BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 360.71 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 411.53 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.38
استانا:

ابىلاي حان

تاريح تاعىلىمى

ابىلاي حان

ابىلاي حان ۇلى مەملەكەت قايراتكەرى، قولباسشى جانە ديپلومات. ارعى تەگى – جوشى حان، بەرگى بابالارى قازاق ورداسىنىڭ نەگىزىن سالعان ٴاز جانىبەك، ودان سوڭ ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم حان، سالقام جاڭگىر حان. ابىلاي – جاڭگىر حاننىڭ بەسىنشى ۇرپاعى. جاڭگىر حاننىڭ ٴۋاليباقى، تاۋكە دەگەن ەكى ۇلى بولادى. جاڭگىر قايتىس بولىپ، تاققا تاۋكە وتىرعاندا، ٴۋاليباقى حاندىققا وكپەلەپۇرگەنىشتى بيلەگەن ناعاشى اتاسى قايىپ حاننىڭ قولىنا بارادى. ٴۋاليباقىنىڭ بالاسى ابىلاي جەكپە-جەككە شىققاندا جاۋى شاق كەلمەيتىن باتىر بولىپتى. وسى ابىلايدان كوركەم ٴۋالي تۋادى. ونىڭ بالاسى ٴابىلمانسۇر «اقتابان شۇبىرىندى» جىلدارىندا جەتىم قالىپ، ٴۇيسىن تولە ٴبيدىڭ قولىنا كەلەدى. اش-جالاڭاشتىقتان جۇدەگەن وڭىنە، ٴوسىپ كەتكەن شاشىنا قاراپ تولە بي وعان «سابالاق» دەپ ات قويىپ، تۇيەسىن باقتىرادى.

جازبا دەرەكتەردە ابىلايدىڭ شەتەل باسقىنشىلارىنا قارسى تاباندى سوعىس جۇرگىزگەندىگى ايقىن كورسەتىلەدى. 1752 جىلى ول باستاعان قازاق اسكەرى شاماسى 15-20 مىڭ ادامداي ويراتتار قولىنىڭ شابۋىلىنا تويتارىس بەرەدى. 1753 جىلى جەلتوقساندا ابىلاي بەس مىڭ جاۋىنگەرىمەن جوڭعار اسكەرلەرىمەن شايقاسىپ، ٴبىرتالاي قازاق جەرىن ازات ەتتى. 1754 جىلى ساۋىردە ابىلاي باستاعان 1700 قازاق اسكەرى ون مىڭ قالماقپەن سوعىسۋعا ٴماجبۇر بولسا، سول جىلدىڭ شىلدە-تامىز ايلارىندا ٴتورت مىڭ اسكەرمەن جوڭعارياعا جورىق جاساپ، ٴۇش مىڭ قالماقتى تۇتقىنعا الىپ كەلگەن. ارادا ەكى جىل وتكەن سوڭ ابىلايدىڭ باستاۋىمەن قازاقتار قىتايلار مەن قالماقتاردىڭ بىرىككەن كۇشىمەن ەكى رەت شايقاسىپ، ونىڭ بىرىندە جەڭىلىپ، ەكىنشىسىندە جەڭىسكە جەتەدى. 1757 جىلى ابىلايدىڭ التى مىڭ اسكەرى قىتايدىڭ قىرىق مىڭ اسكەرىمەن شايقاسىنان سوڭ، قىتايلار ابىلايدان ٴبىتىم سۇرادى.

1771 جىلى جاسى جەتكەن ابىلمامبەت حان دۇنيە سالدى. قالىپتاسقان ٴداستۇر بويىنشا ورتا ٴجۇزدىڭ حانى بولىپ، نە ابىلمامبەتتىڭ ىنىلەرىنىڭ ٴبىرى، نە ۇلكەن ۇلى ابىلپەيىز سايلانۋعا ٴتيىس ەدى. الايدا، باستى سۇلتانداردىڭ، ستارشىنداردىڭ، ابىلپەيىزدىڭ ٴوز قالاۋىمەن ٴۇش ٴجۇزدىڭ باسشى وكىلدەرى تۇركىستاندا ابىلايدى حان كوتەردى. ابىلاي ٴىس جۇزىندە جالعىز ورتا ٴجۇزدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قازاق ورداسىنىڭ ۇلى حانى بولدى. تاريحي دەرەكتەر، اڭىز جىرلار دا ابىلايدىڭ ٴۇش ٴجۇزدىڭ ٴامىرشىسى رەتىندە ارداقتالعانىن كورسەتەدى. قىتاي يمپەراتورى، جوڭعاريا حاندىعى، ورتا ازيا مەملەكەتتەرى ابىلايدى بۇكىل قازاق حانى دەپ رەسمي تۇردە تانىعانىمەن، ابىلايحاننىڭ بەدەلىنىڭ ٴوسىپ بارا جاتقانىنان سەسكەنگەن رەسەي پاتشاسى ەكاتەرينا ii ابىلايعا ورتا ٴجۇز حانى رەتىندە عانا سىي-سىياپات كورسەتتى.

ابىلاي قاھارلى حان بولۋمەن قاتار، قازاق حالقىنىڭ رۋحاني قاسيەتىمەن ەركىن سۋسىنداعان دارىندى كۇيشى رەتىندە دە تانىلدى. ول «اقتولقىن»، «الابايراق»، «بۇلان جىگىت»، «دۇنيە قالدى»، «جەتىم تورى»، «قايران ەلىم»، «قارا جورعا»، «سارى بۋرا» تاعى باسقا كۇيلەر شىعارعان.

ابىلاي ٴومىرىن ات ۇستىندە جورىقتاردا وتكىزىپ، ارىس وزەنى جاعاسىندا قايتىس بولدى. سۇيەگى تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسىنىڭ ىشىندە قابىرحانا مەن اقساراي اراسىنداعى دالىزدە جەرلەنگەن. حاننىڭ ارتىندا 12 ايەلىنەن 30 ۇل، 40 قىز قالدى. قازاق حالقىنىڭ جادىندا ابىلاي قاجىرلى مەملەكەت قايراتكەرى، باتىل قولباسشى، دارىندى ديپلومات رەتىندە ساقتالىپ وتىر.

گ. اسقارقىزى.

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي