BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 370.11 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 419.37 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.58
استانا:

turan. قازاقستاندا جەڭىل سۋدىڭ قاينار كوزى بار

استانادا ەمدىك قاسيەتكە يە جەڭىل سۋدىڭ فەنومەنى بويىنشا الەمدەگى ەڭ العاشقى «جەڭىل سۋ – ٴومىر ساپاسى مەن ونىڭ ۇزاقتىعىنىڭ نەگىزى. تەوريا جانە تاجىريبە» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيا ٴوتتى. جەڭىل سۋ – قۇرامىندا دەيتەريي مولشەرى تومەن سۋ. ياعني ونداعى دەيتەريي (اۋىر سۋتەگى) مۇحيت دەڭگەيىنەن ەداۋىر تومەن (155 ppm).

كونفەرەنسياعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ، رەسەي فەدەراسياسىنىڭ، ۆەنگريانىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ، ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ جانە ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارىنىڭ جەتەكشى عالىمدارى قاتىستى. ولار دەنساۋلىق ٴۇشىن جەڭىل سۋدى زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ جولىنداعى ٴوز تاجىريبەلەرىمەن ٴبولىستى.

سونىمەن قوسا كونفەرەنسياعا جەڭىل تابيعي مينەرالدى اۋىز سۋىن (turan ماركاسى) وندىرىستە قۇياتىن الەمدەگى جالعىز قازاقستاندىق زاۋىت «كوكشەتاۋ مينەرالدى سۋلارى» (قازاقستان) قاتىستى. ول زاۋىتتىڭ سۋ كەن ورنى الەمگە ايگىلى جەڭىل سۋلاردىڭ كەن ورىندارىنىڭ بەستىگىنە كىرەدى:

انتاركتيدا مۇزدىقتارى – 98 ppm

بۋراباي شيپاجايىنىڭ ايماعى (turan) – 133 ppm

بايكول وزەنى – 137 ppm

كولورادو شتاتى– 137 ppm

گرۋزيا تاۋلارى – 139 ppm.

عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ اقپاراتتارى بويىنشا جەڭىل سۋ يمۋننومودەلدەۋشى، قابىنۋعا قارسى، جاسارتۋشى قاسيەتتەرگە يە. تولىققاندى كلينيكالىق زەرتتەۋلەر تاڭدا تەك ۆەنگريانىڭ ونكولوگيا كلينيكالارىندا عانا جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەسى ناۋقاستاردىڭ ايىعىپ، جاعدايلارىنىڭ جاقسارعاندىعىن كورسەتكەن.

قازىرگى تاڭدا جەڭىل سۋدى نەگىزىنەن جاساندى جولمەن الادى. ونى بۋلاندىرۋ ٴادىسىن قولدانىپ نەمەسە اۋىر (دەيتەرييلى) سۋدى شىعاراتىن وندىرىستىك «اعىندى» سۋدى دەيتەرييدەن بوساتۋ ارقىلى الادى. وندىرىستە اۋىر سۋدى يادرولىق ونەركاسىپتە نەيترونداردى باياۋلاتۋ ٴۇشىن پايدالانادى.

بۇۇ-نىڭ 2030 تۇراقتى دامۋ باعدارلاماسىنا جەر شارىنىڭ حالقىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ٴبولىمى كىرەدى. ددسۇ اقپاراتتارى بويىنشا، حالىقتىڭ اۋرۋىنىڭ 60% سەبەبى ولار تۇتىناتىن تاماق پەن سۋدىڭ ساپاسىنا تىكەلەي بايلانىستى. وسىعان وراي قازىرگى تاڭدا اۋىز سۋدىڭ قۇرامىنا بايلانىستى بيولوگيالىق اسەرلەردى زەرتتەۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە.

قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ كوميتەتى سانيتارلىق-گيگيەنالىق قاداعالاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى مارال راحيمجانوۆا:

«بوتەلكەدەگى سۋدى ٴوندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى نەمقۇرايلىلىق ٴالى دە وندىرۋشىلەرگە وندىرىلگەن سۋدىڭ ناقتى قۇرامىن جانە كوزىن كورسەتپەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ول حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتىپ، كوپتەگەن سوزىلمالى، جازىلۋى قيىن اۋرۋلار پايدا بولادى. سوندىقتان قازاقستاندا قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ كوميتەتى قۇرىلدى. جەڭىل سۋدىڭ ٴرولى دەنساۋلىق ساقتاۋدا وتە ماڭىزدى بولعاندىقتان، ٴبىز حالىقتى تولىعىمەن اقپاراتتاندىرۋىمىز كەرەك. حالىق سۋدىڭ قانداي تۇرلەرى بولاتىندىعىن، ونى قالاي، قانداي مولشەردە ىشۋگە بولاتىندىعىن ٴبىلۋى كەرەك».

جەر شارىنداعى سۋدىڭ 99،9% قۇرامىندا دەيتەريي (سۋتەگىنىڭ اۋىر يزوتوپى) بار. دەيتەرييى كوپ مولشەردە بولاتىن سۋدى عالىمدار «اۋىر» نەمەسە «ٴولى» سۋ دەپ اتايدى. سەبەبى ول جاسۋشاداعى حيميالىق رەاكسيالاردى تومەندەتەدى نەمەسە تولىعىمەن جويادى.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جەڭىل سۋدىڭ ورگانيزمنىڭ بەيىمدەلۋ مۇمكىندىكتەرىنە، يممۋندىق جۇيەسىنە، گورموندىق تەڭگەرىمىنە، ٴومىر ٴسۇرۋ ۇزاقتىعىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى.

ەۋروپادا قاتەرلى ىسىكپەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى ەمدەۋدە جەڭىل سۋدى پايدالانۋدىڭ ايتارلىقتاي وڭ تاجىريبەسى پايدا بولدى.

ۆەنگريالىق زەرتتەۋشى گابور شوملاي:

«ٴبىز جەڭىل سۋ بويىنشا 30 جىل بويى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەمىز جانە ٴبىزدىڭ ناتيجەلەرىمىز جاسۋشالىق فۋنكسيالاردى، جاسۋشالىق مەتابوليزمدى، دنق مەن اقۋىزدىڭ تۇتاستىعىن قالىپقا كەلتىرۋ ٴۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن دالەلدەدى. جەڭىل سۋ قازىرگى زامانعى ونكوتەراپيانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرا الادى. وسى عىلىمي جۇمىسقا الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ جانە ينستيتۋتتارىنىڭ عالىمدارى بىرىككەندىگىن كورۋ مەن ٴۇشىن قۋانىش. جەڭىل سۋىن قولدانۋ ارقىلى ونىمدەر مەن ەمدەۋ ادىستەرىنە ۇلكەن سۇرانىس بار، ويتكەنى الەمدە، ٴتىپتى ەڭ دامىعان ەلدەردە دە ىسىك اۋرۋلارى جانە مەتابوليكالىق اۋرۋلارمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى».

كۋبان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ راديوفيزيكا جانە نانوتەحنولوگيا كافەدراسىنىڭ دوسەنتى، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ستەپان دجيماك:

«جەڭىل سۋدىڭ فيزيولوگيالىق جاعدايداعى زەرتحانالىق ەگەۋقۇيرىقتاردىڭ ٴارتۇرلى ۇرپاقتارىنىڭ دەنەسىنە اسەرىن زەرتتەۋ كەزىندە 70 ررم قۇرايتىن دەتەرييى بار سۋدى تۇتىنۋ بارىسىندا 20-22 ايلىق ەگەۋقۇيرىقتاردا جاسارا تۇسكەنى انىقتالعان. ولاردىڭ اعزاسىنىڭ بارلىق پارامەترلەرى جاس جانۋارلارعا ۇقساس بولىپ قالعاندىعى كورسەتىلدى».

جەڭىل سۋدىڭ ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋگە ەكى ەسە اسەرى بار

ادام مورفولوگياسىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا ەندوكريندىك دامۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، م.ع.د.، پروفەسسور ناتاليا ياگلوۆا:

«جەڭىل سۋ ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋ كەزىندە ەكى ەسە اسەر كورسەتەدى: ىسىكتەردىڭ دامۋىن جانە ىسىكتەردىڭ ٴوسۋىن جانە مەتاستازيانىڭ دامۋىن ەسكەرە وتىرىپ، ٴومىر ٴسۇرۋ ۇزاقتىعى مەن مەتاستازياعا جاعىمدى اسەر ەتپەيدى جانە جانۋارلاردىڭ ٴومىر ٴسۇرۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ ناتيجەلەرىن ايقىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار ىسىكتىڭ دامۋىنا دەيىنگى ۋاقىتتا جەڭىل سۋدى تۇتىنعان ٴجون».

جەڭىل سۋ مەن عارىشكەرلەر

رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ بيومەديسينالىق پروبلەمالار ينستيتۋتىنىڭ گراۆيتاسيالىق بيولوگيا زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دەنيس راكوۆ:

«ٴبىز وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان باستاپ جەڭىل سۋدى وربيتالىق ستانسيالاردا الۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ كەلەمىز. جەڭىل سۋ سىرتقى اسەرگە تەز اسەر ەتەدى جانە سونىڭ ارقاسىندا ٴبىزدىڭ ورگاندارىمىز از زارداپ شەگەدى. كۇن ساۋلەسىنىڭ اسەر ەتۋى كەزىندە كۇن رادياسياسىنىڭ اسەرىنە ۇشىراعان جەڭىل سۋىن ۇزاق ۋاقىت بويى پايدالانۋ رادياسيالىق زاقىمدانۋلاردىڭ اۋىرلىق دارەجەسىن تومەندەتۋگە جانە يممۋندىق جۇيەنىڭ، سۇيەك ميىنىڭ جاسۋشالارىنىڭ جانە پەريفەريالىق قاننىڭ ورگاندارىنىڭ قالپىنا كەلتىرۋ پروسەستەرىن جىلدامداتۋدا كورىنەتىن جىلدام قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسىن تومەندەتەدى».

ماڭىزدى.

عالىمداردىڭ ايتۋى بويىنشا جەڭىل سۋ مەحانيزمىنىڭ اسەرى ٴالى تۇسىنىكسىز. ەگەر قۇرامىنداعى دەيتەريي از (90 ppm-نان تومەن) بولسا، بيولوگيالىق ەففەكت قاراما-قايشى بولادى.

م.ۆ. لومونوسوۆ اتىنداعى ٴممۋ-تىڭ بيوفيزيكا كفەدراسىنىڭ پروفەسسورى، فيزاكالىق-ماتەماتيكالىق عىلىمىنىڭ دوكتورى لوبىشەۆ ۆالەنتين:

«سۋ نەگىزىندە بىرەگەي زات. سەبەبى ول ٴۇش اگرەگاتتىق كۇيدە بولا الادى: قار كۇيىندە، سۋ كۇيىندە «جەڭىل»، ال مۇز كۇيىندە سۋدان «اۋىر» بولادى. ٴدال وسى قۇبىلىس دەيتەرييى ەرىگەن مۇزدىڭ قىرتىسىنداعى بيولوگيالىق بەلسەندىلىكتىڭ قارقىندى وسۋىنە اسەر بەرەدى. سوندىقتان، جەڭىل سۋ اسەرىن ايرىقشا كورە الاتىن فاكتورى سۋ قۇرامىنداعى يزوتوپتىڭ ورتاشا تابيعيلىق قۇرامىنان شاعىن اۋتقۋلار كەزىندەگى بيولوگيالىق پروسەستەرىنىڭ كۇشەيتۋ فەنومەنى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار، زەرتتەلگەن فەنومەنگە ساي تۇسىنىك كىشى شوعىرلانۋ ايماعىندا ٴالى جوق».

قازاقستاندا جەڭىل سۋدىڭ قاينار كوزى بار

وسى كۇنگە دەيىن الەم بويىنشا تەك ٴتورت جەڭىل سۋدىڭ قاينار كوزدەرى بەلگىلى بولعان. قازاقستانداعى جەڭىل سۋدىڭ قاينار كوزىنىڭ بارىن، تەك وسى كوفەرەنسيادا ٴبىراز عالىمدار ٴبىلدى.

قازاقستاندا جەڭىل جەر استى اۋىز سۋىنىڭ تابيعي قاينار كوزى بار. ول turan سۋى، ونىڭ قۇرامىندا قۇندى ماكرو جانە ميكروەلەمەنتتەر بار.

asia waters كومپانياسىنىڭ قۇرامىنداعى «كوكشەتاۋ مينەرالدى سۋلارىنىڭ» عىلىم سالاسىنىڭ ديرەكتورى، گيدروگەولوگ، مينەرالدىق رەسۋرستار اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى، ۆالەولوگيا اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى، ش. ٴۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى ەۆگەنيي پياتوۆ:

«قازاقستانداعى turan ساۋدالىق اتاۋى بار سۋ ەلىمىزدىڭ وتە سيرەك، ٴارى قۇرامىنداعى از مولشەردە دەيتەرييلى جەڭىل سۋ. دەيتەريي بويىنشا turan بايكول سۋلارىنا ۇقساس، ٴبىراق بايكول سۋلارىنىڭ فيزيولوگيالىق كريتەرييلەرى بويىنشا مينەرالدىق تولىققاندىلىعى از. فيزيولوگيالىق توللىقاندى سۋ – ول ادام ورگانيزمىنىڭ فۋنكسيونالدىق جۇيەسىن تۇراقتاندىراتىن اۋىز سۋ. دەنى ساۋ بولۋ ٴۇشىن ادامدار ناقتى حيميالىق قۇرامى بار سۋدى ٴىشۋ قاجەت. بۇل دەگەنىمىز – ۇيلەسىمدى تۇزدى قۇرام، مينەراليزاسيا مەن قاتتىلىق، بەلسەندى بيولوگيالىق ەلەمەنتتەردىڭ بولۋى. ول – ۇيلەسىمدى كونسەنتراسيادا كەم ٴارى كوپ ەمەس مولشەردە سۋ قۇرامىندا كالسيي، ماگنيي، يود، فتور، گيدراكاربوناتتىڭ بولۋى».

جەڭىل سۋلار بار جەردە ادامدار تاريحي ۇزاق ٴومىر سۇرەدى جانە دەنساۋلىقتارى مىقتى بولىپ كەلەدى. قازاقستاندا ٴالى ونداي ولشەم جۇرگىزىلگەن جوق. سونىمەن قاتار، قازاقستاندىق جەڭىل سۋدى زەرتتەپ، ونىڭ ونكو-اۋرۋلاردىڭ ەمدەۋ ٴۇشىن جانە تەراپياسىنا اسەرىن بايقاۋ قاجەت.

كونفەرەنسيانىڭ ەكىنشى كۇنى «كوكشەتاۋ مينەرالدى سۋلارىنىڭ» زاۋىتى مەن بۋراباي دەمالىس ايماعىنا ەكسكۋرسيامەن جالعاستى. شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق عالىمدار قازاقستاندىق جەڭىل سۋدىڭ دايىندالۋى ادىسىمەن تانىسىپ، زاۋىتتى ارالادى. سونداي-اق قوناقتار بۋراباي جەرىنىڭ كۇزگى سۇلۋ تابيعاتىنا كۋا بولدى.

فوتو گۇلجان رامانكۋلوۆا


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي