BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 360.87 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 410.27 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.4
استانا:

دوعان سيندرومى. مارتەبەسى كونستيتۋسيادا ايقىندالعان مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋ نەگە ارازدىق تۋدىرۋى ٴتيىس؟

فوتو: gu-gu24.kz

سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك تىلدە قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتۋ ارەكەتتەرى ٴجيى كەزدەسەتىن بولدى. مۇنداي ٴاربىر فاكتى قوعامدى ٴدۇر سىلكىندىرىپ كەلەدى. ادەتتە، قوعامنىڭ ەكى سەگمەنتىنىڭ پىكىرى ۇدايى كەرەعار شىعادى. ٴقازاقتىلدى قاۋىم قولداسا، ورىستىلدىلەر «ارانداتۋشىلىق» دەپ باعالايدى. وعىز دوعاننان بۇرىن تانىمال ادامداردىڭ ىشىندە جارىلقاپ قالىباي مەن ساكەن مايعازيەۆ تە وسى تاقىلەتتەس جاعدايدى باستارىنان وتكەرگەن. ال قاراپايىم ادامدار ٴۇشىن بۇل قوعامدىق كولىكتەردە، دۇكەندەردە، مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە جانە باسقا دا ورىنداردا ەكى كۇننىڭ بىرىنە كەزدەسەتىن جايت.

ماسەلەن، بانكتەردە قازاقشا قىزمەت كورسەتۋدى، قۇجاتتاردىڭ قازاقشا نۇسقاسىن سۇراۋ قىزمەتكەردى ابىگەرگە سالادى. سونداي ٴبىر جاعدايعا كۋاگەر بولعانىم بار. مەملەكەتتىك بانك قىزمەتكەرىنىڭ اۋدارماشىلارعا قوڭىراۋ شالىپ: «انا قۇجاتتاردى تەز اۋدارىپ بەرىڭىزدەرشى. ٴبىر ادام بانككە كەلىپ، قۇجاتتاردىڭ قازاقشا نۇسقاسىن تالاپ ەتىپ وتىر. ٴوزى ورىسشا جاقسى بىلەدى، ٴبىراق سوندا دا قيعىلىق سالىپ وتىر»، – دەيدى ەكى كوزى شاراسىنان شىعىپ. جۇزىنەن ٴارى تاڭىرعان، ٴارى جاقتىرماعان كەيپى كورىنىپ تۇر.

اسىلىندە، بۇدان كەيىن قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتۋشىلىك كوبەيمەسە، ازايمايتىنى انىق. ٴبىراق وسىنداي كيكىلجىڭدەردىڭ الدىن الۋعا، قازاقتىلدىلەرگە انا تىلىندە قىزمەت كورسەتۋگە ٴالى دە ازىرلىك جوق. ق ۇلىق جوق.

كىنالى كىم؟

مەملەكەتتىك ٴتىل ماسەلەسى – ٴتۇيىنى تارقاتىلماعان تۇيتكىل. باستى كەدەرگى نە، سوندا؟ شىنتۋايتىندا، گاپ سانى جىل سايىن ازايىپ بارا جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە كەلىپ تىرەلىپ تۇرعان دا جوق بۇگىندە. تاعدىرىن قازاق ەلىمەن بايلانىستىراتىن اتا-انالاردىڭ دەنى بالالارىن اقشا تولەپ، ٴمۇعالىم جالداپ، قازاق ٴتىلىن ەركىن سويلەۋگە جاستايىنان باۋلىپ ٴجۇر. ارى-بەرىدەن سوڭ، شيرەك عاسىردان بەرى قازاقتىڭ ەركى وزىندە. انا ٴتىلىن ۇلىقتايمىن دەسەڭ، كىم قوي دەپتى؟ ٴتىپتى، بيلىكتە وزگە ۇلت وكىلدەرى جوقتىڭ قاسى ەمەس پە؟

راس، ورىس ٴتىلىن رەسمي ٴتىل ەتتىك، ويتكەنى ورىسشا سويلەيتىن جۇرتتىڭ قاراسى از ەمەس. كەيبىر سالالاردا قازاق ٴتىلى اتىمەن بولماعان. قازىرگى بيلىك «ورىستىلدىلەردىڭ قۇقىعى بۇزىلماسىن، ورىسشا ٴتىل قاتسا، ورىس تىلىندە تىلدەس» دەگەندى ٴجيى ايتادى. شىرقىمىز بۇزىلماسىن دەگەنى بولار. حوش دەيىك، ٴبىراق سول بيلىك قازاقشاعا تىيىم سالعان دا ەمەس. كەرىسىنشە «قازاق پەن قازاق قازاقشا سويلەسسىن!» دەپ ۇراندادى. وزگە تىلدەرگە قۇرمەتپەن قاراپ، ٴوز ٴتىلىمىزدى دامىتىپ جاتساق، ەشكىم قول بايلاۋ بولا الماس ەدى. ٴتىپتى، سىرتقى كۇشتەر دە. ماسەلەن، قازاق ٴتىلى لاتىن گرافيكاسىنا كوشەتىنىنە رەسەي قاۋىمى قاتتى شۇيلىكسە دە، كرەمل «وزدەرىڭ بىلىڭدەر» دەگەندەي سىڭاي تانىتتى. بۇل ماسەلەگە كەلگەندە بيلىك ەشكىمنەن، ەشتەڭەدەن ىعىپ قالعان جوق.

ٴدال بۇگىن وسى ماسەلەدە كىنانى كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس وكىمەتىنەن، پۋتيندىك رەسەيدەن، بولماسا تاعى باسقادان ىزدەۋ – جاڭساقتىق، ٴتىپتى، ۇيات نارسە. ويتكەنى، كەم-كەتىگىمىزدى تۇزەتۋگە، تۇلەتۋگە، ٴتىلىمىزدى تۇعىرىنا قوندىرۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىك پەن ۋاقىت از بولعان جوق. ياعني، بۇل – ۇلكەن ساياساتتىڭ ەمەس، ٴوز ۇلتىنا، ٴوز حالقىنا، انا تىلىنە نەمقۇرايدىلىقتىڭ، قالا بەردى، شەكەدەن قاراۋشىلىقتىڭ كەسىرى.

ۇرەي مەن ٴۇمىت

مۇنىڭ تۇپ-توركىنى قايدا؟ وزگەدە ەمەس، قازاقتىڭ وزىندە. قاتىپ قالعان سانادا. دۇنيەنىڭ كۇن ساناپ وزگەرىپ كەلە جاتقانىن كورمەۋدە. ٴوزىنىڭ ەسكى، تار ىشكى الەمىنەن ٴارى اسا الماۋشىلىقتا. ماسەلەن، قازاقتىڭ اقيىق اقىنى حاميت ەرعاليەۆتىڭ قىزى گۇلجان ەرگاليەۆانىڭ پىكىرى بۇعان جاقسى مىسال بولا الادى:

«منە ۆپەرۆىە ي پو-ناستوياششەمۋ ستالو ستراشنو پوسلە يازىكوۆوگو سكاندالا، ۋستروەننوگو تۋرەسكيم چەلوۆەكوم ۆ بانكە، ي وت ەگو پوسلەدستۆيي. ۆ ودنوم موگۋ سوگلاسيتسيا، چتو ەتوت ينوسترانەس وگوليل وچەن تياجەلۋيۋ ي زاپۋششەننۋيۋ بولەزن ۆ كز – ەتو نەناۆيست. تۋپايا ي سلەپايا نەناۆيست ليۋدەي، داۆنو رازوشەدشيحسيا س ودنوي دوروگي ۆ رازنىە ستورونى. كازاحسكيي يازىك ەتو تولكو بلاگوپريستوينىي پوۆود، كوتورىم بەسسوۆەستنو پولزۋيۋتسيا تە، كتو تياجەلو ستراداەت پريميتيۆنىم ناسيوناليزموم. يمەننو پريميتيۆنىم، ا نە پروسۆياششەننىم. وني نە پريكلادىۆايۋت ني مالەيشەگو ۋسيليا، چتوبى تيتۋلنايا ناسيا ۆىشلا يز نيششەتى ي وبرازوۆىۆالاس، ناۋچيلاس زاششيششات سۆوي سوسيالنىە ي ترۋدوۆىە پراۆا، وسوزنالا كليۋچەۆىە گارجدانسكيە وسنوۆى ي اۆتيۆنو ۋچاستۆوۆالا ۆ گوسۋدارستۆەننىم ي وبششەستۆەننوم سترويتەلستۆە».

بۇل پىكىردەگى استى سىزىلعان سوزدەرگە ٴمان بەرىپ قاراعاندا، مازمۇنى مىناعان سايادى: «قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتۋ – قورقىنىش، ۇرەي ۇيالاتادى ەكەن، قازاق ٴتىلى – تەك سىلتاۋ عانا، ونى جالاۋلاتىپ ارسىز ادامدار دورەكى ۇلتشىلدىعىن كورسەتىپ وتىر-مىس، ولاردىڭ قۇرى ەل ىشىنە ىرىتكى سالىپ، جەك كورۋشىلىك ٴدانىن سەپكەننەن باسقا ٴىسى جوق، تيتۋلدى ۇلت، ياعني قازاق بولسا، كەدەيشىلىكتە، بىلىمنەن جۇرداي، قۇقىقتارىن قورعاي المايتىن، مەملەكەت قوعام قۇرا المايتىن بوس بەلبەۋ بىرەۋلەر».

نە بوپ كەتتى ٴوزى؟ بۇل سوزدەر گولليۆۋد فيلمدەرىندەگى اقش-تىڭ اق ناسىلشىلدەرىنىڭ افروامەريكاندىقتارعا قاتىستى پىكىرىن ەسكە تۇسىرەدى مە، قالاي؟ بۇل – بال ۇستاپ، بارماعىن جالاپ جۇرگەن ادامنىڭ عانا ٴسوزى.

اكەسى قالدىرعان مۇرانى وقىپ تۇسىنە الماۋشىلىق – قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى تراگەدياسى. مۇنى مويىنداي الماي وتىرمىز. ۇلتشىلدىققا كەلسەك، قازاققا گۇلجان ەرعاليەۆالارعا قاراعاندا گەرولد بەلگەرلەر، اسىلى وسمانوۆالار، ٴۇش تاتيانالار (پولتاۆسكايا، مارتىنەنكو، بۋرميستروۆا) الدەقايدا ەتەنە.

ال قازىرگى ٴورىستىلدى قازاق ەليتاسىنىڭ پىكىرى گۇلجاننان قانشالىقتى الشاق؟ وزگەشە بولسا، جاعداي مۇلدە باسقاشا بولار ما ەدى؟ فرانس فانوننىڭ بوداندىقتى باسىنان وتكەرگەن ەلدەردىڭ ەليتاسى، ونىڭ ٴوز حالقىنا ۇستانىمى تۋرالى دەگەن پىكىرى ومىرشەڭ ەكەن دە.

ٴبىراق وتكەلدەن ٴوتىپ كەلەمىز...

دوعاندار از ەمەس

بۇل الماتى قالاسىنىڭ ٴىرى ساۋدا كەشەندەرىنىڭ بىرىندە بولعان وقيعا. قىمبات كيىم دۇكەنى. جاس شاماسى 25-تەردەگى ەكى جىگىت كيىم-كەشەك تاڭداپ ٴجۇر. ٴوزارا وزگە تىلدە سويلەسەدى. ۇيعىرشا ما، وزبەكشە مە، ول جاعىن ايىرا المادىم. ايتەۋىر، تۇركى ٴتىلى ەكەنى اڭعارىلادى. ساتۋشىعا تاڭداعان كيىمدەرىن الىپ كەلىپ، تاۋاردىڭ باعاسى، قاي ەلدە جاسالعانى، ساپاسى جايىندا قازاقشالاپ ٴبىراز سۇراق قويا باستادى. ساتۋشى – ۋىلجىعان جاس ورىس قىزى. ساسقانىنان ٴبىراز ۋاقىت ىركىلىپ قالدى دا، ٴتىلى بۇرالىپ، ۇزاق ويلانىپ، شاماسى كەلگەنشە قازاق تىلىندە قانشا تۇراتىنىن ايتتى. ەكى جىگىتتىڭ ٴبىرى ماردىمدى جاۋاپ الا الماعانىنا ىزالانىپ، ماعان قاراي بۇرىلدى دا: «بۇلار نەگە قازاقشا بىلمەيدى وسى ۋاقىتقا دەيىن؟» دەپ دۇرسە قويا بەردى ىزالى ۇنمەن. مەن باسىما ساپ ەتىپ ٴبىرىنشى كەلگەن جاۋاپتى ايتتىم. «قانشا تۇراتىنىن ايتتى عوي»، – دەپ جاس قىزعا اراشا دا تۇسكەندەي بولدىم. جىگىتتەردى مەنىڭ ٴۋاجىم دە ساباسىنا تۇسىرە العان جوق، ٴسوزىمدى جاقتىرماي، الا كوزىمەن ٴبىر اتتى. العان زاتتارىن قايتا ورنىنا قويدى دا، ەشتەڭە ساتىپ الماستان شىعىپ كەتتى. راس، بەينەكامەراعا تۇسىرگەن جوق. سوتقا جۇگىنگەن جوق. نارازىلىعىن ساۋدا جاساۋدان باس تارتۋ ارقىلى ٴبىلدىردى دە، جونىنە كەتتى. ولاردىڭ قازاقستاننىڭ ازاماتتارى ەكەنىندە داۋ جوق. ويتكەنى، تۇركيادا تۋىپ وسكەن وعىز دوعاننان ەكىنشى ٴبىر ايىرماشىلىعى، قازاقشاعا ٴتىلى مۇكىسسىز، تازا سويلەيدى. سوندا، مۇنىڭ نە بولعانى؟ ۇلتشىلدىق دەيىن دەسەڭ، ۇلتى قازاق ەمەسى انىق. قازاققا ٴتۇرى دە ۇقسامايدى. قازاقتانىپ كەتكەن دە ەشتەڭەسى دە جوق، جاڭا عانا ەكەۋارا انا تىلدەرىندە سويلەپ جۇرگەن. كەيپىنە قاراساڭ، اۋىلدىڭ بالالارىنا ۇقسامايدى، قالادا وسكەندەرى دە بايقالىپ تۇر.

شىنتۋايتىندا، بۇل – قازاق ٴتىلىنىڭ ماسەلەسى قازاقتىڭ ىشكى ماسەلەسى بولۋدان قالىپ، قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ ماسەلەسىنە اينالىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى.

نە ىستەۋ كەرەك؟

مۇنداي جانجالداردى تارازىلاپ كورسەك، مىناداي جايتقا كوزىمىز جەتەدى. قازاقشا قىزمەت كورسەتۋدى تالاپ ەتكەن ادامدارعا قىزمەتكەرلەر قازاقشا بىلەتىن قىزمەتكەرگە ٴجون سىلتەۋدىڭ نەمەسە قازاقشا بىلەتىن ارىپتەسىن شاقىرۋدىڭ ورنىنا كوبىنە جانجالداسا جونەلەدى. بۇعان باستى سەبەپ، ٴورىستىلدى قازاقتاردىڭ «قازاق كەدەي، ٴبىلىمسىز، مامبەت» دەگەن استامشىل پسيحولوگياسى بولسا كەرەك. مۇنداي پىكىرلەرگە، تىلىنە قاراي كەمسىتۋشىلىككە قاتاڭ توسقاۋىل كەرەك.

مەملەكەتتىك ٴتىل مارتەبەسى كونستيتۋسيادا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتىلۋ نەگە بۇلاي ارازدىق تۋدىرۋى ٴتيىس؟ ورىس تىلىنە ەشكىم قارسى ەمەس. قاجەت-اق. ەندىگى ماسەلە – قازاق ٴتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن ورىس ٴتىلىنىڭ دەڭگەيىنە جەتكىزۋ. مەملەكەت ورىسقا ورىس تىلىندە، قازاققا قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتۋدى تولىق قامتاماسىز ەتۋى ٴتيىس. ەشكىمنىڭ قۇقىعىنىڭ بۇزىلماۋىن قاتاڭ قاداعالاۋى قاجەت. ەڭ الدىمەن، تىم قۇرىسا، ازاماتتارعا قىزمەت كورسەتەتىن سالالاردا ەكى ٴتىلدى ٴبىلۋ بىلىكتىلىك تالابى رەتىندە قاراستىرىلعانى ٴجون.

مەملەكەتتىك تىلگە نەمقۇرايدى قاراۋشىلىق تۇرمىستىق كيكىلجىڭدەردى كوبەيتە تۇسەدى. مۇنىڭ ارتى ٴىرى جانجالدارعا دا ۇلاسۋى بەك مۇمكىن. سوندىقتان ٴىس ناسىرعا شاپپاي تۇرعاندا مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە، قوعامدىق ورىنداردا مەملەكەتتىك تىلدە قانشالىقتى ساپالى قىزمەت كورسەتىلەتىنىن مەملەكەتتىك ورگاندار قازىردەن ٴجىتى قاداعالاۋى ٴتيىس.

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي