BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 371.31 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 419.32 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.59
استانا:

تاريحي وقيعالاردىڭ كۋاگەرى – قامال الپەيىسوۆا

ول كىسىنىڭ اۋەلى اتىنا قانىق بولدىم. بەلدى ٴبىر ۇيىمدا قىزمەت ەتەتىن ٴسىڭلىمنىڭ تاعىلىمگەر اپايى ەدى. ٴسىڭلىمنىڭ ەكى ٴسوزىنىڭ ٴبىرى اپايىنىڭ اتىمەن بايلانىستى: قانداي كەڭەس بەرەتىنىن، ماقالاسىن قالاي تۇزەتكەنىن، كەي كەزدە، ٴسىرا، نامىستارىنا تيگىسى كەلەتىن بولار، جاستاردى قاتتى سوزدەرمەن قامشىلايتىنىن ايتىپ كەلەتىن. شىنىمدى ايتسام، وسىنداي تاعىلىمگەرىم بولعانىن ٴوزىم دە قالار. قانشا دەگەنمەن، وقىپ، ٴبىلىم الۋ مەن قىزمەت ەتۋدىڭ اراسىندا قيىندىق تۋدىراتىن نارسەلەر كوپ قوي. ٴسويتىپ جۇرگەندە، ول كىسىمەن تانىسىپ، سۇحباتتاسۋدىڭ ٴساتى ٴتۇستى.

كامال ٴابىلقاسىمقىزى الپەيىسوۆا – جازۋشى، عالىم، اۋدارماشى. ۇزاق جىلدار بويى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردا قىزمەت ەتكەن. ەڭ باستىسى، ول – ەرەكشە قىزىق ماماندىق يەسى، ىلەسپە اۋدارماشى. ول ٴوزىنىڭ قول جەتكەن جەتىستىكتەرىن استاناعا قونىس اۋدارۋىمەن بايلانىستىرادى. ال ونداي جەتىستىكتەر از ەمەس. جانە ٴبىر قىزىعى، ول كىسىنىڭ جەتىستىكتەرىن تىزبەلەگەندە، «تۇڭعىش» دەگەن تەڭەۋ ٴجيى ايتىلادى. ول قازاقشا-ورىسشا جانە كەرىسىنشە ىلەسپە اۋدارما جاسايتىن قىزدارىنان شىققان تۇڭعىش ىلەسپە اۋدارماشى. سوسىن «ۇزدىك اۋدارماشى» اتتى رەسپۋبليكالىق كونكۋرستىڭ تۇڭعىش جەڭىمپازى اتانعان. ودان كەيىن «قازاق تىلىنەن ورىس تىلىنە ىلەسپە اۋدارما جاساۋدىڭ زاڭدىلىقتارى» دەگەن تاقىرىپتا ديسسەرتاسيا قورعاعان، بۇل دا – وسى سالادا قورعالعان تۇڭعىش عىلىمي ەڭبەك.

«استاناعا قونىس اۋدارعانداردى الماتىدا قالعان جۇرت ٴبىراز ۋاقىت «جەل ۇشىرىپ اكەتكەندەر» دەپ قالجىڭداپ ٴجۇردى. ال كەيبىرەۋلەر جەلتوقسان ايىندا قونىس اۋدارعاندىقتان، «دەكابريستەر» دەيتىن»، - دەپ ەسكە الادى ول.

نەگىزى كامال ٴابىلقاسىمقىزى ەل استاناسىن كوشىرۋگە بايلانىستى العاشقى اڭگىمەلەردەن باستاپ، رەسمي شەشىم قابىلدانعان جيىن تۋرالى ناقتى بىلەدى. ويتكەنى، قىزمەت بابىمەن سول جيىنداردا ىلەسپە اۋدارما جاساپ، تاريحي ساتتەردى ٴوز كوزىمەن كورگەن.

ەل استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى ٴسوز قوزعالىپ، پرەزيدەنتتىڭ جارلىعى شىققان كەزدە ول پارلامەنت سەناتىندا قىزمەتتە ەتىپ جۇرەدى. 1997 جىلى 8 جەلتوقسان كۇنى بۇلار مىنگەن ەشەلون سارىارقاعا بەت العاندا ٴىى الماتى ۆوكزالىندا قالىڭ جۇرتشىلىق اق تىلەكپەن شىعارىپ سالعانىن ەسكە العاندا كەيىپكەرىم سول كۇندەردى كوز الدىنا ەلەستەتىپ جىميىپ قويدى.

بۇل دەرەكتى كادرلار ماعان دا تانىس – ولار تالاي رەت تەلەديداردان كورسەتىلگەن. اقمولا ۆوكزالىندا مۋزىكا ويناپ، شاشۋ شاشىلىپ جاتقانى، پوەزدان تۇسكەندەر ٴتىزىلىپ تۇرعان اۆتوبۋستارعا ٴمىنىپ جاتقانى دا سول بەينەجازبالاردا ساقتالعان. ول بەينەجازبالار جاڭا استانانىڭ شەجىرەسىن باستايتىن تاريحي قۇجات بولعاندىقتان دا ٴقادىرلى.

كامال اپاي سول كۇننەن باستاپ جاڭا استانا ەكەۋىنىڭ تاعدىرى بىرگە ٴورىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ونىڭ: «كوشىپ كەلگەندە تىڭ يگەرگەن جىلداردان بەرى تۇرعان كوزگە قوراش ۇيلەردەن تۇراتىن قالانىڭ، اۆتوبۋستاردا قارا كوزدى قانداستار اندا-ساندا عانا توبە كورسەتەتىن وبلىس ورتالىعىنان ٴبىر مەملەكەتتىڭ ايبىندى استاناسىنا اينالۋى كوز الدىمدا وتۋدە. جاي عانا كوز الدىمنان وتكىزىپ قويماي، قال-قادەرىمشە ٴوز ۇلەسىمدى قوسقانىمدى دا ماقتان ەتەمىن» دەگەنىنە ٴبىزدىڭ بۋىن قىزىعا قارايدى.

ولار كوشىپ كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە تاريحي جيىن - پارلامەنت پەن ۇكىمەتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى بولىپ، وندا پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا ۇندەۋىن جاريا ەتەدى. «بۇگىن ٴبىز، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى بيلىك ورگاندارى، 1997 جىلعى 10 جەلتوقساننان باستاپ اقمولانىڭ مەملەكەت استاناسى ەكەندىگىن سالتاناتتى تۇردە جاريا ەتەمىز. بۇگىننەن باستاپ وسىندا، ۇلان-عايىر ەلدىڭ ورتالىعىندا، حالىق تاعدىرىنا قاتىستى بارلىق شەشىمدەر قابىلداناتىن بولادى...»

ارينە، ٴبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ول تاريحي جيىندا دا ىلەسپە اۋدارما جاساعان. «مەن ەلباسىنىڭ ٴار سوزىنە تەرەڭ ٴمان بەرىپ ايتقان سالتاناتتى، تولقۋلى ٴسوزىن ورىس تىلىنە ىلەسپە اۋدارما جاسادىم. ول ۇندەۋدىڭ ٴماتىنى تاسقا باسىلىپ، مەملەكەتتىك تۋىمىز سياقتى كوك ٴتۇستى پاپكاعا سالىنىپ، سول جيىنعا قاتىسقاندارمەن بىرگە ماعان دا ەسكەرتكىشكە بەرىلدى. پاپكانىڭ سىرتىندا «ۆوززۆانيە ك نارودۋ كازاحستانا» دەگەن جازۋ بار بۇل پاپكا – مەن ٴۇشىن قۇندى ەستەلىكتەردىڭ ٴبىرى» دەيدى كامال ٴابىلقاسىمقىزى.

قالا قۇرىلىسىنىڭ سول كەزدەگى قارقىنى، قالا كوشەلەرىن ەلەكترمەن دانەكەرلەۋ اپپاراتتارىنىڭ جارقىلى جارىق ەتىپ، قازىق قاققان، تاس كەسكەن قۇرالداردىڭ شۋىلى تەربەپ تۇراتىنى تۋرالى العاش قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ٴبارى دە ايتادى. ٴبىر ەرەكشەلىگى، ولار مۇنى «بۇل شۋ تىنىشتىعىمىزدى الدى» دەپ رەنجىمەي، سۇيسىنە اڭگىمەلەيدى. ناتيجەسى بۇگىن كوز سۇيسىنتەدى: ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن قۇرىلىسشىلاردىڭ كۇشىمەن قانشاما مادەني، اكىمشىلىك عيماراتتار، تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ، استانامىز كوركەم قالاعا اينالدى.

ۇلان-عايىر دالادا بوي كوتەرگەن قالانىڭ اتى بىردەن الىسقا كەتكەنى بىزگە ايان. مۇندا اتقارىلعان جاقسى ىستەرگە الىس-جاقىن ەلدەردە تاڭدانا، تامسانا قاراپ، ەلدىككە، بىرلىككە، ىنتىماققا ۇندەگەن ٴىس-شارالارعا قاتىسۋعا ىنتا بىلدىرۋشىلەر كوبەيە باستاعانى دا بەلگىلى. 1999 جىلى وتكەن «الەم قالالارى – بەيبىتشىلىكتى جاقتايدى» حالىقارالىق كونكۋرسىندا استانا جەڭىمپاز اتانىپ، يۋنەسكو-نىڭ باس حاتشىسى فەدەريكو مايور «بەيبىتشىلىك قالاسى» سەرتيفيكاتى مەن ٴتيىستى مەدالدى تابىس ەتكەنى – ەلوردانىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مەرەيى اسقان كۇنى بولار، ٴسىرا.

سودان بەرى الەمنىڭ ٴار نۇكتەسىندە استانانىڭ باۋىرلاس قالالارى پايدا بولا باستايدى. كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ استانالارىن بىلاي قويعاندا، سانكت-پەتەربۋرگ، يسلاماباد، بەرلين، انكارا، كاير، اممان، داماسك، پۋترادجاييا، پەكين، نيسسا، بۋحارەست، ۋفا، قازان، بۋداپەشت، ۆارشاۆا، گدانسك، بانگكوك، سەۋل، ۋرۋمچي، حانوي، تاعى باسقا قالالار مەن رەسەيدىڭ بىرنەشە وبلىسى ەلوردامىزبەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن بولۋعا ۇمتىلعانداردىڭ قاتارىندا.

اپايدىڭ ايتۋىنشا، ەل-ەلدەن ونەر جۇلدىزدارى اعىلىپ كەلىپ، ەلوردا حالقى رۋحاني مول ازىققا كەنەلەدى. جىل وتكەن سايىن ادامداردىڭ پسيحولوگياسىندا دا وزگەرىس پايدا بولىپ، «استانالىق» دەگەن ۇعىم ورنىعا باستايدى. قونىس اۋدارۋشىلار العاشىندا وزدەرىن مۇندا ۋاقىتشا كەلگەندەي سەزىنەدى ەكەن. ارادا 4-5 جىل وتكەندە كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىنا كەتكەندەر اسىعا ورالىپ، «ٴتۇۋ، شىركىن، اۋاسىن-اي!» دەيتىن بولىپتى.

قالا حالقى استانا بولعالى كۇرت ٴوسىپ، 2002 جىلى ونىڭ جارتى ميلليونىنشى تۇرعىنى دۇنيەگە كەلگەنىن جۇرتشىلىق قۋانا تويلاپتى. ال وسىدان ەكى جىل بۇرىن استانالىق ميلليونىنشى تۇرعىن دۇنيەگە كەلىپ، بۇل وقيعا ەلوردانىڭ عانا ەمەس، ەلىمىزدىڭ باستى جاڭالىقتارىنىڭ ٴبىرى بولعاندا ٴبىزدىڭ قاتارلاستارىمىز: «استانالىق رۋح، استانالىق بىرلىك، استانالىق ىنتىماق وسىنداي جايلاردان تۋىندايتىن شىعار» دەپ ويلادىق.

كەيىپكەرىمىز ٴوز اڭگىمەسىن جىل وتكەن سايىن جەر بەتىندە استانانىڭ اتىن ەستىپ، كوزبەن كورگىسى كەلگەندەر كوبەيە تۇسكەنىنە ناقتى مىسالدارمەن تۇزدىقتاپ وتىردى. مىسالى، از عانا ۋاقىت ىشىندە شاحماتتان جاسوسپىرىمدەر اراسىندا حالىقارالىق تۋرنير، بوكستان الەمدىك دەڭگەيدەگى جارىس، بال بيلەرىنەن حالىقارالىق سايىس وتكىزىلىپ، ريم پاپاسى يوانن پاۆەل ii، بۇۇ باس حاتشىسى كوفي اننان سياقتى تۇلعالار كەلگەن.

اتاقتارى جەر جارعان سپورتشىلارعا، ونەرپازدارعا قوسا ٴتۇرلى اۋقىمدى ٴىس-شارالار: حالىقارالىق «ازيادا» ويىندارى، الەمدىك جانە ٴداستۇرلى ٴدىن ليدەرلەرىنىڭ سەزى، ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ ٴسامميتى، حالىقارالىق ەكسپو كورمەسى، جىل سايىن وتكىزىلەتىن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى استانانىڭ داڭقىن ودان سايىن اسىرىپ، بەدەلىن نىعايتا تۇسكەنىن اركىم بىلەدى. ال ٴبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز سولاردىڭ بارىندە دەرلىك ۇيىمداستىرۋشىلار قاتارىندا ٴجۇرىپ، ىلەسپە اۋدارما جاساعانىن بىلەتىندەر از. قاراپايىم قازاق قىزى قانشاما تاريحي وقيعالارعا كۋا بولعان!

ول – جاي عانا اۋدارماشى ەمەس، كىتاپتارىن جۇرتشىلىق ىزدەپ ٴجۇرىپ وقيتىن جازۋشى. «ايتىلماعان اڭگىمە» اتتى اڭگىمەلەر جيناعى 2014 جىلى استانا جاستارى ەڭ كوپ وقيتىن كىتاپ دەپ تانىلعان.

ول ٴوزىن استانانىڭ ٴتول تۇرعىنىمىن، «استانالىقپىن» دەپ ايتادى. «ەل ىشىندە استانانى پرەزيدەنتتىڭ ٴتول جوباسى دەيدى. بىرنەشە جىل قاتارىنان ەلباسىنىڭ استانانىڭ قۇرىلىسىنا، استانانى اباتتاندىرۋعا، استانانى مادەني ورتاعا اينالدىرۋعا، استانانى تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە، ت.ب. تاقىرىپتارعا ارنالعان جوعارى دارەجەلى جيىندارىندا ىلەسپە اۋدارما جاساي وتىرىپ، قالامەن بىرگە تىنىستادىم، قالامەن بىرگە كوكتەدىم» دەپ تولعانادى كاسىبي ىلەسپە اۋدارماشى-عالىم.

ٴيا، ەلدىڭ ومىرىنە قاتىستى بولىپ جاتقان قوعامدىق-ساياسي وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا ٴجۇرۋى، ۇلكەن جيىنداردا ايتىلعان وزىق يدەيالار مەن قۇندى پىكىرلەردى كوپشىلىككە جەتكىزەتىن ىلەسپە اۋدارماشى بولۋى – ٴبىر توبە بولسا، تىكەلەي استانانىڭ وزىنە قاتىستى تاريحي شەشىمدەردىڭ قالاي تۋعانىنا كۋا بولۋى، قازاق ەلورداسىنىڭ وركەندەۋىنە ارنالعان جيىنداردا ىلەسپە اۋدارما جاساۋى – تاعى ٴبىر توبە ەڭبەك. بۇلار وعان «استانالىقپىن» دەپ ايتۋعا تولىق قۇقىق بەرەتىن سالماقتى دالەلدەر دەپ ويلايمىن.

استانانى كوركەيتەتىن ٴتۇزۋ جولدار، الىپ عيماراتتار عانا ەمەس، استانانى كوركەيتەتىن ونىڭ ەڭبەكقور تۇرعىندارى دا. سولاردىڭ ٴبىرى – ەلوردا مارتەبەسىن العان العاشقى كۇننەن بەرى ونىڭ وركەندەپ جەتىلۋىنە زياتكەرلىك قابىلەتىن ارناپ، ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ٴبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز.

بالجان وشاقبايەۆا،

بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قىزمەتكەرى


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي