BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 369.98 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 428.7 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.64
استانا:

بولات كومەكوۆ: ٴوزىن تانىپ-بىلگەن حالىق ەشقاشان دا جەڭىلمەيدى («وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى)

فوتو: «Оңтүстік Қазақстан» газеті

تاريح سارقىلمايتىن سۋ ىسپەتتى. ونىڭ تۇبىنە جەتۋ مۇمكىن ەمەس. ول تۋرالى ٴتۇرلى بولجامدار مەن پىكىرلەر ايتىلادى. وسى رەتتە قازاق ەلىنىڭ تاريحى جايىندا دا الۋاڭ پىكىرلەر بار. وسى رەتتە، «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى تاريحشى، اكادەميك بولات كومەكوۆپەن قازاقستاننىڭ تاريحى جايلى سۇحبات قۇرعان ەكەن.

ٴبىزدىڭ تاريح – بۇل دا ٴبىر تەرەڭ تاريح

– بولات اعا، ٴبىزدىڭ تاريحتى وقىعان ادام موڭعول شاپقىنشىلىعىنان سوڭ جوشى ۇلىسى قۇرىلعانىنشا قازاقتىڭ سارىارقاسى ەلسىز-جۇرتسىز جاپان ٴتۇز بولعانداي اسەردە قالادى. سۇحباتتى وسى ماسەلەنىڭ بەتىن اشىپ الۋدان باستاساق.

– ٴبىز كەشە عانا قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلادىق. اقيقاتىنا كەلسەك بىزدەگىدەي تەرەڭ تاريحى بار ۇلتتار جەر شارىندا كوپ ەمەس.

– سىزگە كەلىپ وتىرعانداعى ماقساتىمىز دا سول – تەرەڭ تاريحىمىزدى ٴوز اۋزىڭىزدان ەستىپ، وقىرماندارعا جەتكىزۋ عوي...

– كوشپەلى ٴومىر سالتىنىڭ ارقاسىندا ۇلى دالانى يگەرە العان ساقتار ب.ز.د. ٴvىىى-ىىى عاسىرلاردا ٴوزىنىڭ العاشقى مەملەكەتىن قۇردى. ساقتار ات قۇلاعىندا ويناپ، قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن بولعان. «تاريح اتاسى» گەرودوت ولاردى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ مەرگەن حالىق دەپ اتايدى.

ساقتاردا ٴۇش الەۋمەتتىك توپ بولعان: كوسەمدەر، ابىزدار جانە قاۋىم مۇشەلەرى (مالشىلار مەن ەگىنشىلەر). جوعارعى كوسەمدەر (پاتشالار) جاۋىنگەرلەر قاتارىنان شىعىپ وتىرعان. ساقتاردىڭ مادەني شىعارماشىلىعىنداعى ەرەكشە قۇبىلىستىڭ ٴبىرى — «اڭ ٴستيلى» دەپ اتالعان تەڭدەسسىز بەينەلەۋ ونەرى ەدى. بۇل ولاردىڭ كوركەمدىك ٴوي-ورىسىنىڭ ايرىقشا دامىعاندىعىن جانە مەتالل تەحنولوگياسىن ەڭ جوعارى دارەجەدە مەڭگەرگەندىگىن بىلدىرەدى. ب.ز.د. ٴv-ىv عاسىرلاردا ساقتاردا مەملەكەتتىلىكتىڭ باستى بەلگىسى – جازۋى بولعانىن كورەمىز.

ساق تايپالارىنىڭ جەتىسۋداعى مۇراگەرلەرى ۇيسىندەر، ال، سىرداريا باسسەينى مەن قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىندە قاڭلىلار ەدى. ولار ب.ز.د. ٴىى عاسىردا كۇشتى مەملەكەتتەر قۇرا الدى. ۇيسىندەر مەن قاڭلىلار كوشپەلى مالشىلار بولدى، جەر وڭدەۋمەن، قولونەرمەن شۇعىلدانىپ، قالالار مەن كەنتتەرگە قونىس تەپتى. ولاردىڭ اقسۇيەكتەرىنىڭ بەس مىڭ جىلقىعا دەيىن مالى بولدى، جىلقى بايلىقتىڭ باستى كورسەتكىشى ەدى. ولارعا ۇلى جىبەك جولى ۇلكەن پايدا اكەلىپ وتىردى. اتالعان قوعامداردا جازۋ بولدى، ولار مورلەردى قولداندى.

قازاقستاننىڭ قالعان اۋماعىندا، تارباعاتاي تاۋلارى مەن كاسپيي جاعالاۋى ارالىعىندا، عۇندار ٴبىزدىڭ زامانىمىزداعى ٴىى عاسىردان v عاسىرعا دەيىن قىتاي تاريحشىلارى يۋەبان دەپ اتاعان مەملەكەتتىك بىرلەستىك قۇردى. اسكەر مەن حالىق وندىققا، جۇزدىككە، مىڭدىققا، ون مىڭدىققا توپتاستىرىلدى. ب.ز.د. ٴىى عاسىردان باستاپ عۇندار ادام مەن مال ساناعىن جۇرگىزدى، سول ساناقتىڭ ناتيجەسىنە قاراي سالىق سالىندى، مالدان الىم الىندى. مەملەكەتتە ٴىc-قاعازدار اينالىمى جۇرگىزىلدى، ەرەجەلەر مەن زاڭدار قولدانىلدى. عۇنداردا شەكارا قاراۋىلدارى بولدى. جىلقى تۇلىگىنە ايرىقشا كوڭىل ٴبولىندى. عۇنداردىڭ ٴجۇز مىڭداعان اسكەرى اتتارىنىڭ تۇسىنە قاراي قۇرالدى. ساربازدار جاقسى جاتتىقتىرىلعان، ٴتوزىمدى، مەملەكەتتىڭ قۇدىرەتتى كۇشى ەدى. عۇن بيلەۋشىسىنىڭ «ٴبىز ات ۇستىندە ايقاسىپ ٴجۇرىپ مەملەكەت قۇردىق» دەگەن قاناتتى ٴسوزى بار. عۇندار قاۋىمىندا مال مەن سوعىستا قولعا تۇسكەن قۇلعا جەكەمەنشىك قالىپتاستى. ولار جەڭىلگەن حالىقتارعا سالىق سالدى. عۇنداردىڭ مەملەكەتتىلىك ٴداستۇرى ورتالىق ازياداعى كوشپەلى مەملەكەتتەرگە ناقتى ۇلگى بولا الدى.

ٴvى عاسىردا قازاقستان اۋماعىندا العاشقى ەۋرازيالىق يمپەريا – تۇرىك قاعاناتى دۇنيەگە كەلدى. قاعاناتتىڭ شەكاراسى كەڭەيىپ، سولتۇستىك كاۆكاز بەن قارا تەڭىز جاعالاۋىنا دەيىن جەتتى، يران جانە ۆيزانتيا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ورنادى.

تۇرىك ەتنوگەنەزى بىرتىندەپ موڭعول جەرىنەن قازاقستان اۋماعىنا جىلجىدى. قازاقستان تۇرىك قاعاناتىنىڭ ساياسي جانە مادەني ىقپالىنا ەندى. تۇركىلەر قاعان مەملەكەتتىلىكتىڭ تىرەگى مەن بەينەسى دەپ ٴبىلدى. قاعاننىڭ اۋلەتتىك (ديناستيالىق) رۋى اڭىز بويىنشا قاسقىردان تارالعان اشينا رۋى بولدى. تۇرىك قاعانى كوكتىڭ ەركىمەن بيلىك ەتكەن. ولار كوكتى اسپان جانە جوعارى قۇدىرەت (ٴتاڭىر) رەتىندە قاراستىردى. اسكەري-اكىمشىلىك باسقارماسىندا 29 بيلىك دارەجەسى بولدى. جوعارى بيلىك

5 دارەجەدەن تۇردى: يابعۋ، شاد، تەگىن، ەلتەبەر جانە تۇتۇق. ال، قالعان ٴ24-ى تومەنگى دارەجەگە جاتتى. قاعاننىڭ جاقىن ورتاسىن «ٴبورى» ۇلاندارى قۇرادى، ولاردىڭ تۋىندا قاسقىردىڭ باسى بەينەلەندى. قاعاناتتى باسقارۋدىڭ ٴداستۇرلى قالپىنا ورتالىق، شىعىس جانە باتىس قاناتتارى ەندى.

تۇرىكتەر وزدەرىنە تاۋەلدى رۋ-تايپالاردان الىم-سالىق الىپ وتىردى. اسكەري مىندەتكەرلىك تە بولدى. ٴار ايماق مىڭداعان اسكەر شىعارا الدى. الەۋمەتتىك تۇرعىدان تايپالار قاتاڭ يەرارحيالىق سيپاتتاعى اقسۇيەك، باعىنىشتى جانە تاۋەلدى توپتارعا ٴبولىندى.

حالىقتىڭ ٴبىراز بولىگى مالدان بولەك ەگىنشىلىكپەن اينالىستى. قالا مەن دالا ٴبىرتۇتاس ەكونوميكالىق بايلانىستاعى سالالارعا اينالدى. مالدارعا ٴار رۋدىڭ تاڭباسى باسىلدى.

تۇرىكتەردىڭ ەڭ جوعارعى جەتىستىكتەرىنىڭ ٴبىرى – كونە تۇرىك جازۋىنىڭ كەڭ تارالۋى ەدى. كەرەمەت ويما جازۋ (تاسقا ويىپ جازۋ) پايدا بولدى. وندا تۇرىكتەردىڭ تەڭدەسسىز رۋحاني بايلىعى، بيلىگى، مەملەكەتتىلىگى، الىس-جاقىن حالىقتارمەن بايلانىسى، قارىم-قاتىناسى، بارلىعى دا جازىلعان. جازۋ اكىمشىلىك جانە ديپلوماتيالىق تاجىريبەنىڭ، مەملەكەتتىك اكتىلەر مەن داستۇرلەردى تىركەۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى پايدا بولدى. باتىس تۇرىك قاعاناتى ىدىراعاندا قازاقستان تەرريتورياسىندا ٴۇش مەملەكەتتىك بىرلەستىك: سىرداريا مەن ارال ماڭىندا وعىز مەملەكەتى، جەتىسۋدا قارلۇق مەملەكەتى، ال، ورتالىق، سولتۇستىك پەن شىعىس قازاقستاندا كيمەك قاعاناتى دۇنيەگە كەلدى. وسى اتالعان ەتنوساياسي بىرلەستىكتەر ٴىح-ح عاسىرلاردا تۇرىك قاعاناتتارىنىڭ مەملەكەتتىك-اكىمشىلىك، اسكەري جانە الەۋمەتتىك-مادەني داستۇرلەرىن جالعاستىردى.

– ال، ٴسىز اسپيرانت كەزىڭىزدە سول ارقادا ورتا عاسىردا گۇلدەنگەن كيمەك مەملەكەتى بولعانىن اشىپ، عىلىمي ورتادا «ايدى اسپانعا شىعارعان» از عالىمنىڭ ٴبىرىسىز. ول جايلى ٴسىز بۇدان ون جىل بۇرىنعى سۇحباتىڭىزدا ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ ەدىڭىز...

– ٴvىىى-ىx عاسىرلاردا كيمەك تايپالارى التايدان باستاپ وڭتۇستىك ورالدان سىرداريا باسسەينىنە دەيىنگى اۋماقتا مەملەكەت قۇردى. ٴىح-ح عاسىرلاردا تۇرىك حالىقتارى جايلى كوپتەگەن ناقتى مالىمەت بەرگەن ٴال-ياقۋبي: «تۇركىستان مەن تۇرىكتەر بىرنەشە حالىقتار مەن مەملەكەتتەرگە (ماماليكتەرگە) بولىنەدى» دەپ، اراب گەوگرافى يبن ال-فاكيح: «تۇرىكتەردە وعىزدار، كيمەك جانە توعىز وعىزدار قۇرمەتتەلەدى، ولاردىڭ ٴارقايسىسىلارىنىڭ پاتشالارى بار» دەپ كورسەتەدى. كيمەك بيلەۋشىسى ٴىح عاسىر سوڭىنان باستاپ جوعارعى قاعان لاۋازىمىن يەلەنگەن. مەملەكەتتەگى بيلىك قاعاندار شىعىپ وتىرعان اۋلەتتىك رۋدىڭ قولىندا بولدى. كيمەكتەردەگى قاعان، يابعۋ، شاد، تۇتۇق لاۋازىمدار كونە تۇرىكتەر ورتاسىندا دا بولعان، مۇنىڭ ٴوزى ٴوزارا ساباقتاستىقتى بىلدىرەدى. كونە تۇرىك مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىنداعى ٴداستۇرلى اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق جۇيە – قاناتتار جۇيەسى – كيمەك مەملەكەتىنىڭ باسقارۋ قۇرىلىمىندا دا كورىنىس تاپتى. بىرلەستىكتىڭ شىعىس جاعى (سول قاناتى) ەرتىس ماڭىندا بولدى، باتىس جاعى (وڭ قاناتى) جايىق پەن ەمبى وزەندەرىنىڭ ارالىعىن قامتىدى.

«حۋدۋد ٴال-الام» (ح ع.) مەن ٴال-يدريسي (ٴحىى ع.) مالىمەتتەرى بويىنشا كيمەك مەملەكەتىنىڭ نەگىزى 12 تايپادان قۇرالدى. قىپشاقتار مەن قۇماندار – مەملەكەت قۇرامىنداعى ٴىرى تايپالىق بىرلەستىكتەر ح عاسىر سوڭىنا دەيىن ساياسي باعىنىشتىلىقتا بولدى.

قاعان ناقتى بيلىككە يە بولدى. بيلەۋشىلەر مەن تايپا شونجارلارىن تاعايىنداپ وتىردى. تايپالىق اقسۇيەكتەر مەن حان رۋىندا، قاعان وتباسىنىڭ ىشىندە مۇراگەرلىك بيلىك ينستيتۋتى سالتانات قۇردى. قاعاننىڭ 11 بيلەۋشىسىنىڭ بيلىگى مۇراگەرلىكپەن بەرىلىپ وتىردى. ولار نەگىزىندە كيمەك قاعانىنا باعىندى. كيمەك حانزاداسى جاناح يبن ال-كيمەكتىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنگەن اراب گەوگرافى ٴال-يدريسي وزەن-كولدەردىڭ جاعالاۋلارىنداعى، تاۋلى ايماقتارداعى، كەن ورىندارى ماڭىنداعى، كەرۋەن جولدارىنىڭ بويىنداعى كيمەك قالالارى تۋرالى جازادى. ورتاعاسىرلىق دەرەكتەر مەن ارحەولوگيالىق ماتەريالدار كيمەك قوعامىندا الەۋمەتتىك توپتاردىڭ، الىم-سالىقتىڭ، كونە تۇرىك جازۋىنىڭ، كونە تۇرىك ٴدىني سەنىمدەرى بولعانىن كورسەتەدى. ٴتاڭىر مەن اتا-بابا ٴارۋاعىنا سەنۋ ماڭىزدى ورىن الدى. كيمەك قاعاندارىنىڭ بارلىعى ەرجۇرەك جاۋىنگەر بولعان. كورشىلەس حالىقتاردىڭ بىر-بىرىنە جاساپ وتىرعان شابۋىلدارى كوپ جاعدايدا بەيبىت قاتىناسپەن اياقتالىپ وتىردى. بۇعان كيمەكتەردىڭ جەرىندە شىعىس ەۋروپادان، ورتالىق ازيادان، شىعىس تۇركىستاننان جانە وڭتۇستىك سىبىردەن كەلىپ ٴتۇيىسىپ جاتقان كوپتەگەن ساۋدا-كەرۋەن جولدارى دالەل بولا الادى.

ٴبىز ۇلى دالامەن ماقتانۋىمىز كەرەك!

– ٴسىز قىپشاقتانۋ ورتالىعىن قۇرعان، ۇزاق جىلدار بويى سونى باسقارىپ كەلە جاتقان عالىمسىز.

– ٴحى عاسىر باسىندا كيمەك قاعاناتى ىشكى ازيادان كەلگەن كوشپەلى تايپالاردىڭ ميگراسياسى مەن قىپشاق حاندارىنىڭ ٴوزارا الاۋىزدىعى سالدارىنان قۇلادى، قىپشاقتار كيمەك مەملەكەتىنىڭ مۇراگەرلەرى رەتىندە ۇلانعايىر جەرگە يە بولىپ قالدى. كاسپيي جانە ارال ماڭى، سىرداريا ايماعى حاندىق جەرىنە قوسىلعاننان كەيىن حالىق-ارالىق دەڭگەيدە قىپشاقتاردىڭ ساياسي ٴرولى ٴوستى. ٴحى-حىى عاسىرلاردا قازاقستان تەرريتورياسىندا قىپشاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋى قىپشاق ٴداۋىرىنىڭ باستالۋىن ٴبىلدىردى. دەشتى قىپشاق (قىپشاقتار دالاسى) دەگەن ەتنوگەوگرافيالىق تەرمين دۇنيەگە كەلدى. قىپشاق جانە قۇمان تايپالارى ۆيزانتيامەن شەكتەس قارا تەڭىز جاعالاۋى دالالارىنا قونىستانىپ، ٴحى عاسىردىڭ ورتاسىندا حاندىق نىعايدى. قىپشاقتاردىڭ ساياسي ۇستەمدىگى ەرتىستەن دنەسترگە دەيىنگى ۇلان-بايتاق تەرريتورياعا تارادى. قىپشاق حاندارى بيلىگىنىڭ ناتيجەسىندە ەۋرازيالىق ماسشتابتاعى ەتنوساياسي قۇرىلىم قالىپتاستى. ونىڭ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك-اكىمشىلىك، اسكەري جانە ساياسي-مادەني كونە تۇرىك داستۇرلەرى جالعاسىن تاپتى. دەشتى قىپشاق كەڭىستىگىندە تاريحي-ەتنوگرافيالىق بىرلەستىك پايدا بولدى. ٴحىى عاسىردا بارلىق تۇرىك حالىقتارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كوبى جانە ەڭ ۇلكەن القاپتا تارالعانى قىپشاقتار ەدى.

توقسابا قىپشاقتار ٴازىربايجاندا يلدەگيزيدتەر ديناستياسىنىڭ نەگىزىن قالاسا، گرۋزيا پاتشالارى داۆيد پەن تامارا جاۋىنگەر قىپشاقتاردىڭ كومەگىنە ٴجيى-جيى سۇيەنۋگە ٴماجبۇر بولاتىن. ال، ورىستار ٴۇشىن قىپشاقتار ۆيزانتيا سەكىلدى قۋاتتى سىرتقى الەم رەتىندە تانىلدى، ورتاعاسىرلىق ورىس كنيازدارى قىپشاق حانزادالارىمەن وتە تىعىز بايلانىستا بولدى. قىپشاق حاندىعى يرانداعى گازنەۆيدتەردىڭ، وسمان يمپەرياسىنداعى سەلدجۇكيدتەردىڭ، ورتا ازياداعى قاراحانيدتەردىڭ اۋلەتىمەن قارىم-قاتىناس جاساپ تۇردى. شەكاراسىن نىعايتۋ ٴۇشىن ونداعان جىلدار بويى ىرگەسىندەگى حورەزمشاحتارمەن سوعىستى.

اسا ۇلكەن القاپتى قامتىعان قىپشاق حاندىعى شىعىس قىپشاق جانە باتىس قىپشاق دەگەن ەكى ەتنوتەرريتوريالىق بىرلەستىككە ٴبولىندى. ولاردىڭ شەكاراسىن ەدىل وزەنى ٴبولىپ جاتتى.

قىپشاقتاردى حاندار باسقاردى. حان بيلىگى اكەدەن بالاعا بەرىلىپ وتىردى. ەلبورىلى رۋى اۋلەتتىك رۋ بولىپ سانالدى. حان ورداسىندا حاننىڭ مال-مۇلكى مەن اسكەرىن باسقارعان اپپارات بولعان. اسكەري-اكىمشىلىك تۇرعىدا قىپشاق حاندىعى كونە تۇرىك داستۇرىمەن ەكى قاناتقا ٴبولىندى: وڭ قاناتى – ورداسى جايىق وزەنىندە، ورتاعاسىرلىق سارايشىق قالاسىنىڭ ورنىندا، سول قاناتى – رەزيدەنسياسى سىعاناق قالاسىندا (سىرداريا وزەنىندە)، حاندىقتىڭ ورتالىعى ورتالىق قازاقستاندا، تورعاي دالاسىندا ورنالاستى. اسكەري قۇرىلىم مەن باسقارۋدىڭ اسكەري-اكىمشىلىك جۇيەلەرىنە ەرەكشە ٴمان بەرىلدى. بۇلار كوشپەلى قوعام بولمىسىن كورسەتتى جانە كوشپەلى ٴومىر ٴسۇرۋ تاسىلىنە قولايلى بولدى. جەتەكشى اريستوكراتيالىق توپتىڭ (حاندار، تارحاندار، يۋگۋرلار، باسقاقتار، بەكتەر، بايلار) قاتاڭ يەرارحيالىق جۇيەسىنىڭ ۇستەمدىگى ايقىن كورىندى. شىعىس دەشتى قىپشاقتىڭ قۇرامىنا 16 تايپا ەندى. ٴحى عاسىر سوڭى مەن ٴحىىى عاسىر ارالىعىنداعى قىپشاقتاردىڭ تايپالىق قۇرامىنىڭ قۇرىلىمى كۇردەلى جانە ٴار تەكتى ەدى. قىپشاق قاۋىمى، ٴوزىنىڭ ٴتورت قىپشاق تايپاسىنان (ەلبورىلى، توقسوبا، يەتيوبا، دۋرتوبا) باسقا، تۇرىكتىلدى كيمەك، قۇمان، وعىز، كونە باشقۇرت، پەچەنەگ تايپالارى مەن يران ٴتىلدى ەتنيكالىق قاباتىنىڭ تۇركىلەنگەن ەلەمەنتتەرىن قوسىپ الدى. ازياداعى كوشپەلى مەملەكەتتەردەگى رۋلار مەن تايپالاردىڭ قاتاڭ يەرارحياسى قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى قاعيداسىن قۇرادى.

قىپشاق حاندىعى دالالىق وركەنيەتتىڭ بارىنشا دامىعان جۇيەسى بار سوڭعى ەۋرازيالىق مەملەكەت بولدى. ول وركەنيەتتىڭ نەگىزگى پارامەترىنىڭ ٴبىرى دالالىق مادەنيەت بولسا، دالالىق ٴومىر ٴسۇرۋ سالتى ونىڭ ەڭ مىقتى ۇستىنىنىڭ ٴبىرى ەدى. وعان بيىك دارەجەدەگى ساباقتاستىق ٴتان بولاتىن جانە ول ۇزاق مەرزىم بويىنا ساقتالاتىن. قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەر، اسىرەسە، رۋحاني جانە زاتتىق مادەنيەتتە ايشىقتالا كورىنىس تاباتىن.

دەشتى قىپشاقتا دالالىق زاڭدار جيناعى ۇستەمدىك قۇردى. بۇل جونىندە قىپشاقتان شىققان مىسىر بيلەۋشىسى بەيبارىس سۇلتاننىڭ 1266 جىلى يراننىڭ يلحانى اباعۋ حانعا جازعان جاۋاپ حاتىنداعى «ٴبىزدىڭ قىپشاقتىڭ جوسىعى شىڭعىس حاننىڭ جوسىعىنان جوعارى» دەگەن ٴسوزى دالەل بولا الادى. قىپشاق حاندىعىنداعى زاڭ، قۇقىق پەن ادىلەتتىلىك جايلى ٴداستۇرلى ۇعىمدار دالالىق مادەنيەت ساباقتاستىعىنىڭ بيىك دارەجەسىنە سايكەس دالالىق وركەنيەتتىڭ اينىماس ٴبىر بولىگى بولاتىن.

قىپشاق قوعامىنداعى، ۇلى دالاداعى عاسىرلىق جازۋ ٴداستۇرى مەملەكەتتىك اكتىلەردى بەكىتۋگە دەگەن سۇرانىستان، كۇندەلىكتى شارۋاشىلىق، اكىمشىلىك جانە ديپلوماتيالىق قاجەتتىلىكتەردەن تۋىنداعان بولاتىن. قىپشاق بيلەۋشىلەرى كورشى ەلدەردىڭ بيلەۋشىلەرىمەن حات الماسىپ تۇرعان. جازبا دەرەكتەردە قىپشاق عالىمدارى مەن اقىل يەلەرى تۋرالى ايتىلادى. كوشپەلى قوعامدا ۇلان-عايىر تەرريتورياعا لايىق جوعارى دەڭگەيدەگى بايلانىس جۇيەسى ىستەپ تۇردى.

ماۋسىمدىق كوشكە شىدامدى مال تۇقىمدارىن شىعارۋ، سۋ قورلارى مەن جايىلىمداردى ٴتيىمدى قولدانۋ تاسىلدەرىن جاساۋ ەكولوگيانىڭ ىرگەسىن قالادى. كوشپەلى تايپالار جۇزدەگەن جانە مىڭداعان شاقىرىم بويى كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. جايىلىمداردىڭ نەگىزگى ورىندارى مەن كوشى-قون باعىتتارى كوپعاسىرلىق تاجىريبە نەگىزىندە قالىپتاستى. وسىعان بايلانىستى «وتان» ۇعىمى (ەتنيكالىق تەرريتوريا) «جايىلىمدىق تەرريتوريا» ۇعىمىنان تۋىندايدى. كوشى-قون باعىتتارىن تەك ماڭىزدى ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك جانە ساياسي سەبەپتەر عانا وزگەرتە الاتىن ەدى.

مال ۇرلاعانى ٴۇشىن ادەتتەگىدەن قاتاڭ جازا قولدانىلدى. مال رۋ-تايپا بەلگىسىمەن تاڭبالاندى. مالىنان جانە كوشۋ مۇمكىندىگىنەن ايرىلعان قاۋىم مۇشەلەرى وتىرىقشى تۇرعىندار (جاتاقتار) ساناتىنا اۋىستى. ٴبىراق، ەگەر دە ولارعا جەتكىلىكتى مولشەردە قايتادان مال بىتەتىن بولسا، ولار كوشپەلى شارۋاشىلىققا قايتا وتە الدى. ەش قۇقىعى جوق توپتى قۇلدار قۇرادى. ولاردىڭ قاتارى اسكەري قاقتىعىستا تۇتقىنعا تۇسكەندەردىڭ ەسەبىنەن تولىعىپ وتىردى.

ۇشى-قيىرى جوق زور كەڭىستىكتە ەگىن شارۋاشىلىعى، قولونەر مەن ٴىشىنارا ساۋدا-ساتتىق، ايىرباس (بارتەر) دامىدى. ٴبىpaق، شارۋاشىلىقتىڭ باستىسى مال شارۋاشىلىعى بولدى. سونىمەن قاتار ەگىن شارۋاشىلىعىنىڭ دا جاقسى دامىعانىن دالەلدەيتىن ەسكى زاماننان قالعان توعاي، ارىقتار جۇيەسى كەزدەسەدى. قازبا بايلىقتاردى ٴوندىرۋ جانە وڭدەۋ ٴىسىنىڭ دە جاقسى جولعا قويىلعانىن بايقايمىز.

قىپشاق حالقىنىڭ قالىپتاسۋىنا ورتاق ادەبي ٴتىلدىڭ پايدا بولۋى ۇلكەن ۇلەس قوستى. ورتا عاسىرداعى قىپشاق تەگىنىڭ ٴبىp ارناعا قۇيىلىپ، ۇلكەن حالىققا اينالۋىنىڭ قازاق ۇلتىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە ماڭىزى زور بولدى. ٴxى-xىى عاسىرلاردا شىعىس قىپشاق حاندىعىنداعى ەتنيكالىق ۇردىستەردىڭ دامۋى بارىسىندا قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق نەگىزى قالىپتاسادى.

– سول كەزەڭدەردە قازاق دالاسىنىڭ كۇنگەيىندە دە جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قانات جايىپ، ٴوسىپ، ٴوشىپ جاتتى عوي...

– ٴيا، ح عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي قارلۇق قاعاناتى قوعامىندا مۇسىلمان الەمىنە بەت بۇرا باستاعان توپتار پايدا بولا باستادى. وسىلايشا جاڭا تۇرىك دەرجاۆاسىنىڭ – قاراحان مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگىز قالاندى. قاراحان تۇرىكتەرىنىڭ مۇسىلماندانۋى ميسسيونەرلەردىڭ قىسقا مەرزىمدەگى اسەرىنەن ەمەس ەدى. بۇل يسلامنىڭ تۇرىك قوعامى ورتاسىنا بىرتىندەپ ەنۋ ۇردىسىنەن بولعان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كونە تۇرىك جازۋىن اراب جازۋى الماستىردى. قاراحان مەملەكەتىندە اسكەري رۋ-تايپالىق جۇيە ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ساياسي ينستيتۋت ٴرولىن وينادى. قاعاندار ٴوز جاقىندارى مەن تۋىستارىنا بەلگىلى ٴبىر ايماق حالىقتارىنان ٴوز پايدالارىنا الىم-سالىق جيناپ تۇرۋعا رۇقسات بەردى. تۇرىك تايپالارى جەر وڭدەۋ مەن قالا مادەنيەتىنە بەلسەندى تۇردە اۋىسا باستادى. قاراحان مەملەكەتى كەزەڭىندەگى تۇرىك ەتنوستارىنىڭ سانا-سەزىمىنىڭ ٴوسۋى تۇرىك تىلىندە مۇسىلمان ادەبيەتىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى.

ٴحى عاسىردا ٴجۇسىپ بالاساعۇن «قۇتتى بىلىك» پوەماسىن جازدى. شىعارمادا بەلگىلى ٴبىر الەۋمەتتىك توپتاردىڭ ساياسي تۇجىرىمدامالارى، قوعامدىق ساناسى مەن بولمىسى كورسەتىلگەن. 1074 جىلى ماحمۇد قاشعاري تاريحي-لينگۆيستيكالىق «ديۋاني لۇعات ات-تۇرىك» اتتى ەڭبەگىن اياقتادى. ەڭبەكتە تۇرىك حالىقتارىنىڭ ٴتىلى، ەتنوگرافياسى، تاريحي جاعراپياسى، مادەنيەتى، تاريحى بويىنشا مول ماعلۇماتتار قامتىلعان. اسا كورنەكتى ويشىل-كەمەڭگەر، بۇكىل مۇسىلمان جۇرتى اۋليەلەردىڭ سۇلتانى دەپ تانىعان، ادامزات رۋحانياتىندا ۇلكەن بەدەلگە يە، «ديۋان-ي حيكمەت» اتتى كەرەمەت رۋحاني دۇنيەنىڭ اۆتورى قوجا احمەت ياساۋي ٴداۋىرى دالا وركەنيەتىنىڭ جاڭا كەزەڭىن باستادى.

قاراحانيدتەر مەن قىپشاقتاردىڭ قاراماعىندا بولعان بارلىق جەر ٴxىىى عاسىردىڭ ٴبىرىنشى جارتىسىندا موڭعول يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. موڭعولدار قىپشاقتىڭ ەلبورىلى رۋىن جانە قىپشاق قوعامىنىڭ اسكەري الەۋەتىن جويۋ ساياساتىن جۇرگىزدى. ول شىڭعىس حان اۋلەتىنە دەشتى قىپشاق جەرىندەگى ساياسي بيلىكتى يەمدەنۋگە مۇمكىندىك بەردى.

الايدا، موڭعول اقسۇيەكتەرى كەلىمسەكتەر مەن جەرگىلىكتى حالىقتار اراسىنداعى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماي، بىرتىندەپ تۇركى-قىپشاق ورتاسىنا ٴسىڭىپ كەتتى. اسا كۇشتى دامىعان تۇرىك مادەنيەتى ۇستەم ٴتۇسىپ، وسىعان وراي تىلدەگى، دىندەگى، جازۋ، ادەت-عۇرىپ، تۇرمىس-سالتتاعى قىپشاقتىق مادەنيەت موڭعول مادەنيەتىن جەڭىپ شىقتى.

اق وردا موڭعول شاپقىنشىلىعىنان كەيىنگى قازاقستان اۋماعىنداعى قىپشاقتىق قۇرىلىمعا نەگىزدەلگەن تۇڭعىش مەملەكەت بولدى. جەرگىلىكتى حالىققا ٴسىڭىپ كەتكەن شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ قولىندا تەك ساياسي بيلىك قالدى. اق وردا قازاق حاندىعىنىڭ تۇعىرى ىسپەتتى ەدى.

ٴوزارا اۋلەتتىك قاقتىعىستار، ٴامىر تەمىردىڭ قازاق جەرىنە جاساعان جورىقتارى اق وردانىڭ قۇلاۋىنا، ٴابىلقايىر مەملەكەتىنىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى. اق وردانىڭ، ٴابىلقايىر حاندىعىنىڭ، نوعاي ورداسىنىڭ جانە ٴسىبىر حاندىعىنىڭ بىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى ەتنيكالىق كومپونەنتتەردىڭ ساندىق كورسەتكىشىندە عانا بولدى. ماسەلەن، اق وردا مەن ٴابىلقايىر مەملەكەتىندەگى نەگىزگى تايپا – قىپشاقتار، موعولستاندا – دۋلاتتار، ال، نوعاي ورداسىندا – ماڭعىتتار بولدى. كۇردەلى ەتنيكالىق ۇردىستەردە كەيبىر تايپالار ۇستەمدىككە يە بولىپ وتىردى.

قالىپتاسقان قازاق حالقىنىڭ اق وردا، ٴابىلقايىر حاندىعى، موعولستان، نوعاي ورداسى مەن ٴسىبىر حاندىعى سەكىلدى ٴارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ قۇرامىندا بولۋى، ۇزدىكسىز سوعىستار، شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ ٴوزارا الاۋىزدىعى جانە سونىمەن بىرگە سىرتقى ٴقاۋىپتىڭ ٴوسۋى جاقىن ەتنيكالىق توپتار ٴبىر مەملەكەت قۇرامىنا بىرىگۋى قاجەت دەگەن ويدىڭ تۋۋىنا، ول 1465 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا اكەلدى. xv عاسىردىڭ اياعىنا قاراي قازاق حاندىعىنىڭ شەكاراسى كەڭەيە ٴتۇستى. ونىڭ قۇرامىنا باتىس جەتىسۋ، وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى قالالاردىڭ ٴبىر بولىگى، سىرداريا وزەنىنىڭ تومەنگى اعىسى، ورتالىق قازاقستاننىڭ ٴبىرشاما ايماعى قوسىلدى. ٴxvى عاسىردىڭ العاشقى وتىز جىلىندا قازاقتار شىعىس دەشتى قىپشاقتىڭ كوپ جەرىندە بيلىك جۇرگىزدى.

1512-1523 جىلدارى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا قازاق حاندىعى ٴوزىنىڭ كۇشەيۋ شەگىنە جەتتى. قازاق حالقىنىڭ سانى ٴبىر ميلليوننان استى. ماسكەۋمەن ديپلوماتيالىق قاتىناستار باستالدى، قازاق حاندىعى تۋرالى باتىس ەلدەرى بىلە باستادى. قازاقتار تۋرالى اۆستريالىق ديپلومات سيگيزمۋند گەربەرشتەين جازبالار كالدىردى. ٴxvى عاسىردا اعىلشىن كوپەسى انتوني دجەنكينسون سىزعان كارتادا قازاقيا تەرريتورياسى كورسەتىلدى. ٴecىم حاننىڭ زامانىندا (1598-1628 جج.) وڭتۇستىك قازاقستان مەن سىرداريا جاعاسىنداعى ايماقتار ٴۇشىن بولعان قازاق حاندىعىنىڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان كۇpecى جەڭىسپەن اياقتالدى. تۇركىستان شاھارى قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا قالدى. قازاقتىڭ «ٴecىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن ناقىل ٴسوزى دە سول زاماننان قالدى. قازاقتاردىڭ «ەڭسەگەي بويلى ەر ٴecىم» دەپ ەسكە الاتىن حانى دا قازاق حاندىعىن وتىز جىل باسقارعان ٴecىم حان ەدى.

قاسىم، حاقنازار، تاۋەكەل، ٴecىم، تاۋكە حاندار زامانىندا قازاق حاندىعى ورتالىقتانعان مەملەكەت بولىپ ٴومىر ٴسۇردى. ورتالىق ازيادا قازاق حاندىعى ٴeلeyلى ٴرول اتقاردى، وزىندىك ساياسات جۇpگىزدى، مەملەكەتتىڭ، حالىقتىڭ بىpلىگىن نىعايتتى. مەملەكەتتىڭ ىرگەسىندە قازاق حالقى، ەتنيكالىق تەرريتورياسى قالىپتاستى جانە بىرىكتى، حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، رۋحاني جانە ماتەريالدىق مادەنيەتى دامىدى. ٴبىراق، ٴxىx عاسىردا رەسەي يمپەرياسى قازاقستانداعى ٴداستۇرلى مەملەكەتتىك بيلىكتى تۇبەگەيلى جويدى...

– ٴبىز 300 جىل دەپ جازۋعا قۇمارمىز، ايتپەسە شىن مانىندە ورىس وتارشىلدىعى قازاق دالاسىنىڭ باتىسىندا 200 جىل، ورتالىعى مەن شىعىسىندا 170 جىل، ال، كۇنگەيىندە 130 جىل عانا سالتانات قۇرىپ، اقىرىندا تاۋەلسىزدىك تاڭىنا جول بەرۋگە ٴماجبۇر بولدى ەمەس پە؟!

– قازاق ەلى – ەۋرازياداعى ۇلى دالا ەلى. قازاقتىڭ بولمىسى – ۇلى دالا ەلىنىڭ ارقاسىندا پايدا بولعان بولمىس. سوندىقتان ٴبىز قاشاندا ۇلى دالامەن ماقتانۋىمىز، ۇلى دالانى دارىپتەۋىمىز كەرەك. ٴوز ەلىن تانىپ-بىلگەن حالىق ەشقاشان دا جەڭىلمەيدى. وركەنيەتتى تەك قانا وتىرىقشى قوعاممەن بايلانىستىرۋ ٴداستۇرى كەشەگى كۇنگە دەيىن سالتانات قۇرىپ كەلدى. ويتكەنى، وركەنيەت جايلى ٴسوز قوزعاعاندا ٴتورت جاعدايدى ەسكەرۋگە تۋرا كەلەتىن. ول – مەملەكەت، ول – قالا، ول – جازۋ-سىزۋ جانە رۋحانيات مادەنيەتى. وسى ٴتورت سالا بار جەردە عانا وركەنيەت بار دەپ سانالدى. كوشپەلى قوعامدا وركەنيەت جوق دەپ سانالدى. نەگە؟ وتىرىقشى حالىقتار وزدەرىنىڭ زاڭدىلىقتارىن الىپ كەلىپ، كوشپەلى قوعامعا سالماق بولدى. ال، كوشپەلى قوعام بولمىسى ول زاڭدىلىقتارعا سىيمايدى، ول – ەرەكشە قوعام! ول قانداي ەرەكشەلىكتەر؟ ٴقايسىبىر كوشپەلى قوعامدى الساڭىز دا مادەني-شارۋاشىلىقتىڭ بىرنەشە ٴتۇرىن كورە الاسىز. ارينە، نەگىزگى شارۋاشىلىق – مال شارۋاشىلىعى، سونىمەن بىرگە قالا دا، كەنت تە، ەگىنشىلىك تە، ٴبارى بولدى.

جالپى، بۇل اڭگىمە قاشان باستالدى؟ 1951 جىلى كەڭەس ارحەولوگى كيسەلەۆ كلاسسيكالىق كوشپەلى قوعام سانالاتىن موڭعوليا جەرىندە كونە قالالاردى تاپتى. سوندا بىردەن «بۇل قالانى قاي حالىق سالىپ كەتكەن؟»، «قاي حالىقتىڭ اسەرىمەن بۇل قالالار سالىنعان؟»، «كوشپەلىلەردە قالا بولۋى مۇمكىن ەمەس!» دەگەن داۋ تۋدى. كيسەلەۆ پەن ونى قولداۋشىلار تاعى ەكى جىل قارقىندى جۇمىس ىستەپ، سونىڭ ناتيجەسىندە «بۇل قالالار – كوشپەلى عۇنداردىڭ قالالارى ەكەن» دەگەن ٴتۇيىن جاسالدى. دەمەك، ەگىنشىلىك، قالا سالۋ – كوشپەلى قوعامعا جات ەمەس، قايتا وعان ٴتان قۇبىلىس ەكەنى انىقتالدى.

كەلەسى رەتتە، كەشەگى الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا قازاقستانداعى ەسىك قورعانىنان «التىن ادام» تابىلدى. سونىمەن ٴبىر مەزگىلدە تابىلعان كۇمىس توستاعان تۇبىندە ويىلىپ جازىلعان كونە جازۋ تابىلدى. بۇل قانداي جازۋ؟ بۇل قاي حالىقتىڭ جازۋى؟ ساقتاردىكى مە؟ ولار دا كوشپەلىلەر عوي! ٴبىر جىلعى پىكىرسايىس ناتيجەسىندە عىلىمي قوعام ول جازۋدىڭ ساقتاردىڭ جازۋى ەكەنىن مويىنداۋعا ٴماجبۇر بولدى، جازۋ-سىزۋدىڭ تەك ەگىنشىلىك بار جەردە عانا دامىمايتىنى انىقتالدى.

كوشپەلى قوعامنىڭ وزىنە ٴتان ەرەكشەلىكتەرى بار ەكەندىگى، مىنە، سودان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. وعان كوڭىل بولىنۋدە. بۇعان دەيىن ٴبارى كەرىسىنشە، وتىرىقشى قوعامنىڭ كوشپەلى قوعامعا تيگىزگەن اسەرى قانداي بولعانى عانا ايتىلىپ كەلگەن ەدى.

ٴبىزدىڭ قۇندىلىعىمىز – فولكلوردا!

– ەندەشە، اعا، كوشپەلى قوعام مەن وتىرىقشى قوعامنىڭ قانداي ايىرماشىلىقتارى بار، باستى-باستىلارىن اتاڭىزشى.

– ايىرماشىلىقتار وتە كۇردەلى. مەن ەكەۋىن عانا اتايىن. وندىرگىش كۇشتەردىڭ دامۋى، قانداي قوعام بولسا دا، تەحنيكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى. الەمدە وسىنداي تۇراقتى وي-پىكىر قالىپتاستى. كوشپەلى قوعامداعى ٴبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ەڭ اۋەلدەن بيولوگيالىق دامۋ جولىنا ٴتۇستى. مالدىڭ تۇقىمىن اسىلداندىرۋمەن، سەلەكسيامەن اينالىستى. 9-10-عاسىرلاردا تۇركىستان ولكەسىنە كەلىپ كەتكەن اراب ساياحاتشىلارى، گەوگرافتارى: «تۇركىستاننىڭ عاجاپ ٴبىر دۇنيەسى – بۇل ەلدىڭ قويلارى 4-5 قوزى تابادى، بىزدە ارى بارعاندا 3 قوزى تابادى» دەپ جازادى. كەلەسى ٴبىر دەرەكتە «جاتىپ قالعان بورداقى قوي وزدىگىنەن ورنىنان قۇيرىعىن كوتەرىپ تۇرا المايدى، سوندىقتان مۇنداي قويلاردىڭ قۇيرىعىن قولارباعا سالىپ جۇرەدى» دەيدى. ونداي سەمىز قويلاردى بالا كەزىمدە مەنىڭ ٴوزىمنىڭ دە كورگەنىم بار... مىنە، مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ مادەنيەتى دەگەنىڭىز قايدا جاتىر! ساقتاردى كوزىمەن كورگەندەر ولاردى جىلقى مەن قوي تۇلىگىنە باي دەپ سيپاتتاعان.

– كوشپەلىلەردە نەگىزگى شارۋاشىلىق مال شارۋاشىلىعى بولعاندىقتان ولار قويدان باسقا قانداي تۇلىكتەر ٴوسىردى دەگەن سۇراققا توقتالا كەتەيىك.

– جىلقى مالىنا كەلەر بولساق، ونىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا الار ورنى ايرىقشا ەكەنىن تاعى دا قايتالاماي كەتە المايمىز. قىتاي جىلنامالارىندا مىناداي قىزىق مالىمەتتەر بار. «الىستا جاتقان قورعانعا عۇنداردىڭ مىڭداعان اسكەرى ٴتورت جاقتان بىردەي جاقىنداي باستادى. سولتۇستىكتەن جاقىنداپ كەلە جاتقان اسكەردىڭ ٴبارى بىردەي اقبوز اتقا مىنگەن، وڭتۇستىكتەن كەلە جاتقان اسكەردىڭ ٴبارى بىردەي قاراگەر اتقا مىنگەن، باتىس جاقتان كەلە جاتقاندار تۇگەلدەي كۇرەڭ اتقا، شىعىس جاقتان جاقىنداپ كەلە جاتقاندار تۇگەلدەي الا اتقا مىنگەن» دەيدى. سوندا ون مىڭ، جيىرما نەمەسە وتىز مىڭ ساربازدىڭ اتىنىڭ ٴبارى ٴبىر ٴتۇستى بولۋى، كەلەسى ون مىڭ (جيىرما، وتىز مىڭ) ساربازدىڭ اتى تۇگەلدەي باسقا ٴتۇستى، وسىلايشا ٴتورت تاراپتان قۇيىلعان اتتاردىڭ ٴتورت ٴتۇستى بولىپ كەلۋىنىڭ ارجاعىندا نە دەگەن دامىعان جىلقى شارۋاشىلىعى مادەنيەتى جاتقانىن، نە دەگەن بايلىق جاتقانىن باعامداي بەرىڭىز! مىنە، ٴبىزدىڭ ەرەكشەلىگىمىز! بۇل – ٴبىزدىڭ ٴبىر ايىرماشىلىعىمىز عانا! وتىرىقشى قوعاممەن ٴبىزدىڭ ەكىنشى ايىرماشىلىعىمىزدىڭ دەڭگەيى ٴتىپتى جەر مەن كوكتەي!

وتىرىقشى قوعامدا «جەر بولسا ەل تابىلادى» دەگەن قاعيدا بار. كوشپەلى قوعامدا بۇل قاعيدا كەرىسىنشە ايتىلادى: «ەل بولسا جەر تابىلادى» دەيدى.

– ٴبىر قويدىڭ ٴتولى سويىلماسا، ساتىلماسا ون جىلدا مىڭ باسقا جەتەتىنى بەلگىلى. ەندەشە، مالىنىڭ باسى مەن جانىنىڭ باسى گەومەتريالىق پروگرەسسيامەن ٴوسىپ جاتقان، استىندا وزگەلەردە جوق جىلقىسى، قولىندا وزگەلەردە جوق تەمىر قارۋى بار جاۋىنگەر حالىقتىڭ كوسەمدەرى جەرىنە سىيماي جاتقان ەلىنە جاڭا قونىس ىزدەمەگەندە نە ىستەيدى...

– بۇل قاعيدانىڭ سىرتىندا كوشپەلى قوعامدى وسى كۇنگە امان-ەسەن جەتكىزگەن رۋ-تايپالىق قۇرىلىم تۇر. كوشپەلى مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى كوپشىلىك جاعدايدا رۋ-تايپالىق جۇيەمەن تىعىز بايلانىستى. رۋ-تايپالىق جۇيە قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك دامۋدىڭ نەگىزگى دىڭگەگىنە اينالعان. قازاقتىڭ بولمىسى وسى رۋ-تايپالىق قۇرىلىمدا تۇر. كەڭەس وكىمەتى كەزەڭىندە «رۋ-تايپالىق جۇيە-قۇرىلىمنان ايرىلماي، اجىراماي قازاق ۇلت بولىپ قالىپتاسا المايدى» دەگەن ۇعىم-تۇسىنىك قالىپتاستى. ول ۇعىم بۇگىنگى كۇندە دە بار. جوق، ولاي ەمەس! ول ۇعىم كەتسە قازاقتىڭ اتى عانا ەمەس، زاتى دا جوعالادى. رۋ-تايپالىق جۇيە – بۇل وتە كۇردەلى جۇيە. كوشپەلى قوعامعا ابدەن بەيىمدەلگەن جۇيە بۇل.

– سىزبەن ٴوز باسىم تولىق كەلىسەمىن. سەبەبى، ٴبىز ونىڭ ۇجىم بولىپ، قاۋىم بولىپ ٴومىر سۇرۋگە جەتەلەيتىن جاقسى جاعىن كورمەي، پايدالانباي ٴجۇرمىز. ال، جاپوندار كومپانياعا جۇمىسقا كىرگەن ادامدى سول كومپانيانىڭ ولە-ولگەنشە پاتريوتى بولۋعا تاربيەلەيدى. جاھاندانۋعا جەكەلەپ توتەپ بەرە المايتىن بولعاندىقتان ٴىرى مەملەكەتتەردىڭ ٴوزى نەشە ٴتۇرلى ۇجىمدىق ۇيىمدارعا بىرىگۋدە!..

– دۇرىس ايتاسىز! ەندى قالا مادەنيەتى دەگەن سۇراققا كوشەيىن. كيسەلەۆ موڭعوليادان كونە قالالاردى تاپتى دەدىك قوي. ول جەردە قالالار بولسا، ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقان ٴبىزدىڭ ەلىمىزدە، ونىڭ ىشىندە جەتىسۋدا، وڭتۇستىك ولكەدە، سىر بويىندا قالالار بولۋى زاڭدىلىق ەمەس پە؟! سىر بويىندا وعىزداردىڭ، ارىس وزەنىنىڭ بويىندا كيمەك قىپشاقتاردىڭ، ورتالىق قازاقستان مەن سولتۇستىك قازاقستاندا دا ناعىز كوشپەلى قىپشاقتاردىڭ قالالارى بولعان.

ال، تۇپتەپ كەلگەندە ٴبىزدىڭ باستى بايلىعىمىز – جازۋ-سىزۋىمىزدا دا ەمەس. ٴبىزدىڭ نەگىزى، ٴتول مۇرامىز رەتىندە سانالاتىن، اسپەتتەلەتىن باستى بايلىعىمىز – اۋىز ادەبيەتىمىزدە. ٴبىزدىڭ باستى قۇندىلىعىمىز – فولكلوردا. اۋىزەكى ادەبيەت ٴبىزدىڭ حالقىمىزدى مىڭداعان جىلدا قالىپتاسقان كەرەمەت ٴۇش جاعدايعا الىپ كەلدى. وتىرىقشى قوعامدا ولار جوق. بىرىنشىدەن، ٴبىزدىڭ جادىمىزدىڭ مىقتىلىعى. ەكىنشىدەن، ەۋروپا مەن رەسەي جازۋشىلارى ٴوز ديقاندارىن سيپاتتاعاندا «ولار كەرەمەت ەڭبەك اتقارادى، ٴبىراق، ادەتتە ەكى ٴسوزدىڭ باسىن قۇراپ ايتا المايدى» دەپ تالاي رەت اتاپ كورسەتىپ كەتكەن. ال، ٴسىز ٴبىزدىڭ كەز كەلگەن مالشىمىزدان «اتىڭىز كىم؟» دەپ سۇراڭىزشى، ول ٴوز جاۋابىن سوناۋ اڭىزدان، ەرتەگىدەن، شەجىرەدەن باستايدى!.. شەشەندىك ونەر دامىعان بىزدە. بۇل دا وتىرىقشى قوعامدا جوق. مىنە، قانداي ەرەكشەلىكتەرىمىزدى بەتكە ۇستاۋىمىز، نەنى ايتىپ ماقتانۋىمىز كەرەك ٴبىزدىڭ!

ۇشىنشىدەن، كوركەم ادەبيەتتىڭ شىڭى – باتىستا بولسىن، شىعىستا بولسىن – باتىرلار جىرى جانە ليريكالىق پوەمالار. وتىرىقشى قوعامدا ليريكالىق پوەمالار وندىقپەن سانالادى – قىرىق پوەما، ارى بارسا الپىس، جەتپىس، سەكسەن، توقسان پوەما. قازاقتا 500، بەس جۇزدەن اسا باتىرلىق جىرلار مەن ليريكالىق پوەمالار تاعى بار. مىنە، رۋحانيات قايدا جاتىر! بايلىق قايدا جاتىر! ٴبىز وسى قۇندىلىقتاردى ٴتۇپ-تامىرىنا دەيىن قوپارا زەرتتەۋىمىز، سولاردى مەيلىنشە ناسيحاتتاۋىمىز، جەرىنە جەتكىزە دارىپتەۋىمىز كەرەك!

ون توعىزىنشى عاسىردىڭ وزىندە-اق ەكى ادام قازاقتىڭ وسى تەڭدەسسىز بايلىعىنا نازار اۋداردى، كوڭىل ٴبولدى. ولاردىڭ ٴبىرىنشىسى، ارينە، شوقان ٴۋاليحانوۆ. وتە كوپ ەڭبەك ٴسىڭىردى. ٴبىراق... ەشكىم جالعاستىرمادى. ەكىنشى ادام – اكادەميك بارتولد، ٴبىزدىڭ ورتا ازيا مەن قازاقستاننىڭ عىلىمي تاريحىن جازعان ادام. ٴبىز قازىرگى جاعدايدا، اسىرەسە، كۇننەن-كۇنگە تاپشى بولىپ بارا جاتقان كادر ماسەلەسىنە كوڭىل ٴبولىپ، كوشپەلى قوعامنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋىمىز، ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك..

– راحمەت، اعا! ەڭبەگىڭىز جانا بەرسىن!

ٴومىرزاق اقجىگىت


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي