BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 375.9 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 423.56 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.55
استانا:

نورۆەگيا جاستارى قالاي بايىپ جاتىر؟

فوتو: Kuku Travel

دامىعان مەملەكەتتەردە جاستاردىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى تومەندەپ بارا جاتقانىمەن، نورۆەگيادا بۇل كورسەتكىش 13% -عا ارتتى، دەپ حابارلايدى baq.kz اقپارات اگەنتتىگى ۆۆس باسىلىمىنا سىلتەمە جاساپ.

بۇل التىن عاسىر قانشا ۋاقىتقا سوزىلماق؟

باتىس الەمىندەگى جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى اتا-انالارىنا قاراعاندا تومەن. ال ٴبىر مەملەكەت بۇل تەندەنسيانى قالاي بۇزدى؟

1980-2000 جىلدار ارالىعىندا اقش، ۇلىبريتانيا جانە باسقا دا مەملەكەتتەردە دۇنيەگە كەلگەن ادامدار ٴۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قارىز بولۋ، تۇرعىن ٴۇي شىعىنى مەن كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەردى وتەۋ ٴۇشىن قاجەت قارجى ورتاق پروبلەما سانالادى. كوپتەگەن زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي، بۇل ۇرپاق اتا-انالارىنا قاراعاندا جاعدايى اناعۇرلىم تومەن العاشقى ۇرپاق بولماق. دەگەنمەن، بۇلاي كەسىپ ايتۋ دا دۇرىس بولماس، سەبەبى ەۋروپانىڭ سولتۇستىگىندەگى مەملەكەتتە بۇل جاعداي مۇلدەم باسقاشا ٴوربىپ جاتىر.

نورۆەگيا ۆيكينگتەر تاريحى، قار سپورتى تۇرلەرىمەن تانىلعان مەملەكەت. ول بۇگىندە ەكونوميكاسى دامىپ جاتقان ٴارى جاستارىنىڭ تۇرمىسى جاقسى ەۋروپاداعى جالعىز مەملەكەت بولىپ وتىر.

ايتا كەتۋ كەرەك، نورۆەگياداعى 30 جاستاعى جاستاردىڭ ورتاشا تابىسى جىلىنا 56 200 اقش دوللارىن قۇرايدى. سونداي-اق 1966-1980 جىلدار ارالىعىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقپەن سالىستىرعاندا قازىرگى جاستاردىڭ تابىسى 13% -عا ارتقان. جاقىندا think tank the resolution foundation قورى كىرىستەر تۋرالى مالىمەتتەر بازاسىن نەگىزگە الا وتىرىپ بايلىق تۋرالى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كوپتەگەن مەملەكەتتەردە جاستاردىڭ تۇرمىس جاعدايى ناشارلاپ جاتقانى بايقالدى. مىسالى، كورسەتكىش گەرمانيادا 9%، اقش-تا 5%-عا تومەندەگەن. ەۋروپانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەلدەردە، ياعني 2008 جىلعى الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستان ەڭ كوپ جاپا شەككەن مەملەكەتتەردە بۇل كورسەتكىشتىڭ 30%-عا تومەندەگەنى بايقالعان.

تاعى ٴبىر ايتا كەتەرلىگى، نوۆەرگياداعى 15-29 جاس ارالىعىنداعى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى دە اناعۇرلىم تومەن ەكەنى (9،4%) بەلگىلى بولدى.

نورۆەگيادا جاستاردىڭ جاعدايى جاقسى

نورۆەگيانىڭ استاناسى وسلو قالاسىندا جاعدايى جاقسى جاستاردى كەزدەستىرۋ وڭاي. مىسالى، 25 جاستاعى الەكساندر اارنەس ٴوز اقشاسىن قايدا جۇمسايتىنى تۋرالى باس قاتىرمايتىنىن ايتادى.

«مەن ايىنا ٴبىر رەت تەاترعا، ٴبىر رەت كينوعا بارامىن. قالاعانىمدى ٴىشىپ، جەيمىن. دوستارىممەن قىدىرامىن. ەڭبەك دەمالىسىندا قايدا بارعىم كەلسە، سول جاققا بارامىن»، - دەيدى ول.

اارنەس مۋزىكالىق تەاتردا، اپتاسىنا بىر-ەكى رەت كورسۆولداعى سۋپەرماركەتتە جۇمىس ىستەيدى جانە تاپقان قارجىسىن ٴوز ومىرىنە جۇمسايدى. قالا ورتالىعىنان 20 مينۋتتىق جەردەگى اۋداننان دوسىمەن بىرگە پاتەر جالداپ تۇرادى.

«مەن قانداي جاقسى جاعدايدا ٴومىر ٴسۇرىپ جاتقانىمدى بىلەمىن. مانسابىمدى جالعاستىرىپ، قارجى تابۋ ٴۇشىن ماعان كوپ كۇش جۇمساۋدىڭ قاجەتى جوق»، - دەيدى ول.

الەكساندر ساعاتىنا 20 اقش دوللارىن الادى. دەمالىس كۇندەرى نەمەسە كەشكى ۋاقىتتاردا بۇل باعا ارتىپ وتىرادى. سكانديناۆيا ەلدەرىندە سالىق دەڭگەيى وتە جوعارى ەكەنى بەلگىلى. مىسالى، اارنەس ايىنا 1700 اقش دوللارىن سالىققا تولەيدى. قالعان تابىسىنان پاتەراقىعا، جولاقىعا اقشا ۇستاپ قالادى دا، ودان قالعانىن «وزىنە ۇنايتىن» ىسكە جۇمسايدى.

نورۆەگيادا تاعى ٴبىر 31 جاستاعى كاسىپكەردى جولىقتىردىق. ول كولىگىمەن باربەكيۋگە شىعۋعا دايىندىق ۇستىندە ەكەن. تولىق ٴاتى-جونىن ايتۋدان باس تارتقان جاستىڭ ايتۋىنشا، نورۆەگيا باي مەملەكەت بولسا دا، حالىق اراسىنان ەشكىم ٴوزىنىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە باي ەكەنىن اشىپ ايتقىسى كەلمەيدى. بۇل جاس جىگىت 27 جاسىندا وزەن جاعاسىنان ەكى بولمەلى پاتەر ساتىپ الىپتى. اقش پەن ازياعا دا ٴجيى ساياحاتتاپ تۇرادى ەكەن. سوعان قاراعاندا، ونىڭ دا جاعدايى جاقسى كورىنەدى.

نورۆەگيا نەنى باسقاشا ىستەپ جاتىر؟

نورۆەگيالىقتاردىڭ ٴومىر سالتى مەملەكەتتەگى جىلدام ەكونوميكالىق وسىمگە بايلانىستى ەكەنى ٴسوزسىز. بۇل مەملەكەتتە 1980 – 2013 جىلدار ارالىعىندا ەكونوميكا ٴوسىپ، ورتاشا جالاقى ارتتى. سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك، نورۆەگيا جاھاندىق بايلىق رەيتينگتەرىندە جوعارى ورىندارعا شىعا باستادى. ٴتىپتى، جاھاندىق داعدارىستان دا ٴساتتى ٴوتتى.

بىلتىر نورۆەگيا legatum prosperity index رەيتينگىندە الەم بويىنشا زەرتتەۋگە قاتىسقان 110 مەملەكەتتىڭ ىشىندە ٴبىرىنشى ورىنعا شىقتى.

نورۆەگيانىڭ ۇلكەن مۇناي-گاز سەكتورى سوڭعى وتىز جىلداعى ەكونوميكالىق بۋمنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولعانى دا انىق. دەگەنمەن، سوڭعى كەزدەرى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى دە اسەر ەتپەي قويمايتىنى بەلگىلى.

نورۆەگياداعى bi بيزنەس-مەكتەبىنىڭ ەكونوميكا بويىنشا پروفەسسورى حيلدە بورنلاندتىڭ ايتۋىنشا، ماسەلە نورۆەگيانىڭ اقشانى قالاي تاباتىنىندا ەمەس، تاپقان قارجىنى قالاي جۇمسايتىنىندا بولىپ وتىر.

«نورۆەگيا مۇنايدى، اقشانى جاقسى باسقارىپ وتىر. مەملەكەت كەرەك كەزدە ۇنەمدەپ، قارجىنى قوعام ٴۇشىن جۇمسايدى. سوندىقتان كوپشىلىكتىڭ بۇل بايلىققا قولى جەتىپ وتىر»، - دەيدى ول.

نورۆەگيا ٴوز اقشاسىن ەڭ ٴىرى قور نارىعىندا ساقتايدى. قاراپايىم سوزبەن ايتساق، بۇل مەملەكەت ۇلكەن جيناق بانكى سەكىلدى. نورۆەگيا 9 مىڭنان استام كومپانياعا ينۆەستيسيا سالىپ وتىر. بۇگىندە ول قارجىنىڭ ٴوزى 1 تريلليون دوللاردان اسادى.

دەگەنمەن، بۇل كورسەتكىشتەرگە قاراماستان، نورۆەگيادا سالىق قىمبات، ٴبىراق مەملەكەتتەگى ەڭ از جالاقىنى كاسىپوداقتار بەكىتەدى.

«وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن جاستار مەن حالىقتىڭ جالاقىسى جىل سايىن ارتىپ وتىراتىنىن بايقاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار نورۆەگيادا باسقا مەملەكەتتەردەگى سياقتى ەڭ كوپ جالاقى مەن ەڭ از جالاقىنىڭ ايىرماشىلىعى كوپ ەمەس»، - دەيدى بورنلاند.

تابىس تۋرالى قوردىڭ بايانداماسىندا اقش، ۇلىبريتانيا، گەرمانيا سەكىلدى ٴىرى مەملەكەتتەردە كىرىستىڭ تومەندەۋى تەڭسىزدىكتىڭ ارتۋىنا اسەر ەتكەن نەگىزگى فاكتور ەكەنى ايتىلعان. بۇل مەملەكەتتەردە جاستار جۇمىس ورىندارىنىڭ موبيلدىگى مەن ەڭبەكاقىسىنىڭ وسپەۋىنە كۋا بولىپ، اۋىرتپاشىلىقتا ٴومىر سۇرۋگە ٴماجبۇر.

بورنلاندتىڭ ايتۋىنشا، بايلىقتى ۇرپاقتارعا ٴبولىپ بەرۋ – نورۆەگياداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ بولماۋىنا اكەلىپ، قالىپتى ٴارى جايلى ٴومىردىڭ تۋۋىنا اسەر ەتكەن.

ەۋروپانىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنە قاراعاندا نورۆەگيادا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ، مەديسينالىق كومەك جاقسى سۋبسيديالانادى. سونداي-اق جۇمىسسىزدارعا بەرىلەتىن جاردەماقى دا جوعارى. مىسالى، جۇمىسسىز قالعان ادام جاڭا جۇمىس تاپقانشا ەكى جىلعا بۇرىنعى جالاقىسىنىڭ 60%-ىن سۇراي الادى. سونىمەن قاتار بالالاردى كۇتۋگە كەتەتىن شىعىننىڭ ازدىعى مەن بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ەڭبەك دەمالىسى جۇيەسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋى ايەلدەردىڭ جۇمىسقا ارالاسۋىنا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى.

تاعى ٴبىر ايتا كەتەرلىگى، كوپتەگەن مەكتەپتەر مەن مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى تەگىن ٴبىلىم مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەگە قولجەتىمدىلىك ستۋدەنتتەردىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ وتىر.

«جاستار وقۋمەن قاتار جۇمىس ىستەپ، ەكەۋىن قاتار الىپ جۇرە الادى. بۇل دا ماڭىزدى فاكتور سانالادى»، دەيدى بورنلاند. ونىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي ۋاقىتشا جۇمىس باسقا باتىس ەلدەرىنە قاراعاندا نورۆەگياداعى جاستارعا كوپ تابىس تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

«نورۆەگيادا جۇمىس تابۋ وڭاي جانە جالاقىسى دا جاقسى. بۇل مەنىڭ بوس ۋاقىتىمدى ٴتيىمدى وتكىزۋىمە سەپتىگىن تيگىزىپ، وقۋىما دا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. ارينە، تولەيتىن سالىعىم تىم كوپ، ٴبىراق مەملەكەت وسىنداي مۇمكىندىكتەر جاساپ وتىرعاندا، سالىق كولەمىنە ٴمان بەرمەيسىڭ»، - دەيدى 27 جاستاعى گابريەللا سانزانا.

ول ادام قۇقىقتارىن قورعاۋشى رەتىندە تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى جانە كەيدە داياشى بولىپ قىزمەت ەتەدى.

بولاشاق ٴقاۋىپسىز بە؟

نورۆەگيادا بۇگىنگى جاعداي جاقسى بولعانىمەن، ٴقاۋىپ تە جوق ەمەس. investing in youth مالىمەتتەرىنە سەنسەك، نورۆەگيادا 15-29 جاس ارالىعىنداعى جاستارعا قاجەتتى جۇمىس ورنى قازىرگى جاستار سانىنا ساي كەلمەيدى. سەبەبى 2007-2016 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتەگى جاستار سانى 18%-عا ارتقان.

بۇل كورسەتكىشتىڭ بەستەن ٴتورتى يمميگراسيا دەڭگەيىنە بايلانىستى پايدا بولعان. بۇگىنگى تاڭدا نورۆەگياداعى شەتەلدىكتەر اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق كورسەتكىشى 10%-دى قۇرايدى.

وسلوداعى مەتروپوليتەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك جاعداي ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى كريستيان حەگگەبونىڭ ايتۋىنشا، ٴبىلىمى بار حالىقارالىق ستۋدەنتتەر مەن ەۋروپانىڭ باسقا مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن ەڭبەك ميگرانتتارى ەڭبەك نارىعىندا تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. بۇعان نورۆەگيادا ەتنيكالىق توپتار اراسىندا ديسكريميناسيانىڭ جوقتىعى ٴتىپتى جاقسى اسەر ەتىپ وتىر.

«بۇل جاعداي بىلىكتىلىككە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ٴبىراق ماسەلە سۇرانىستا ەمەس، ۇسىنىستا بولىپ وتىر دەپ ويلايمىن»، - دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا، نورۆەگياداعى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كوبى ٴبارىبىر دە نورۆەگيالىق جۇمىس تاجىريبەسى بارلارعا باسىمدىق بەرەدى.

جۇمىس تابۋ ٴۇشىن تانىس كەرەك پە؟

نيگەريادان كەلگەن وۋۆە دجوردج – جۇمىسسىز. ونىڭ ايتۋىنشا، نورۆەگيالىق تانىستارسىز بۇل مەملەكەتتەن جۇمىس تابۋ قيىن.

«مەن سوڭعى رەت تانىس نورۆەگتىڭ قول استىندا جۇمىس ىستەدىم. سودان بەرى جاقسى جۇمىسىم بولعان ەمەس»، - دەيدى ول.

ال 19 جاستاعى كاياد ماحاممەد مەديا-كومپانيادا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا، جۇمىس ىزدەۋ بارىسىندا ول ەش قينالماعان جانە جۇمىسقا جىلدام ورنالاسقان. دەگەنمەن، كاياد نورۆەگيادا يمميگرانتتارعا بايىپ كەتۋدىڭ قيىن ەكەنىن ايتادى.

«يمميگرانتتار بۇل ەلدە جۇمىسسىز قالۋدان قورقىپ، قانداي جۇمىسقا بولسا دا ورنالاسا بەرەدى»، - دەيدى ول.

دەگەنمەن، مەملەكەتتە تەڭسىزدىك ارتىپ كەلە جاتىر دەگەن دە ٴقاۋىپ جوق ەمەس.

ۇلتتىق كىرىستىڭ ورتاشا كورسەتكىشىنەن تومەن الاتىن نورۆەگتەر 2015 جىلى 8،1% بولدى. بۇل كورسەتكىش 2004 جىلى 6،9% بولعان ەدى. تاعى ٴبىر ايتا كەتەرلىگى، باسقا توپقا قاراعاندا جاستارعا ٴتونىپ تۇرعان ٴقاۋىپ كوبىرەك. دەگەنمەن، جاھاندىق ستاندارتتارعا سۇيەنسەك، بۇل دا تومەن كورسەتكىش. مىسالى، اقش-تا بۇل 16،8% بولسا، ۇلىبريتانيادا 10،9%-دى قۇرايدى.

«نورۆەگيادا ٴبىلىمى جوقتار ٴوزىن ٴالسىز سەزىنەدى. الەۋمەتتىك پروبلەمالارى بار جاس نورۆەگتەردىڭ جاعدايى قيىن»، - دەيدى «جاستارعا سالىنعان ينۆەستيسيا: نورۆەگيا» بايانداماسى اۆتورلارىنىڭ ٴبىرى سەباستيان كەنيگس.

ونىڭ ايتۋىنشا، الەۋمەتتىك جاعدايى تومەن جاستار باسقالارىنا قاراعاندا كۇيزەلىسكە التى ەسە ٴجيى شالدىعادى، دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى توعىز ەسە ٴجيى جاپا شەگىپ، ەڭبەك نارىعىنان تىس قالادى.

تابىستىڭ باعاسى قانداي؟

ٴبورنلاندتىڭ ايتۋىنشا، ەڭ باي دەگەن نورۆەگتەردىڭ ٴوزى الدىعا جىلجي وتىرىپ اباي بولعاندارى ٴجون.

«ولار جاقسى كوڭىل كوتەرىپ، ۋاقىتىن جاقسى وتكىزىپ ۇيرەنىپ قالدى. ٴبىراق جاعداي ۇنەمى وسىنداي بولىپ قالماۋى مۇمكىن»، - دەيدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا، نورۆەگيا ٴوزىنىڭ ونەركاسىپ سالالارىن دامىتۋى ٴۇشىن بەلسەندى جۇمىس ىستەۋى كەرەك. بۇل مەملەكەتكە بولاشاقتا باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ قالۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق تەحنولوگيا دامىپ، شيكىزات پەن قايتا قالپىنا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە باسىمدىق بەرىلە باستاۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.

بورنلاند نورۆەگياداعى جۇمىس بەرۋشىلەرگە شەتەلدىك مامانداردى تارتۋدان قورىقپاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. اسىرەسە، مۇناي-گاز سالاسىنان باسقا جەردەگى جۇمىس ورىندارىنا ونداي مامانداردى تارتۋ ماڭىزدى. ەكىنشى جاعىنان، «قالاعان جەردە» جۇمىس ىستەۋگە ۇيرەنىپ قالعان جاستار تاجىريبە مەن بىلىكتىلىككە باسا نازار اۋدارعاندارى ٴجون. بۇل وسى دەڭگەيدى ساقتاپ قالۋ ٴۇشىن ماڭىزدى.

قانداي شەشىم بار؟

نورۆەگيانىڭ بۇگىنگى پروبلەمالارىنا قاراماستان كوپتەگەن ساراپشىلار باسقا مەملەكەتتەرگە قاراعاندا جاعدايدىڭ جاقسى ەكەنىن ايتۋدا.

سەباستيان كەنيگستىڭ ايتۋىنشا، ٴبىلىم، جۇمىسپەن قامتۋ مەن الەۋمەتتىك قىزمەتتەر اراسىنداعى بايلانىس باسقا مەملەكەتتەرگە قاراعاندا نورۆەگيادا جاقسى جولعا قويىلعان. بۇل اسىرەسە جۇمىس تاجىريبەسىن ەندى باستاعان جاستاردى قولداۋدىڭ ەرەكشە ٴادىسى.

نورۆەگيادا حالىق سانى 5،1 ميلليون عانا ادام بولعانىمەن، باسقا دا مەملەكەتتەر وسى ساياساتتى قولدانىپ كورە الادى.

«ماسەلە مەملەكەتتىڭ كولەمىندە ەمەس، مەملەكەتتىڭ ينۆەستيسياعا قانشا رەسۋرس سالا الاتىنىندا بولىپ تۇر. نورۆەگيا بۇل جاعدايدى ەڭ باستى باسىمدىق سانايدى»، - دەيدى ول.

ال كريستيان حەگگەبونىڭ ويىنشا، بولاشاقتا نورۆەگيا مۇنايدان تولىعىمەن ازات ەكونوميكاعا بەت بۇرسا دا، جاستارعا سالىنىپ جاتقان ينۆەستيسيا ارقاسىندا قازىرگىدەي دامي بەرەدى.

اعىلشىن تىلىنەن اۋدارعان التىناي قۋانىشبەك


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي