BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 375.9 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 423.56 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.55
استانا:

تاياۋ شىعىس سۋ پروبلەماسىن شەشە الا ما؟

فوتو: edition.cnn.com

پلانەتامىزداعى ەڭ ىستىق ٴارى قۇرعاق جەرلەردىڭ بىرىندە سۋدىڭ ازدىعى سونشا، كەيدە تەڭىز سۋىن تۇزدان ارىلتىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلىپ جاتادى. تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكا – سۋ جەتىسپەۋشىلىگىنە تاپ بولعان مەملەكەتتەر. مۇندا 17 مەملەكەت بۇۇ بەكىتكەن كەدەيلىك دەڭگەيىنەن دە تومەن كۇنكورىس كەشىپ وتىر، دەپ جازادى baq.kz اقپارات اگەنتتىگى cnn باسىلىمىنا سىلتەمە جاساپ.

بانكتەگى ەسەپشوتتارعا قاراعاندا بۇل وڭىرلەردە سۋدىڭ جينالۋىنان، جۇمسالۋى جىلدام جۇرەدى. مۇنداي مالىمەت جاقىندا بۇكىلالەمدىك بانك بايانداماسىندا ۇسىنىلدى. وندا بۇل وڭىرلەردىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىنە تاپ بولىپ، سۋ تاپشىلىعىن باستان كەشىپ وتىرعاندارى ايتىلعان.

بۇكىلالەمدىك بانك مالىمەتتەرىنە سەنسەك، الەم حالقىنىڭ نەبارى التى پروسەنتىن قامتۋ ٴۇشىن الەمدىك سۋ قورلارىنىڭ ٴبىر پروسەنتى قاجەت ەتىلەدى. ياعني، سۋعا دەگەن سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسى تىم الشاق بولعاندىقتان، بۇل پروبلەمانى شەشۋ ٴۇشىن مىندەتتى تۇردە شارا قولدانۋ كەرەك.

«ٴابسوليۋتتى سۋ تاپشىلىعىمەن» كۇرەس قالاي جۇرگىزىلەدى؟

تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكادا سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى جۇزدەگەن جىلدار بويى ۇلكەن پروبلەما بولىپ كەلەدى. 2018 جىلدىڭ اراب ٴوڭىرى بايانداماسىنا سەنسەك، حالىق سانىنىڭ جىلدام ٴوسىپ، ەكونوميكانىڭ ارتۋى، شەكاراداعى سۋدى ەكى جاق تاراپتىڭ بىرىگىپ پايدالانۋى، كليماتتىڭ وزگەرۋى، قۇرعاقشىلىق پەن جاۋىن-شاشىننىڭ ازدىعى وڭىردەگى سۋ تاپشىلىعى پروبلەماسىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتكەن.

بۇۇ-نىڭ اۋىل شارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ سوڭعى مالىمەتتەرىنە سەنسەك، 2014 جىلى تاياۋ شىعىس پەن افريكانىڭ 13 مەملەكەتى «ٴابسوليۋتتى سۋ تاپشىلىعىنا» تاپ بولعان.

مەملەكەتتەردە تابيعي سۋ كوزدەرىنىڭ جىلدىق قامتاماسىز ەتۋى وندىرىستىك، اۋىل شارۋاشىلىق جانە ٴۇي شارۋاسىنداعى قاجەتتىلىكتەردى وتەۋ ٴۇشىن ادام باسىنا شاققاندا 500 كۋب مەتردەن تومەن بولسا، ولار سۋدىڭ ٴابسوليۋتتى دەفيسيتىنە تاپ بولدى دەپ سانالادى.

ٴابسوليۋتتى دەفيسيتكە تاپ بولعان مەملەكەتتەردىڭ جەتەۋى ٴشولدى كليمات پەن وتە از مولشەردەگى جاۋىن-شاشىن كولەمىمەن تانىمال اراب تۇبەگىندە ورنالاسقان. ناتيجەسىندە كەيبىر مەملەكەتتەر وزدەرىنە قاجەتتى مولشەردەن دە كوپ سۋ تۇتىنادى.

قاي جەرلەردە سۋ تۇراقسىز تۇتىنىلادى؟

بۇكىلالەمدىك بانك مالىمەتتەرىنە سەنسەك، سۋدى تۇراقسىز تۇتىنۋ وزەن مەن تاۋ سۋى، جەراستى سۋى ٴجيى قولدانىلاتىن جەرلەردە كوپ بايقالعان. ٴبىر ايتا كەتەرلىگى، مۇنداي سۋ جاڭبىر بولعاندا جىلدام قالپىنا كەلەدى.

«ەگەر سۋ مولشەرى اقىرىن تولىقتىرىلسا، ٴبىراق ول تولماي جاتىپ، تۇتىنۋ مولشەرى كوپ بولسا، سۋدىڭ گوريزونتى وزگەرەدى. بۇل ەكوجۇيەگە كەرى اسەر ەتەدى. ٴوز كەزەگىندە ونىڭ سالدارىنان ەكونوميكالىق ٴوندىرىس پەن ٴۇي شارۋاشىلىعىنا زيان كەلۋى مۇمكىن»، - دەيدى حالىقارالىق سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كلاۋديا سادوفف.

ونىڭ ايتۋىنشا، دەگراداسيانىڭ الدىن الۋعا بولادى.

«جىل بويى قاتتى جاۋىن-شاشىن بولسا، سۋ گوريزونتتارى قايتا قالپىنا كەلۋى مۇمكىن»، -دەيدى كلاۋديا سادوفف.

بۇكىلالەمدىك بانك ەسەبىندە جەراستى سۋلارىن تۇراقسىز ٴارى ٴتيىمسىز تۇتىنۋ اراب تۇبەگىندە، ماگريب پەن يراندا بايقالعانى ايتىلعان. ٴبىراق تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرى ٴوز سۋلارىن وندىرۋگە تىرىسىپ جاتىر.

تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرۋ ٴتيىمدى مە؟

سۋ قورىن قايتا تولتىرۋدىڭ تانىمال جولى – تەڭىز سۋىنان تۇزدى ٴبولىپ الۋ، ياعني تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرۋ پروسەسى. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ ەسەپتەۋىنشە، الەمدىك تۇششىلاندىرۋ پروسەسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكاعا تيەسىلى. ياعني، ۇل ەلدەر تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرۋدىڭ ەڭ ٴىرى نارىعىنا اينالىپ وتىر.

تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرۋ الەم بويىنشا 150 مەملەكەتتىڭ تاجىريبەسىندە بار. حالىقارالىق تۇششىلاندىرۋ اسسوسياسياسىنىڭ (مار) مالىمەتىنشە، بۇكىل الەم بويىنشا 300 ميلليوننان استام ادام تۇششىلاندىرىلعان سۋعا تاۋەلدى نەمەسە ٴوزىنىڭ بارلىق كۇندەلىكتى قاجەتتىلىگى ٴۇشىن تەڭىزدىڭ تۇششىلاندىرىلعان سۋىن پايدالانادى.

دەگەنمەن، تاياۋ شىعىستاعى تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرۋ پروسەسىنىڭ كەرى اسەرى بايقالادى. ونىڭ ىشىندە بۇل ٴوڭىر تەرميكالىق تۇششىلاندىرۋعا تاۋەلدى بولىپ وتىر. بۇل پروسەسس ٴوز كەزەگىندە سۋدى تازارتۋ ٴۇشىن كوپ جانارماي قولدانۋدى تالاپ ەتەدى. سونداي-اق حيميالىق زاتتار مەن راسسول، پروسەستەن قالعان تۇزى كوپ سۋ قايتادان تەڭىزگە جىبەرىلەتىندىكتەن، تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەسىن بۇزۋى ابدەن مۇمكىن.

مۇنداي ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋ ٴۇشىن بۇل وڭىرلەردە بىرنەشە جوبا قولعا الىنعان. ونىڭ ىشىندە كۇن ەنەرگياسىن قولدانا وتىرىپ تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرۋ ارەكەتىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى.

حالىقارالىق تۇششىلاندىرۋ اسسوسياسياسىنىڭ باس حاتشىسى شەننون ماككارتيدىڭ ايتۋىنشا، قايتا جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى پروسەستى ارزانىراق ٴارى ەكولوگيالىق تۇرعىدا تازا قىلۋعا اسەر ەتەدى.

سۋ داعدارىسىنان ٴوز جولىن تابۋ...

تەڭىز سۋىن تۇششىلاندىرۋدىڭ كوپ مولشەرى پارسى شىعاناعىنا تيەسىلى. ونداعى مەملەكەتتەردىڭ كەيبىرى ٴتىپتى ىشكى تۇتىنۋشىلىقتا 90%-كە تۇششىلاندىرىلعان سۋعا تاۋەلدى.

«بۇل مەملەكەتتەردە باسقا التەرناتيۆا جوق، سوندىقتان ولار تۇششىلاندىرىلعان سۋعا تاۋەلدى»، - دەيدى شەننون ماككارتي.

دەگەنمەن، مۇنداي ٴداستۇرلى ەمەس جولدار قىمبات تۇراتىندىقتان، كەدەي مەملەكەتتەردە كەڭ تاراماعان.

سادوفتىڭ ايتۋىنشا، سۋدى ٴوندىرۋدىڭ باسقا ارزان التەرناتيۆالارى دا جوق ەمەس.

«سۋ گوريزونتتارىن قايتا تولتىرۋ ٴۇشىن توپىراق سۋىن قۇنارلاندىرۋ، جاڭبىر سۋىن جيناۋ سەكىلدى قىمبات ەمەس جولدار بار»، - دەيدى ول.

دەگەنمەن، يەمەن، ليۆيا، گازا سەكىلدى كەدەي مەملەكەتتەر ٴوزىنىڭ سۋىن ٴوندىرۋدىڭ ورنىنا جەراستى سۋلارىنىڭ قورىنان ٴۇمىتتى. ٴبىر ايتا كەتەرلىگى، ٴدال وسى جەرلەردە سۋ تاپشىلىعى مەن سانيتاريالىق جاعداي ەڭ تومەن دەڭگەيدە سانالادى.

بۇكىلالەمدىك بانك مالىمەتتەرىنە سەنسەك، تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكاداعى سۋ تاپشىلىعى مەن ناشار سانيتاريا جىلىنا 21 ميلليارد دوللار ەكونوميكالىق شىعىن اكەلەدى. ونىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا كەتەتىن شىعىن، اۋرۋ مەن مەرزىمىنەن بۇرىن ٴولىم بار.

جاقىن ارادا بۇل وڭىرلەردە حالىق سانىنىڭ ارتۋى مەن كليماتتىڭ وزگەرۋى سۋ داعدارىسىن ارتتىرا تۇسەدى. بۇكىلالەمدىك بانك مالىمەتىنشە، بۇل شەكاراداعى سۋ رەسۋرستارى ٴۇشىن باسەكەنى ارتتىرىپ، ساياسي شيەلەنىستى ارتتىرۋى مۇمكىن.

بۇكىلالەمدىك بانك ەسەبىندە 2040 جىلعا قاراي تاياۋ شىعىس پەن سولتۇستىك افريكانىڭ 60%-ى سۋ تاپشىلىعىنىڭ ەكسترەمالدى دەڭگەيىنە تاپ بولادى. ال 2050 جىلعا قاراي كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى سۋ تاپشىلىعى وڭىرگە ٴىجو-نىڭ 6−14%ٴ-ىن الاتىن بولادى.

سادوفتىڭ ايتۋىنشا، سۋ رەسۋرستارىن ارتتىرۋ ٴۇشىن ٴۇش ٴتۇرلى ستراتەگياعا جۇگىنۋگە بولادى.

«بىرىنشىدەن، ٴسىز تۇتىنىپ وتىرعان سۋدى ٴتيىمدى پايدالانا باستاي الاسىز. ەكىنشىدەن، قاجەت ەمەس كەزدە سۋدى پايدالانباعان ٴجون. ۇشىنشىدەن، ٴداستۇرلى ەمەس سۋ رەسۋرستارىن قۇرۋ كەرەك»، - دەيدى ول.

سۋ مولشەرى كۇننەن كۇنگە ازايىپ جاتقاندىقتان، بۇل ٴۇش جول دا بولاشاق ۇرپاقتى سۋمەن قامتۋدىڭ كىلتى بولا الادى.

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان التىناي قۋانىشبەك


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي