BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 363.28 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 414.25 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.44
استانا:

بۇگىن ابىز ابايدىڭ تۋعانىنا 173 جىل تولدى

بۇگىن قازاقتىڭ ٴبىرتۋار اقىنى، فيلوسوف، اعارتۋشى، كومپوزيتور اباي (يبراگيم) قۇنانباي ۇلىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى، دەپ حابارلايدى baq.kz اقپارات اگەنتتىگى.

قازاقتىڭ باس اقىنى اباي 1845 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى (بۇرىنعى سەمەي ۋەزى) اباي اۋدانىندا (بۇرىنعى شىڭعىستاۋ وبلىسى) شىڭعىس تاۋىنىڭ باۋىرىندا دۇنيەگە كەلدى.

اباي اۋىلداعى عابيتحان مولدادان ساۋات اشىپ، 10 جاسىندا سەمەي قالاسىنداعى احمەت ريزا مەدرەسەسىنە وقۋعا بارعان. مۇندا اراب، پارسى تىلدەرىن ۇيرەنىپ، ٴدىن ساباقتارىن وقۋمەن قاتار نيزامي، ناۋاي، ساعدي، حافيز، فيزۋلي، ت.ب. شىعىس كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىسادى. مەدرەسەنىڭ ٴۇشىنشى جىلىندا سەمەيدەگى «پريحودسكايا شكولاعا» ٴتۇسىپ، 3 اي وقيدى. سول كەزدەن باستاپ ا.س.پۋشكين، م.يۋ.لەرمونتوۆ، ل.ن.تولستوي، ي.ا.كرىلوۆ، ف.م.دوستوەۆسكيي، م.ە.سالتىكوۆ-ششەدرين شىعارمالارىن وقىپ، گەتە، بايرون مۇرالارىنا دەن قويادى.

ال، 13 جاسىندا اباي اكە ىقپالىمەن وقۋدان قول ٴۇزىپ، اكىمشىلىك بيلىككە ارالاسادى. وتارشىل رەسەيدىڭ قول استىنداعى حالقىنىڭ اۋىر تاعدىرىن كورىپ وسەدى. 1875 جىلى قوڭىركوكشە ەلىندە وتكەن سايلاۋدا جەڭىسكە جەتىپ، 1878 جىلعا دەيىن بولىس بولدى. قازاق حالقىنىڭ ٴداستۇرلى ەل بيلەۋ جورالعىلارىن، ادەپ-عۇرىپ زاڭدارىن جەتىك بىلەتىن اباي ەل ىشىندەگى ٴار الۋان اكىمشىلىك-قۇقىقتىق رەفورمالارعا بەلسەنە ارالاسادى. ەگدە تارتقان شاعىندا اكىمقارا بيلىكتەن، اتقامىنەرلىكتەن ىرگەسىن اۋلاق سالىپ، شىعارماشىلىقپەن عانا شۇعىلدانعان.

1860 جىلدارى اباي شىعارماشىلىقپەن اينالىسا باستادى. ٴبىراق، ٴوز ولەڭدەرىن باسقا اتتارمەن جاريالاپ، تەك 1886 جىلى «جاز» دەگەن ولەڭىنەن باستاپ ٴوز اتىن قويا باستايدى. اقىننىڭ «جاز»، «كۇز»، «قىس»، «جازعۇتىرى»، سونىمەن قاتار «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم»، «عىلىم تاپپاي ماقتانبا»، «ينتەرناتتا وقىپ ٴجۇر»، «سەگىز اياق» ولەڭدەرىنىڭ سول كەزدەگى قازاقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنان حابار بەرەدى. يسلام ٴدىنى تاراعان شىعىس ەلدەرىنىڭ ادەبيەتىمەن جاقسى تانىسۋ ارقىلى ٴوزىنىڭ شەبەرلىك - شالىمىن ودان ٴارى شىڭدايدى. شىعىستىڭ ەكى حيكاياسىن «ماسعۇت» جانە «ەسكەندىر» دەگەن اتپەن ولەڭگە اينالدىرادى. ودان بولەك، اباي كرىلوۆتىڭ ٴبىر توپ مىسالدارىن، پۋشكيننىڭ «ەۆگەنيي ونەگينىنىڭ» ۇزىندىلەرىن جانە لەرمونتوۆ، ٴبۋنيننىڭ شىعارمالارىن قازاق ىلىنە اۋدارعان.

ابايدىڭ ٴان شىعارماشىلىعى قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىندا ەرەكشە ورىن الادى. «سەگىز اياق»، «ايتتىم سالەم، قالامقاس»، «جەلسىز تۇندە جارىق اي»، «كوزىمنىڭ قاراسى» اندەرى حالىق جادىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلعان.

ٴومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى اباي قارا ٴسوز جازۋدى قولعا الدى. اباي پوەزياسىنىڭ ارقاۋى بولعان عىلىم، ٴبىلىم، ەڭبەك تاقىرىبى قارا سوزدەردە دە جالعاسىن تاپقان. جالپى سانى قىرىق بەسكە جەتەتىن قارا سوزدەر تاقىرىبى جاعىنان ٴبىر باعىتتا جازىلماعان. ونىڭ التى-جەتى ۇلگىسى قىسقا بولسا، قايسىبىرەۋى مازمۇن، تاقىرىپ جاعىنان وزگەشەلەۋ، اۋقىمدى بولىپ كەلەدى. قارا سوزدەر العاش رەت 1918 جىلى سەمەيدە شىققان «اباي» جۋرنالىندا جارىق كورىپ، كەيىنىرەك ورىس، قىتاي، فرانسۋز سىندى كوپتەگەن الەم تىلدەرىنە اۋدارىلدى.

اقىن 1904 جىلى تۋعان جەرىندە قايتىس بولدى. سۇيەگى جيدەبايعا قويىلدى. ٴقازىر سول جيدەبايدا اقىننىڭ ٴوزى تۇرعان ۇيدە ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى بار. بۇگىندە اباي ەسىمى دۇنيەجۇزى حالىقتارى ادەبيەتىندە شەكسپير، پۋشكين، گيوتەلەرمەن قاتار تۇرادى. اقىننىڭ مول ادەبي مۇراسى تەك ٴبىر حالىقتىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ادامزاتتىڭ رۋحاني قازىناسى سانالادى. قازاقستاندا ۇلى ابايدىڭ ەسىمى كوپتەگەن ەلدى مەكەندەر مەن كوشەلەرگە، الماتى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە، الماتى قالاسىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنا بەرىلگەن. ۇلى اقىننىڭ قۇرمەتىنە قازاقستان مەن رەسەيدە ەسكەرتكىشتەر ورناتىلعان. قازاقستاننىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا اباي شىعارماشىلىعىنا ارنالعان حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنسيالار جىل سايىن وتكىزىلىپ تۇرادى. ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى 1995 جىلى دۇنيەجۇزىلىك يۋنەسكو كولەمىندە اتالىپ ٴوتتى.

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

سسىلكي پو تەمە:
كوممەنتاريي