USD 334.31 EUR 355.17 RUB 5.31
استانا:

"تاۋەلسىزدىك" كوشەسى نەگە تاۋەلدى؟....

تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىندا ەلىمىز مەملەكەتتىلىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتقان ەلەۋلى جەتىستىكتەرىمەن ماقتانا الاتىنىنا ەشكىم ٴشۇبا كەلتىرمەس. 25 جىلدىققا وراي ەل يگىلىگىنە باعىتتالعان وراسان زور شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى مۇنىڭ ٴبىر ايقىن دالەلى بولسا كەرەك. مەرەيتوي قارساڭىندا، تۇتاس ەلدەگىدەي قىزىلوردا قالاسىندا دا وسى باعىتتاعى ىستەردىڭ كورىنىس تاۋىپ جاتقانى ٴمالىم جاعداي. ٴبىر عانا دالەل، تاياۋدا وتكەن قالا تۋعان كۇنىندە قىزىلوردالىقتار يگىلىگىنە بىرنەشەلەگەن كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلدى. مەرەيتوي مەرەيىن اسقاقتاتىپ رامىزدەر الاڭى، تاۋەلسىزدىك داڭعىلى اشىلدى. جۇرتشىلىق وسىنداي ورەلى ىستەرگە كوڭىل توعايتقانمەن، كۇندەلىكتى تۇرمىس، تىرلىگىندە ٴالى دە ٴبىرسىپىرا مۇقتاجدىعىنا قول جەتكىزە الماي جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس. ...

وسىدان بەس جىل بۇرىن قالانىڭ كبي مولتەك اۋدانىنداعى ٴبىر كوشەگە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتاۋى بەرىلىپ، باق وكىلى رەتىندە سول كوشەنىڭ جاي- كۇيىمەن تانىسقانىمىز بار-تىن («اقمەشىت اقشامى»، №48، 30.11.2011ج.). ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىندا سول كوشەنىڭ جاي-كۇيى قانداي بولدى ەكەن، مەرەيتويعا وراي اتاۋلى كوشەدە قانداي ىلگەرى ىستەر بار ەكەن، جالپى ارادا وتكەن بەس جىلدا قاندايدا ٴبىر وزگەرىستەر بولدى ما ەكەن دەپ سول كوشەگە جۋىردا قايتا اينالىپ سوققانبىز.

شىنىن ايتقاندا، بەس جىل بۇرىن بۇل كوشەنىڭ ٴبىرتالاي ماسەلەسىنە كەزىككەن ەدىك. ەڭ الدىمەن سول كوشەنىڭ تۇرعىندارىنىڭ ٴوزى كوشەگە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتاۋى بەرىلگەندىگىنەن بەيحابار ەكەندىگىن بىلدىرگەن. «قالانىڭ بەيمازا تىرشىلىگىنەن اۋلاقتاۋ وزىنشە ٴبىر اۋىل سياقتانىپ جاتقان كبي اۋدانىنداعى «جاڭا كوشە» ىلگەرىدە پوليگوننايا، 1992 جىلدان پ.ارتەموۆ اتالاتىن كوشەمەن قاتار ورنالاسقان ەكەن. «جاڭا كوشەنى» اتاۋىمەن ىزدەگەن ادامنىڭ تابۋى قيىنداۋ كورىنەدى. ويتكەنى كوشەنىڭ جاڭا اتاۋى كوشەنىڭ ٴبىر عانا ۇيىندە «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى 19» دەگەن جازۋمەن ٴىلىنىپ تۇر. كوشەسىنىڭ جاڭا مارتەبەلى اتاۋعا يە بولعانىن «وسى كوشەنىڭ تۇرعىنىمىن» دەگەن جۇرتتىڭ ٴبارى بىردەي بىلمەيتىن دە سىڭايلى.

ٴبىرى «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى كوشەسى مە بىلمەيمىن، بۇل مۇنايشى كوشەسى عوي» دەسە، تاعى ٴبىر جارتىسى «ارتەموۆ كوشەسى» دەپ سوقتى. بۇل جۇرت ازىرگە جاڭا كوشەنىڭ جالعىز يەسى مارتەبەسىن يەلەنىپ تۇرعانداي جايى بار №19 ٴۇيدىڭ بۇرىشىنداعى جازۋدى اڭعارماعان ەكەن. قارسى بەتتەگى ٴۇيدىڭ الدىنان بىردى-ەكىلى كىسىنىڭ قاراسى كورىنگەن سوڭ سولاي بەتتەدىك. بۇل كىسىلەر كوشەگە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتاۋى بەرىلگەندىگىنەن حاباردار ەكەندىگىن ٴبىلدىردى. وندا دا، قارسى ۇيدەگى جازۋدى نۇسقاپ، ٴوز ۇيلەرىنىڭ ٴنومىرسىز ەكەنىن وسى كوشە بويىنا ٴۇي سالىپ قونىستانعالى التى-جەتى جىل بولسا دا ٴۇي ٴنومىرى بولماعانىن ايتتى»- دەپ جازعان ەدىك. بۇل جاعداي سول كەزدەگىدەن وزگەرە قويماعان سياقتى. تۇرعىنداردىڭ كەيبىرى ٴالى كۇنگە «تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى» كوشەسى بارىن ٴبىلىپ ۇلگەرمەپتى. ٴىس جۇزىندە بۇل كوشە ٴالى دە بۇرىنعىشا جارتىسى ارتەموۆ (پەتر ميحايلوۆيچ ارتەموۆ، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى)، جارتىسى «مۇنايشى» اتالاتىن بوپ شىقتى. «وسى كوشەدە 1992 جىلدان تۇرىپ جاتىرمىز.

قۇجات جۇزىندە ٴالى ارتەموۆ كوشەسى اتالامىز» دەدى ارتەموۆ 30 ٴۇيدىڭ تۇرعىنى ٴنابيرا ابەنوۆا. كوشەنىڭ بايىرعى تۇرعىنى كوشەنىڭ بايىرعى ماسەلەلەرىنىڭ ازىرگە جاپپاي شەشىم تابا قويماعانىن دا جايىپ سالدى. شىنىندا كوشە بەس جىل بۇرىنعى سۋرەتىنەن كوپ وزگەرىپ كەتە قويماپتى. ايتسە دە، ودان بەرى كوشە بويىنا جارىق جۇرگىزىلىپتى. جولى قالا ورتالىعىنداعىداي كەرەمەت جارقىراپ جاتپاعانىمەن بۇرىنعىسىنان گورى تاۋىرلەۋ، اسفالتتى. بۇرىنعىدان وزگەرمەگەنى تۇتاس قالاداعىداي اياق سۋ ماسەلەسى. كوشەنىڭ 24 جىلدان بەرگى تۇرعىنى ٴنابيرا اپاي دا: «ٴۇيىمىزدىڭ اينالاسىن كوگەرتۋ ارمان، ٴبىراق اياق سۋ جوق» دەيدى قاي جىلى قالالىق ٴماسليحاتقا دەپۋتات بولعان بەلگىلى ٴبىر مىرزانىڭ اياق سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە اتسالىسامىن دەگەن ۋادەسىن ەسكە الىپ. ٴنابيرا اپاي اياق سۋدان باسقا دا بۇكىل تۇرعىندارعا ورتاق ٴبىرتالاي ماسەلەنىڭ تيەگىن اعىتتى. اتاپ ايتقاندا، قوعامدىق كولىك جاعدايى كبي-دە ٴالى كۇنگە تالاپقا ساي شەشىلمەي كەلەدى.

كبي-گە قاتىنايتىن №7،10 باعىتتاعى قوعامدىق كولىكتەر اسىرەسە سەنبى، جەكسەنبى كۇندەرى ۋاقىتىلى جۇرمەيدى. «ٴبىر جۇمىسپەن قالانىڭ ورتالىعىنا بارۋ كەرەك بولسا ساعاتتاپ كۇتۋگە تۋرا كەلەدى» - دەيدى تۇرعىن. كوشە بويىندا ەشقانداي جول بەلگىلەرىنىڭ ورناتىلماعانى، سونداي-اق جاياۋ جۇرگىنشى جولىنىڭ جوقتىعى دا ۇلكەن ٴبىر ماسەلە ەكەنىن جەتكىزدى. كەيىنگى جىلدارى قالا تازالىعى باعىتىندا ەداۋىر ىلگەرىلەگەن قىزىلوردانىڭ ٴبىر بولشەگى بۇل مولتەك اۋداننىڭ تازالىعى دا تۇرعىندار كوڭىلىن كونشىتپەيتىنگە ۇقسايدى. «تازالىقشىلار تازالاۋىن تازالايدى عوي. ٴبىراق مىناۋ قاراما-قارسى تۇرعان ٴۇي يەسىز. جۇرتتىڭ ٴبارى قوقىسىن سول جەرگە اكەلىپ تاستايدى دا، سوسىن قوقىستان كوز اشا الماي جاتقانىمىز»- دەيدى «ارتەموۆ 30» ٴۇيدىڭ تۇرعىنى. 2011 جىلى جاريالاعان ماقالامىزدا ...

«كوشەنىڭ جاي-كۇيىن كوزىمىزبەن كورگەنىمىزدەن باسقا كوشە بويىنان اراگىدىك ورنالاسقان كوشە تۇرعىندارىنان سۇراپ كوردىك. «ارالدان كوشىپ كەلگەنبىز. ماماندىعىم بايلانىسشى. «قازتەلەكومدا» جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمىزدە قىسقارتۋعا ۇشىراپ، سودان جۇمىسسىزبىن. بالالارىم مەكتەپتە وقيدى. اناۋ ەتاج ۇيدە تۇرامىز. ۇيدە سۋ جوق. جەر ۇيلەردەن تاسىپ ىشەمىز. وندا دا ەسەپتەگىشى بار ۇيلەر سۋ بەرمەيدى. كوشەمىزدىڭ ٴتۇرى وسى. اۋىلدان دا جامان. كوشىپ كەلگەنىمىزگە وكىنىپ ٴجۇرمىز. بۇدان ارالىم جاقسى ەدى» - دەدى ارالىن اڭساعان كەلىنشەك. كوشەسىنە تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتاۋى بەرىلگەنىنەن حابارسىز، ٴارى بىزدەن ەستىگەن بۇل جاڭالىققا سەلت ەتە دە قويماعان سىڭايلى. ارالدىق كەلىنشەك كوشەنىڭ ورتا شەنىندە ورنالاسقان ەكى قاباتتى ٴۇيدىڭ بىرىندە تۇرادى ەكەن. بۇل ەكى ٴۇي شىندىعىندا سىرتقى كەلبەتىمەن-اق كوڭىلدى قۇلازىتقانداي. تەرەزەلەرى اڭقيىپ تۇرعان ٴبىرىنشى قاباتىنداعى كەي پاتەرلەرىندە ادام تۇرمايتىن سىڭايلى.

بۇل ٴۇيدىڭ پودەزىنە كىرىپ بارساڭىز، كۇتىمسىزدىك پەن قولايسىز تۇرمىستىڭ سۋرەتى كوزگە ۇرىپ، كەۋدەدەن يتەرگەندەي بولادى ەكەن» دەپ جازعان ەدىك. ەندى ارادا بەس جىل وتكەندە سول ەكى قاباتتى ەكى ٴۇيدىڭ جاي-كۇيى قالاي بولدى ەكەن دەپ سولاي بەتتەگەنبىز. سول ۇيلەردىڭ بىرىندە ورنالاسقان دۇكەن جانىنان جولىققان جاس جىگىتتى كوشە جايىنان سوزگە تارتتىق. نۇرتاي تورعاۋىت ەسىمدى قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ ستۋدەنتى دە كوشە جاعدايىنىڭ كوڭىل كونشىتپەيتىنىن جەتكىزدى. «كوشەدە قالا كوشەسىنە لايىق جاعداي قاراستىرىلماعان. ەڭ بولماعاندا تروتۋار سالىنسا بولار ەدى، ٴبىراق كورىپ تۇرعاندارىڭىزداي ول دا جوق. كوشە تازالىعى سىن كوتەرمەيدى» - دەپ ساۋالىمىزعا جاۋاپ بەردى. وسى ساتتە ەكى قاباتتى ٴۇيدىڭ تەرەزەسىنەن «اكىمدىكتەنسىزدەر مە؟» دەپ ايقايلادى ٴبىر كەلىنشەك. ٴجون سۇراعان ول كەلەسى بىرەر ساتتە جانىمىزدان تابىلدى. قولىندا قاعازى. ٴبىز دە ٴجونىمىزدى ايتىپ ەدىك، قولىنداعى قاعازىن بىردەن بىزگە ۇستاتا قويدى، ٴ32-ۇي، 1-پاتەردىڭ تۇرعىنى التىن ەرماحانوۆا. ەكى قاباتتى ەكى ٴۇيدىڭ قالىڭ ماسەلەسى قاعازدا تىزبەكتەلىپتى. تۇرعىنداردىڭ وبلىس اكىمىنە، قالا اكىمىنە، نۇر وتان پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالىنا، قالا پروكۋرورىنا ارنايىلاپ جولداماقشى حاتى ەكەن بۇل. بىزگە دە ٴبىر داناسىن تابىستادى.

حات ٴماتىنى تومەندەگىدەي:

كبي مولتەك اۋدانى

مۇنايشى كوشەسى №32،

33 ٴۇي تۇرعىندارى اتىنان

«قىزىلوردا قالاسى، كبي مولتەك اۋدانىنىڭ مۇنايشى كوشەسىندەگى ەكى قاباتتى №32 جانە №33 ٴۇي تۇرعىندارى، سىزگە حالىقتىڭ مۇددەسىن كوزدەيدى دەگەن ۇلكەن سەنىممەن تومەندەگىشە جاعدايدى بايانداپ وتىرمىز. ٴبىزدىڭ تۇرعان ۇيلەرىمىز 1993 جىلى سالىنعان، سودان بەرى جوندەۋ كورمەگەن، قابىرعادان تەپكەن ىزا، جاۋىندى كۇنى شاتىردان اققان سۋ بۇكىل ٴۇيدى بۇلدىرەدى. شاتىردىڭ توبەسىنىڭ جۇقالىعى سونداي، قىستى كۇنى توبەگە قاتقان مۇز ەرىپ ٴۇيدىڭ توبەسى بۋلانىپ تۇرادى. وتكەن جىلى كوشەمىزدەن گاز قۇبىرى جۇرگەن كەزدە ىستەن شىققان جىلۋ جۇيەسىن شاماسى كەلگەندەر جوندەتىپ، گاز كىرگىزىپ الدى، شاماسى جەتپەگەن تۇرعىندار كومىر جاعىپ كۇندەرىن كەشۋدە. كارىز سۋ جوق، اجەتحانالار قالاي بولسا سولاي سالىنعاندىقتان ايالدامامىزدىڭ اتى التى تۋالەت ودان ەكى مەتردەي جۇرگەن سوڭ ٴتورت تۋالەت دەگەن №7 مارشرۋت كاسسيرلەرىمىزدىڭ قويعان ايالداما اتتارى بار ٴۇيىمىزدىڭ اينالاسىندا تۇرمىستىق قالدىقتار شاشىلىپ جاتادى. ٴۇيىمىزدىڭ قاسىندا قويىلعان ەك-ۇش مۋسور كونتەينەرلەرىن جانىمىزداعى جەر تامنىڭ تۇرعىندارى-اق جەڭىل ماشينامەن مۋسورلارىن تولتىرىپ، قالاي بولسا سولاي لاقتىرىپ، قۇددى ٴبىر ەتاج تۇرعىندارىن مەنسىنبەگەندىك سىڭاي تانىتادى.

ايتۋلى مەكەمەلەرگە حابارلاعانمەن ەشقانداي ارەكەت جوق. كوشەمىزدە ەشبىر بەلگى جوق ياعني بوگەت جاياۋ جۇرگىنشىنىڭ (تروتۋار) جولى جوق، كوشەدەن ەكى ماشينا قاتار جۇرسە جاياۋ جۇرگىنشى قايدا قاشارىمىزدى بىلمەيمىز، تىنىق كۇنى ماي توپىراق شاڭعا، جاڭبىرلى كۇنى ياماعا (شۇڭقىرعا)، قىستى كۇنى ومبىلاتىپ قار كەشىپ تار جولمەن ارپالىسۋدامىز. ٴۇيىمىزدىڭ اۋلاسىنا بالالارىمىزدى ويناتۋعا قورقامىز، بالالار ويناۋعا ەشقانداي جاعداي جاسالماعان، بالالارىمىز ٴۇيىمىزدىڭ اۋلاسىنداعى لاس، شاڭ، توپىراقپەن ويناپ، ودان قالسا ەرسىلى- قارسىلى جۇرگەن ماشينالاردىڭ شاڭىن جۇتادى (ماشينا ەگەلەرى قۇددى ٴبىر ەلسىز دالادا جۇرگەندەي ماشينالارىن ۇيىتقىتىپ ايدايدى). قورىتا كەلە، ٴبىزدىڭ سىزدەردەن ٴوتىنىپ سۇرارىمىز ٴۇيىمىزدىڭ شاتىرىن مۇمكىندىگىنشە قالىپقا كەلتىرۋگە كومەكتەسسەڭىزدەر، بۇل جەردىڭ تۇرعىندارى كوبىسى قارت كىسىلەر، ودان قالسا جاياۋ جۇرگىنشى (تروتۋار) جولى قاراستىرىلسا، كارىز سۋى ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەگە قوسىلسا (بۇرىنعى ٴىزى بار)، سونىمەن قاتار بالالار ويناۋعا جاعداي جاسالسا. وسى جاعدايلاردىڭ رەتكە كەلتىرىلۋىنە ىقپال ەتۋىڭىزدى ٴوتىنىپ، سۇرايمىز. الدىن-الا راحمەتىمىزدى بىلدىرەمىز. تومەندە قول قويۋشىلار: №32،№33 ٴۇي تۇرعىندارى سونىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى اتىنداعى كوشەنىڭ جاي-كۇيى وسىنداي بولىپ تۇر ەكەن. مەرەيتوي جىلى قالادا جاسالىپ جاتقان مىڭ سان يگى ىستەردىڭ قاباتىندا اتى ۇلكەن كوشەگە ەڭ بولماسا تۇرعىندار وتىنىشىنە وراي وڭ وزگەرىستەر جاسالسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى-اۋ. مۇنى «بىزگە حالىقتىڭ العى- سىنان باسقا ەشتەڭە كەرەك جوق» دەيتىن بيلىك باسىنداعىلار ەسكەرۋسىز قالدىرماس.

ج.ايماعانبەتوۆا

كوممەنتاريي0

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي