USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
استانا:

الاش اتاۋىنىڭ شىعۋ نەگىزى مەن ٴمان-ماعىناسى

ۇلۇس - الاش بولعاندا نەمەسە الاشتاي ات - ۇلۇسقا ۇران بولعان

مۇحان يساحان «الاش» اتاۋىنىڭ شىعۋ توركىنى تۋرالى وي – تۇجىرىمدار» - دەگەن ماقالاسىندا: ا) «الاش» اتاۋى جونىندەگى شەجىرەلىك دەرەكتەر. ٴا) «الاش» اتاۋىنا قاتىستى ميفتىك اڭىز – اڭگىمەلەر. ب) «الاش» اتاۋى تۋرالى تاريحي شىندىققا جاقىن اڭىز – ٴاپسانالار. ۆ) «الاش» اتاۋى جونىندەگى وريەنتاليستەردىڭ كوزقاراسى. د) «الاش» اتاۋى تۋرالى قازاق تاريحشىلارىنىڭ پايىمداۋلارى – دەپ الاش اتاۋىنا بايلانىستى بارلىق دەرەكتەرگە مەيلىنشە تەرەڭ توقتالىپ، جان – جاقتى قاراستىرا، تاپتىشتەپ جازىپتى. وسىنداعى جازىلعان وي – تۇجىرىمداردى سارالاي كەلىپ، مەن دە «الاش» اتاۋىنىڭ شىعۋىنا بايلانىستى بۇگىنگە دەيىن ايتىلماعان تىڭ پىكىرىمدى ورتاعا سالسام دەيمىن. ول ٴۇشىن، ەستە جوق ەسكى زاماننان، ەل اۋزىنا تاراعان: «الاش، الاش بولعاندا، الا تاي ات بولعاندا تاڭباسىز تاي، ەنسىز قوي بولعاندا الاش حان بولعاندا – دەگەن سوزدەردى تالداۋدان باستاۋدى ٴجون سانايمىن.

وسىناۋ اۋىزدان – اۋىزعا جەتىپ، كونەدەن كەلە جاتقان قازاقتىڭ قاريا سوزدەرى بىزگە نەنى جەتكىزبەكشى؟ جالپى وسى سوزدەردەن ٴبىز نە تۇسىندىك؟ وقىپ وتىرعاندا بىلگەنىمىز ٴبىراق نارسە، ول الاشتىڭ تايعا تاڭبا باسىلماعان، قويعا ەن سالىنباعان ەرتە زاماندا حان بولعاندىعى عانا. ال ٴبىرىنشى جانە ەكىنشى جولداعى سوزدەردەن نە ۇقتىق؟ وسى سوزدەرگە قانشالىقتى زەر سالىپ، ٴمان بەرىپ ٴجۇرمىز؟ مىسالى ٴبىرىنشى جول نەگە الاش، الاش بولعاندا - دەپ باستالىپ تۇر؟ ەگەر الاشتىڭ الاش ەكەندىگى ٴاۋ باستان بەلگىلى بولسا، وندا «الاش، الاش بولعاندا» - دەپ باستالماسا كەرەك ەدى عوي. ال ەكىنشى جولدا ايتىلىپ تۇرعان قايداعى ٴبىر «الا تايدىڭ ات بولعانى» كىمگە كەرەك ەدى؟ مىنە بۇل ويلاناتىن ٴجايت. سوندىقتان مەن بۇل سوزدەردىڭ استارىندا تىكەلەي الاش اتاۋىنىڭ شىعۋىنا قاتىستى دەرەكتەر سىر بۇگىپ جاتىر دەمەكپىن. ٴارى وسى بەس شۋماق ولەڭنىڭ ٴبىرىنشى جولىن «ۇلۇش، الاش بولعاندا» - دەپ باستاپ، ەكىنشى جولىن «الاشتاي ات بولعاندا» - دەپ وقۋدى ۇسىنامىن.

وقىپ كورەيىك: «ۇلۇش، الاش بولعاندا، الاشتاي ات بولعاندا. تاڭباسىز تاي، ەنسىز قوي بولعاندا.

الاش حان بولعاندا» - دەپ وقىساق، ەل اۋزىنا تاراپ كونەدەن جەتكەن قاريا ٴسوزدىڭ مازمۇنى اشىلىپ شىعا كەلەدى. ٴسويتىپ ٴبىز، ۇلۇشتىڭ الاش اتانعانىنا، سول سەبەپتەن ومىرگە الاشتاي اتتىڭ كەلۋىنە ٴھام الاشتىڭ تايعا تاڭبا باسىلماعان، قويعا ەن سالىنباعان زاماندا حان بولعانىنا كوز جەتكىزىپ، تولىقتاي ماع ۇلىمات الامىز.

تاريحتا ۇلۇش اتتى حان بولعان با؟

قازاق تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن شاكارىم اتامىز: «قازاقتىڭ ٴتۇپ اتاسى» - دەگەن ولەڭىندە «بولادى اراپ جۇرتى سامنىڭ ۇلى، بىلەدى شەجىرەنىڭ ٴبارى مۇنى. تۇرىكتىڭ شىن اتى ەكەن نادۇلۇشە تۇرىك دەپ نەگە اتادى تىڭدا سونى» - دەي كەلىپ «تۇرىك دەپ حان كوتەرگەن پاتشا قىلىپ» - دەپ نادۇلۇشكە تۇرىك دەگەن اتاق، تيتۋل بەرىپ حان كوتەرگەنى حاقىندا ايتادى. وسى «تۇرىك» اتانعان نادۇلۇشە كىم؟ دۇرىسى ٴناد ۇلۇش. (ٴبىزدىڭ اراگىدىك الاش- الاشا دەگەنىمىز سياقتى نادۇلۇش-نادۇلۇشە دەلىنىپ تە ايتىلا بەرەدى) وسى ارادا ٴسال شەگىنىس جاساپ الاش اتاۋىنىڭ شىعۋىنا سەبەپشى بولعان ۇلۇس/ۇلۇش سوزىنە توقتالىپ وتەيىن. ۇلۇس/ۇلۇش ٴسوزى ٴاۋ باستا «ۇل» جانە «ۇس» دەگەن ەكى ٴسوزدىڭ قوسارلانۋىنان شىققان. بۇگىنگى ۇلى، ۇلىق، ۇلعايۋ، ۇلكەيۋ، ۇلكەن سوزدەرى وسى «ۇل» تۇبىرىنەن باستاۋ السا، «ۇس» ٴسوزى كونە توركى تىلىندە «قۇس» سوزىمەن استاسادى. ياعني ۇل ۇس/ ۇل ۇش (ۇلۇ ۇس/ ۇلۇ ۇش) ٴسوزىنىڭ تۇپكى ماعىناسى بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا « ۇلى قۇس»، «الىپ قۇس»، «قىران قۇس» دەگەنگە سايادى. ۇلۇ ۇس/ۇلۇ ۇش دەمەكشى قازاق پەن قىرعىزدىڭ رۋحتى كۇشى «الىپ قارا قۇس» - «الىپ قارا كۇش» بولىپ كەلەتىنىن دە ەستە ۇستايىق. ال اتاقتى عالىم، كونە توركى ٴتىلىنىڭ مامانى التاي امانجولوۆتىڭ «ۇس»، «اس»، «از» - قيالعاجايىپ قۇس، ٴتاڭىرى قۇسى، بۇركىت، ول – كونە ديناستيالىق اۋلەتتىڭ اتى جانە تۇركىلەر تابىنعان كوك ٴتاڭىرىنىڭ بەينەسى (كەيىپتانۋ) – دەگەنىن دە ەسكەرۋسىز قالدىرمايىق. ال ٴنادۇلۇش اتاۋىنا كەلەر بولساق، ول قوس سوزدەن بىرىگىپ تۇتاس ٴبىر اتاۋعا اينالعان ۇلۇش ٴسوزىن ۇلىقتاۋدان شىققان ياعني ۇلۇش اتاۋىن ۇلىلاۋ ٴۇشىن ٴوز كەزەگىندە توركى جۇرتىنىڭ ٴبىر بولىگى «ٴناد» ٴسوزىن قوسىپ «ٴنادۇلۇش (ٴناد ۇلۇش) اتاۋىن ومىرگە اكەلگەن. الىس ماجارستانداعى قىپشاق قانداستارىمىز ٴالى كۇنگە دەيىن وسى «ٴناد» ٴسوزىن قولدانىپ « ۇلى شەركەش» دەگەندى «نادچەركەش»، « ۇلى قۇماندىق» دەگەندى «نادكۇنشاق» دەپ اتايدى ەكەن. ولاي بولسا ٴنادۇلۇش دەپ وتىرعانىمىز ۇلى ۇلۇش. ول ارينە قازاق ٴۇشىن الاش اتانعان ۇلۇش ەكەندىگى كۇمان تۋدىرماس دەيمىن. «اتالعان ٴسويتىپ تۇرىك نادۇلۇشە ول كەزدە جىلدار ٴوتتى مىڭداپ نەشە. تۇرىكتەن شىققان تالاي سايىپقىران، جەر ٴجۇزى تىتىرەنگەن تۇرىك دەسە» - دەيدى شاكارىم اتا.

الاش حان، وعۇز حان بولۋى مۇمكىن بە؟

تۇرىكتەن وربىگەن ەلدى توعىز دەيدى تارتاتىن كۇي اسپابىن قوبىز دەيدى باشقۇرت پەن قازاق نوعاي قاراقالپاق تورتەۋىن شەجىرەشىلەر وعىز دەيدى. «قازاقتىڭ ٴتۇپ اتاسى وعۇز – تۇرىك، قۇت قونعان ۇيتقى بولىپ ورناپ بىرلىك» -دەپ قوجابەرگەن جىراۋ «اتا تەك» اتتى داستان جازعانىن بىلەمىز. و. سۇلەيمەنوۆ "سلوۆو ۆوۆلەچەننوە رۋسسكۋيۋ گراماتيچەسكۋيۋ ەۆوليۋسييۋ پەرەرازلوجيلوس توركي تاك نازىۆايۋت لەتوپيسي كوچەۆوە پلەميا سامونازۆانيەم كوتوروگو بىلو - ۋزى. ۆەروياتنو ودنو يز وگۋزسكيح پلەمەن ۆ يستوچنيكاح پرينيات ناپيسانيە ەتنونيما - "وگۋز" "وۋز" "ۋز"2- دەپ جازعان. بىزگە توركى جۇرتىنىڭ بىرنەشە ديالەكتىدە سويلەگەندىگى ٴمالىم. وسىناۋ كوشپەلى توركىلەردىڭ تىلىندە ٴتاڭىرى قۇسى، بۇركىت ماعىناسىنداعى كونە ديناستيالىق اۋلەتتىڭ اتى "ۇس" "اس" "ۇز" "از" نەمەسە "حاس" "قاس" "قاز" "عۇز" تۇرلەرىندە ايتىلعانىن ەستە ۇستاعانىمىز ٴجون. ايگىلى ماحمۇت قاشقاريدىڭ "ٴبىزدىڭ اتا – بابالارىمىز - بەكتەر، "ٴحامىر" دەيدى. ويتكەنى وعىزدار ٴامىر دەپ ايتا المايدى"1 دەگەنى بار. وسى رەتتە توركى جۇرتىنىڭ ٴبىر بولىگى وزدەرىنە ٴتان ديالەكتىدە اقتى-حاق، اقنازاردى-حاقنازار، اساندى-حاسان، قاسان، ۇسماندى- عۇسمان، قۇسمان، ايداردى- عايدار، قايدار، ابدوللانى- عابدوللا، اليحاندى- عاليحان، اكىمدى-حاكىم، دەپ جازاتىنى سياقتى "x"، "ع"، "ق" ٴارپىنىڭ قوسارلانۋى ارقىلى ۇزدى-عۇز دەپ، ٴارى وسى اتاۋلاردى ۇلىلاپ ۇلى ۇز، ٴھام ۇلى عۇز دەپ جازۋ ٴۇشىن ۇز، عۇز سوزدەرىنىڭ الدىندا پارسى نەمەسە توركى ٴتىلى ديالەكتيكاسىنىڭ بىرىنە ٴتان "و" "ۋ" ٴارىپى جالعانىپ "وۋز" «ۋۋز» "وعۋز" دەلىنىپ جازىلعان. پارسى، وزبەك تىلدەرىندە "و" "ۋ"- ول، ۋل دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. ٴبىز ٴوزىمىز دە قازىرگى كەزگە دەيىن "ول نە"، "ول نە دەگەنىڭ"، "ول نە قىلعانىڭ" "ول كىم ەكەن"، "ول نە قىلعان ادام" دەگەندى "و نە"، "و نە دەگەنىڭ"، "و نە قىلعانىڭ"، «و كىم ەكەن»، «و نە قىلعان ادام» دەپ ايتا بەرەمىز. دەمەك، "و+ۋز" "ۋ+ۋز" "و+عۋز" دەپ جۇرگەنىمىز ۋلۋس، ۇلۇس ياعني ۇلۇ ۇس ەلى، ال ۋۋز حان، وعۋز حان دەپ جۇرگەنىمىز ۇلۇ ۇس (ۇلۇ ۇش) حان ياعني الاش حان دەگەن تۇجىرىم جاساۋىمىزعا ابدەن بولادى.

ۇس - ۇز - عۇز

↓ ↓ ↓

ۇل ۇس - ۋۋس / وۋز - وعۇز

↓ ↓ ↓

ۇل ۇس حان - ۋۋس حان/وۋز حان - وعۇز حان

الاش حان

س.پ. تولستوۆ: «وعىزداردىڭ تايپالىق وداعى وكسقا دەيىنگى زاماندا باسقا جاقتان كوشىپ كەلگەن تايپالار ەمەس، وداق اتى دا، وزەن اتى دا ەرتەدەن بەرى جالپىعا ورتاق توتەم اتىنان، جەرگىلىكتى ەل تىلىنەن تۋعان ٴسوز. ەندەشە ورتا ازيا وعىزدارىن ەرتە زامانداردا سول جەردى مەكەن تۇتقان ساق تايپالارىنىڭ زاڭدى مۇراگەرى (ۇرپاعى) دەپ قاراۋ كەرەك. وعىز توتەمىنىڭ اتى ەرتەدەگى ساقتار ورتاسىندا دا بولۋعا ٴتيىس»1 - دەپ جازسا. ە.شايمەردەنوۆ "ٴراشيد-اد-ديننىڭ كۋالىك ەتۋىنە قاراعاندا وعۇز حان ۇلىس ۇلەستىرگەندە ۇشى-قيىرى جوق كيەلى كەڭ دالا تيگەن ٴۇشىنشى ۇلىنا ەلتاڭبا رەتىندە قاناتتى قىران بەينەسىن ۇسىنعان ەكەن"2 - دەپ جازادى. قاراپ وتىرساق ٴبارى ٴتاڭىرى قۇسى، بۇركىت، كوكتىڭ قۇسى قىرانعا كەلىپ تىرەلەدى. وسىنىڭ ٴبارىن جاي عانا سايكەستىك دەپ قاراۋعا بولمايدى. بۇندا تاريحي شىندىق بار. "وعۇزنامادا" وعۇز حاننىڭ التى بالاسى بولعانى ايتىلسا بۇل قازاق اراسىنداعى "التى الاشتىڭ بالاسىمىز"، دەپ كەلەتىن سوزدەرىن ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى. وسىنىڭ ٴبارىن ەسكەرە وتىرىپ وعۇز بەن الاشتىڭ ٴبىر ادام ەكەنى ياعني ٴبىر حان جايىندا ايتىلىپ تۇرعانى كۇدىك تۋدىرماسا كەرەك دەيمىن، ٴارى ەكەۋى دە ٴبىر اۋىزدان توركى حالىقتارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋشى ٴوز الدىنا ەل ەتۋشى بولىپ حالىق اراسىندا اۋىزدان - اۋىزعا اڭىز بوپ تارالعان. «ەر قاناتى – ات» -دەمەكشى ات جالىن تارتىپ اتقا قونعاننان قۇستاي ۇشقان ۇلى دالا ۇلاندارى - قىراندار ەلى وزدەرىنىڭ ٴتول تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭدە ەكەنىنە وسىلايشا كوز جەتكىزەدى.

ٴتىل تاريح كىلتى

«ۇلۇش، الاش بولعاندا الاشتاي ات بولعاندا تاڭباسىز تاي، ەنسىز قوي بولعاندا الاش حان بولعاندا.» تامىرىنان تاراتىلىپ تەكتى ٴسوز، ال ارمانشىل اسىل حالقىم كوكتى كەز. كوك بايراقتى، قىران تەكتى قازاققا، كۇن استىندا قانات جايار كەلدى كەز.

مارالتاي ٴيا، ۇلۇش، الاش اتانىپ، الاشتاي اتتىڭ ومىرگە كەلۋى مەن سول الاشتىڭ حان بولۋىنا قاراعاندا، ۇلۇش پەن الاش ٴسوزى، و باستا، بەلگىلى ٴبىر ادامدى بىرنەشە تايپا بىرلەسىپ، قالىڭ قول بوپ، ۇلىقتاپ، حان كوتەرۋدەن شىققان اتاۋ دەۋگە نەگىز بار. جالپى دۇنيەدە ەشبىر اتاۋ، مەيلى كىسىنىڭ اتى، مەيلى ەلدىڭ اتى بولسىن، ەشقاشان دا ٴسوزدىڭ ەتيمولوگياسىنا قاراي زەرتتەلىپ قويىلمايتىنى انىق. اتاۋ ٴارقاشان لوگيكالىق ياعني ويدىڭ ۇعىمي مانىسىنە قاراي ورايلاستىرىپ قويىلاتىنىن ەستە ۇستايىق. قۇس – ەركىندىك پەن كوكتىڭ سيمۆولى. كەڭ بايتاق دالا توسىندە كوشپەلى ٴومىر سالتىن ۇستانىپ، تۇرمىس – تىرشىلىگىن قالىپتاستىرعان، ەركىندىك سۇيگىش كوشپەلىلەرگە، قۇستان ارتىق توتەم – كيەتەك بولماسا كەرەك. وسى سەبەپتەن كوشپەلى تايپالار باس قوسىپ، باتالاسىپ، بىرلەسە كوتەرگەن العاشقى حاندارىن، كوكتىڭ قۇسى، قىرانعا بالاپ،

«ۇل(ۇ) ۇس»، «ۇل(ۇ) ۇس» (داۋىستى سوزىپ، ايقايلاپ ۇرانداعاندا ۇلۇس، ۇلۇس بوپ ايتىلىپ، ەستىلەدى، ٴارى ەكى «ۇ» قاتار كەلىپ، بىرەۋىنىڭ ٴتۇسىپ قالۋى دا زاڭدى.) دەپ ۇلىلاپ حان كوتەرگەن دەگەن قورتىندىعا توقتالامىن.

سول ۇلى جيىندا جەر قايىسقان قالىڭ قولدىڭ ايقاي شۋىنان ۇل(ۇ)ۇش، ۇل(ۇ)ۇش دەگەن شۋ باسىم ەستىلىپ، (بۇل جەردە توركى حالىقتارىنىڭ ىشىندە قازاقتان باسقا باسىم كوپشىلىگى "س"-نىڭ ورنىنا "ش"- دەپ سويلەيتىنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. مىسالى: باستى-باش، تاستى-تاش، قاستى-قاش، قۇستى-قۇش، الپامىستى-الپامىش، ماناستى-ماناش، دۇيسەنبىنى-دۇيشەنبى، ت.س.س.) قول استىنداعى قارا حالىقتىڭ قۇلاعىنا ۇلۇش"، "ۇلۇش" دەگەن ايقاي الاش الاش بوپ ەستىلگەندىكتەن كۇللى حالىق ۇل(ۇ)ۇشتى ياعني "ۇل(ۇ)ۇستى" - الاش دەپ اتاپ كەتىپتى. ٴارى باتىر، ٴارى اقىلدى داناگوي ۇل(ۇ)ۇس حان وسىدان باستاپ ٴوزىن حالىق بەرگەن اتپەن الاش دەپ اتاپ، وزىنە قاراعان ەلىن "ۇلۇس" دەپ اتاعان دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. ۇل(ۇ)ۇس حان ٴوزىن حالىق بەرگەن اتپەن الاش اتاعاندىقتان حالىق اراسىندا وسى ٴبىر ٴۇردىس داستۇرگە اينالعانىن كورەمىز. ٴارى بۇل ٴداستۇر وسى كۇنگە دەيىن ٴوزىنىڭ ٴتول ۇرپاقتارىنىڭ اراسىندا جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ٴابىلمانسۇردىڭ-ابىلاي، ٴيبراھيمنىڭ-اباي، مۇحامەدقاناپيانىڭ-شوقان، ەراسىلدىڭ - قابانباي، مەنىڭ ٴوز اتام سۇگىردىڭ - ساقال ت.ت. اتالۋى سونىڭ ايعاعى، بۇل ولارعا حالىقتىڭ بەرگەن اتى.

ۇلىقتاپ ۇلۇ ۇس اتاپ ٴپىر تۇتۋدىڭ دا سوناۋ كونە زاماننان باستاۋ الىپ ٴۇزىلىسسىز ۇرپاعىمەن جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس، ول ٴۇشىن ٴبىز ابايدى - ۇلى اباي، جامبىلدى - ۇلى جامبىل، مۇحتاردى - ۇلى مۇحتار، شوقاندى - ۇلى شوقان، ماعجاندى - ۇلى ماعجان دەۋىمىزدى كولدەنەڭ تارتساق تا بولادى. دەمەك مۇنىڭ دا الاشتان باستاۋ العانىنا كۋا بولامىز. الاش حان ٴوز ەلىن ۇلى ۇس/ۇلۇس دەپ اتاپ قانا قويماي، ونى "وڭ قانات"، "ورتا"، "سول قانات" دەپ ۇشكە ٴبولىپ بيلىك جۇرگىزگەن. ٴدال وسى ارادا ادامداردىڭ دەنە مۇشەسىنە قاراي وڭ قول، سول قول، بولماسا وڭ كوز، سول كوز دەمەي قۇسقا بايلانىستى "قانات" ٴسوزىنىڭ ەل بيلەۋ مەن اسكەر بيلەۋ تاسىلىنە ەنۋىنىڭ استارىن سەزگەن بولارسىزدار. ٴيا، قازاقتىڭ «ۇيادا نە كورسەڭ، ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەپ ەر بالالارىن قىرانعا، قىز بالالارىن اققۋعا تەڭەۋى مەن « ۇلىم ۇيادا، قىزىم قيادا»، «قاناتتىعا قاقتىرماي، تۇمسىقتىعا شوقتىرماي»، «قاناتىنىڭ استىنا الدى»، «اتقا قوندى»، «ۇيگە قون»، «قونىپ كەت»، «قاناتى قاتايدى»، «توپشىسى بەكىدى»، «باق قۇسىم»، «بالاپانىم»، «قاناتىم»، - دەپ قانا قويماي، مەكتەپ ٴبىتىرىپ ۇلكەن ومىرگە اياق باسقالى تۇرعان ۇل-قىزدارىن، ەلىمىزدىڭ «جاس تۇلەكتەرى» دەپ ٴسوز ساپتاۋى دا كەزدەيسوق ايتىلا سالعان ٴسوز ەمەس ەكەن، "تۇلەك" دەپ بۇركىتتىڭ، ياعني ٴتاڭىرى قۇسى، قىراننىڭ بالاپانىن عانا ايتاتىنىن ەسكە الساق تا جەتكىلىكتى-اۋ دەيمىن، ٴتىپتى كەلىن تۇسىرگەڭدە "اققۋىڭدى ايالا"، "قۇسىڭ قۇتتى بولسىن"، دەپ قىزدارىنا "قۇس ەتەك" كويلەك كيدىرەتىن دە وسى ٴبىزدىڭ قازاق. كىشكەنتاي ٴۇل، قىزدارىن «قارعام سول»، «قارعام مەنىڭ» - دەپ ەركەلەتىپ، شەجىرە شەرتكەندە «قارعا تامىرلى قازاقپىز»، «قارعا تامىرلى ەل ەدىك قاشاننان-اق» دەپ ٴسوز ساپتايتىنىمىز جانە بار. ول ول ما دومبىرا مەن نايزاسىنا، تاقيا، بورىك، ٴھام تىماق پەن ساۋكەلەگە ۇكى تاعىپ د ۇلىعاسىنا قىران قۇستىڭ قاۋىرسىنىن تاعىپ قۇستىڭ كەۋدە ٴجۇنى مەن بالاق جۇنىنە ۇقساتىپ ۇرىس-سوعىسقا ىڭعايلى ەتىپ ساۋىت كيەتىن دە ٴبىزدىڭ باتىر بابالارىمىز. ٴتىپتى حان كوتەرگەندە دە حاندى اق كيگىزگە (اق كيگىز بيىك شىڭ باسىنداعى قاردىڭ بەينەسى س.س.) وتىرعىزىپ ۇلىلاپ ۇلى ۇس (ۇلۇع ۇس/ۇلۇ قۇس)، (شىنع ۇس/ شىڭ قۇس) دەپ كوكتىڭ قۇسى، بيىكتىڭ قۇسى، ٴتاڭىرى قۇسىنا بالاپ "قىران الاساعا قونبايدى" - دەگەن نيەتپەن بيىككە شىعارىپ حان كوتەرگەن.

كۇلتەگىن قاعان باسكيىمىنىڭ ماڭدايىندا بۇركىت بەينەلەنگەن بولسا، بىلگە قاعاننىڭ التىن ٴتاجىنىڭ ۇستىندە قىران بەينەلەنگەنى تەگىن بولماسا كەرەك. ال، شىڭعىس حاننىڭ (شىنع ۇس حان /شىڭ قۇس حان س.س.) وتىراتىن تاعى مەن تۋىندا دا قىران بەينەسى، بەينەلەنگەن. بۇل تۋ نانىم - سەنىم بويىنشا، شىڭعىسحان اۋلەتىنىڭ جەلەپ-جەبەۋشىسى، كيەلى بەلگىسى بولىپ ەسەپتەلگەن. ٴراشيد-اد-ديننىڭ كۋالىك ەتۋىنە قاراعاندا شىڭعىس حاننىڭ وسيەتتەرىنىڭ ٴبىرى بىلايشا بەرىلگەن ەكەن: "مومىن حالىقتىڭ اراسىندا جۇرگەندە قوشاقانداي مومىن بول، ال شايقاسقا شىققاندا اش بۇركىتتەي شۇيلىك" دەگەن ەكەن. مەن جوعارىدا الاش حاننىڭ ٴوز ەلىن «ۇلۇس» دەپ اتاعانى جايىندا ايتقان ەدىم. شوقان ۋاليحانوۆ “ ۇلىس” ٴسوزى و باستا بەلگىلى ٴبىر تەرريتوريادا قۇرىلعان تايپالار وداعى” – دەسە، “قازاق سوۆەت ەنسيكلوپەدياسىندا” “الاش” “الاش مىڭى”- ەجەلگى قازاق تايپالارىنىڭ العاشقى قاۋىم بولىپ بىرىككەن وداعى “قازاق” دەگەن بۇرىنعى ەلدىڭ جالپى اتى” - دەپ جازادى. ر. سىزدىقوۆا مەن م. قويگەلديەۆ «بەلگىلى ٴبىر تەرريتوريادا قۇرىلعان تايپالار وداعى» دەگەن ۇعىمدى بەرەتىن «ۋلۋس» ٴسوزىن قادىرعالي «حالىق»، «حاندىق» دەگەن تەرميندىك ماندە جۇمساعان» -دەيدى. ال اباي اتامىز "سونىمەن بۇلار ٴوزىن-وزى دە وزگە جۇرتتار دا "قازاق" اتاپ كەتىپتى. بۇرىن وزدەرىن "ۇلۇس" دەيدى ەكەن دە جۇرە بەرەدى ەكەن» - دەپ تاريح قويناۋىنا تەرەڭ بويلاپ قازاقتاردىڭ «ۇلۇسپىز» دەپ جۇرەتىنىن ايتادى. قۇربانعالي حاليد: "ۇلۇس" ٴسوزى موڭعولشا "تايپا"، جاماعات: ەسە، ۇلەس ماعىناسىن بەرەدى. مۇنى قازاقتار بىرلىك، جينالۋ كەيدە: زاڭ ەرەجە ورنىنا پايدالانادى. مىسالى، "ەلدىڭ ۇلتىنان شىعايىن با" دەيدى. مۇندا بىرلىك، جينالۋ ٴمانى كورىنىپ تۇر، ياعني جۇرتتىڭ بىرلىگىنەن شىعايىن با كوپتەن ايىرىلايىن با بولماسا ەلدىڭ ۇلتى سولاي دەسەدى "بۇل ەلدىڭ وتكەنى سولاي بولىپ كەلگەن" دەگەن ماعىنادا، مۇندا ەرەجە، ادەت بولىپ اۋدارىلىپ تۇر" دەپ جازادى. دەمەك "ۇلۇس" ٴسوزى قازاقتار ٴۇشىن بىرىگۋ، جينالۋ، ۇلت بولىپ ۇيىپ، بىرلەسىپ باس قوسۋ ەكەن. بۇدان اڭعاراتىنىمىز قازاقتاردىڭ "ٴوز ەلىمنىڭ، ۇلتىمنىڭ اتىنان شىعايىن با، ۇلتتىعىمنان، ەلدىگىمنەن ايىرىلايىن با" بولماسا "ەلىم سولاي اتالادى، ۇلتىم سولاي، ەلىمنىڭ عاسىرلار بويىنا اتالىپ كەلگەنى سولاي ەدى"-دەگەنىنە كوز جەتكىزەمىز.سونىمەن توقسان اۋىز ٴسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىنە كەلەر بولساق ٴبىز ەڭ بىرىنشىدەن ۇلى ۇس ( ۇلى قۇس) ياعني الاش حاننىڭ ۇرپاعىمىز سونىڭ ەلىمىز دەپ، حان ەلى رەتىندە قىران بەينەلەنگەن تۋ كوتەرىپ ۇلۇس اتانعان «قىراندار ەلىمىز». ەركىندىك پەن اسپان سيمۆولى قۇستى ۇلتتىق توتەمىمىز – كيەتەگىمىز ەتىپ وسكەن ٴتاڭىرى تەكتى، ٴتاڭىرى بولمىستى ٴتۇز تۇلەگىمىز. اتاقتى عالىم، كونە توركى ٴتىلىنىڭ مامانى التاي امانجولوۆتىڭ «ۇس»، «اس»، «از» - قيالعاجايىپ قۇس، ٴتاڭىرى قۇسى، بۇركىت، ول-كونە ديناستيالىق اۋلەتتىڭ اتى جانە تۇركىلەر تابىنعان كوك ٴتاڭىرىنىڭ بەينەسى (كەيىپتانۋ) – دەگەنى شىعار كۇندەي شىندىق ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ٴتىل – تاريح كىلتى دەمەكشى، ٴبىز وسىلايشا الاش پەن ۇلۇس، اتاۋلارىنىڭ ٴمان – ماعىناسى مەن شىعۋ نەگىزىنە كوز جەتكىزەمىز.

كوممەنتاريي0

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي