USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
استانا:

مارالتاي رايىمبەك ۇلى: "اقىن ٴوزىنىڭ كەزەڭىن، ٴداۋىرىن جىرلاۋعا ٴتيىس"

مارالتاي رايىمبەك ۇلى، اقىن، حالىقارالىق «الاش» əدەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى، قازاقستان جازۋشىلار وداعى ٴتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى

-مارالتاي اعا، «حان بولۋ، قارا بولۋ ٴبىر اللادان» دەيمىز عوي. الايدا، اقىنداردى ەرەكشە تاعدىر يەلەرىنە بالايتىندار كوپ. ادام ماڭدايعا جازعانىن كورەدى. اقىن اقىن بولىپ قالىپتاسۋى ٴۇشىن دە تاعدىردىڭ تəلكەگىن كورۋگە مىندەتتى ما؟

– əرينە، «حان بولۋ دا، قارا بولۋ» دا اللانىڭ ەنشىسىندەگى نəرسە. اللا ادامنىڭ ماڭدايىنا نە جازسا سونى كورەدى، سونداي عۇمىر كەشەدى. ال، اقىن تاعدىرى شىن مəنىندە دە ەرەكشە بولادى. ەرەكشە بولماسا ول اقىن بولا ما؟ اقىن بولمايدى. اقىن دەگەن باسىن تاۋعا دا، تاسقا دا ۇرعان الاساپىران تاعدىر يەسى. اقىندىقتى əكەنىڭ قانى، انانىڭ سۇتىمەن كەلگەن تىلسىم دۇنيەگە بالايمىز. نەگىزى، ول ٴتۇپ- تۇقياننان جالعاسىپ كەلە جاتقان نəرسە بولۋى كەرەك. ٴبىز اباي تۋرالى ايتقان كەزدە، وڭ جاعىنان دا، سول جاعىنان دا، ناعاشى جاعىنان دا، ٴوزىنىڭ اتا-باباسى جاعىنان دا جانارتاۋداي اتىلعان كۇشتەن ومىرگە اباي كەلدى دەپ جاتامىز. مەن əلبەتتە ٴوزىمدى ابايمەن سالىستىرىپ وتىرعان جوقپىن. بۇل ٴسوزدىڭ ورايىنا قاراي ايتىلىپ وتىرعان əڭگىمە. كەز كەلگەن اقىندى ٴوزىنىڭ قانىنداعى، تەگىندەگى، قوعامداعى، دəۋىردەگى كەزەڭدەر تۋدىرادى. سودان اقىن بولىپ قالىپتاسادى. ال، تاعدىر əۋ باستا اللادان بولادى. اللانىڭ ماڭدايعا جازعانى بولادى. اللانىڭ امانشىلىعىمەن ٴجۇرىپ-تۇرادى. سول سەبەپتى ادام ماڭدايعا جازعانىن كورەدى. قازاق بۇل تۋرالى ەرتەدە-اق «كورەسىڭدى كورمەي، كورگە كىرمەيسىڭ» – دەپ ايتىپ كەتكەن. قازاقتا ايتىلماعان ٴسوز جوق. اقىن اقىن بولىپ قالىپتاسۋى ٴۇشىن تاعدىردىڭ تəلكەگىن كورۋگە مىندەتتى. قاي اقىندى الساق تا، ونىڭ تاعدىر جولى تاقتايداي تەپ-تەگىس ەمەس. ولاردىڭ ٴبəرى ٴوزىنىڭ اينالاسى، قوعام، قورشاعان ورتا، ٴدəۋىر، كەڭىستىك، ەندىك، بويلىق سەكىلدى əلەمدەردە ماڭدايلارى تاسقا تيگەن، قوعامداعى بولىپ جاتقان نəرسەلەرگە بولسىن، جالپى ادامزاتتىڭ جاراتىلىسى، ومىرگە كەلۋدەگى ادامنىڭ ىشكى ٴبىر قارسىلىقتارىنان تۋىنداعان. ولەڭ، اقىندىق دەيتىن نəرسەنىڭ ٴبəرى قورشاعان ورتاعا دەگەن ادامنىڭ كوزقاراسى. سول كوزقاراستىڭ بارلىعى دا ىشكى قارسىلىقتان تۋادى. كەز كەلگەن ونەر دە، ولەڭ دە قارسىلىق. ولەڭ دەگەن سول قارسىلىقتى ايتۋدىڭ فورماسى. بۇل əركىمگە əر ٴتۇرلى جولمەن بەرىلەدى. اقىنداردا ولەڭ سيپاتىندا كورىنىس تاپسا، بيشىلەردە قيمىل-قوزعالىس əرەكەتىندە، كۇيشىلەردە كۇيدىڭ əۋەنى، əۋەزى رەتىندە، جازۋشىلاردا قارا ٴسوز رەتىندە بايقالعان. ال، اقىندار ولەڭ ارقىلى قورشاعان ورتاعا دەگەن قارسىلىعىن ٴبىلدىرىپ قانا قويماي، əرەكەتى ارقىلى دا باعا بەرەدى. جاقسى كورگەن دۇنيەنى، جەك كورگەن نəرسەنى، قابىلداعان، قابىلداماعان جايدى ولەڭ تىلىندە اق قاعازعا ورنەكتەيدى.

– ادامزات بار جەردە اقىندىق تا بار. ٴبىراق، ٴبىز مىقتى اقىنداردىڭ تالانتىنا تامسانعاندا، مۇنداي اقىنداردىڭ جەر بەتىنە ەندى قايتىپ كەلمەيتىنىن ٴجيى əڭگىمە قىلامىز. راسىندا سولاي ما؟ ٴسىزدىڭ ويىڭىزشا، ادامزاتتىق əدەبيەت كەڭىستىگىندە ەندى قايتالانبايتىن اقىن كىم؟

– تەك قانا اقىن ەمەس، ٴəربىر ادام، ٴتىپتى كوزگە كورىنەتىن، كورىنبەيتىن ٴəربىر تىرشىلىك يەسى ەكىنشى رەت ومىرگە كەلمەيدى. جانى بارلار ٴۇشىن ٴبىزدىڭ ۇعىمىمىزداعى جەربەتىلىك ٴومىر ەندى قايتالانبايدى. əرقايسىسى بولەك-بولەك جاراتىلعان. ٴوزىمىز بىلەتىندەي، جەر بەتىندە قانشا تال-داراق بار، ولاردىڭ قانشاما جاپىراقتارى بار، سولاردىڭ ٴبəرى بىر-بىرىنە ۇقسامايدى. اسپاننان جاۋعان قاردىڭ دا وزىندىك بەت-بەينەسى، ويۋ-ورنەگى ەشقاشان قايتالانبايدى. اللا تاعالانىڭ سونشالىقتى قۇدىرەتى تاڭعالدىرادى. ٴبىز اقىل-ويىمىز شەكتەۋلى پەندە بولعان سوڭ، اللا تاعالاعا وزىمىزدە بار سيپاتتاردى بەرگىمىز كەلىپ تۇرادى. ٴبىراق، ول ٴبىزدىڭ اقىل-ويىمىزعا سىيمايتىن قۇدىرەتتىڭ يەسى. ال، اقىننىڭ ماقساتى سول قايتالانبايتىن نəرسەنىڭ قۇدىرەتىن جىرلاۋ بولسا، قاسىندا جۇرگەن ادامداردى قايتىپ كورمەيتىنىن بىلە تۇرىپ ٴقادىر- قاسيەتىنە جەتە الامىز با دەگەن سۇراقتارعا دا جاۋاپ ىزدەپ ٴجۇرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ويتكەنى، ٴبىز بۇل ومىرگە قايتىپ كەلمەيمىز. يسلام دىنىندەگى ادامنىڭ و دۇنيەگە ٴوتۋى، ادامنىڭ قايتا ٴتىرىلۋى، ول باسقا نəرسە. ول باسقا ۇعىم. ەندى ادامزاتتىڭ əدەبيەتىنە قايتالانبايتىن اقىن كەلمەيدى. اقىندار دەگەن دارا-دارا تاعدىر يەلەرى. مەنىڭ ەسىمە ومىردەن ٴوتىپ كەتكەن جۇمەكەن نəجىمەدەنوۆ، جۇماتاي جاقىپبايەۆ، بۇگىنگى كوزى ٴتىرى مەيىرحان اقدəۋلەت ۇلى، ەسەنعالي راۋشانوۆ، تىنىشتىقبەك əبدىكəكىم ۇلى سياقتى اقىندار ٴتۇسىپ وتىر. اينالامىز تولا اقىندار. باياعى مارات وتاراليەۆ، كەڭشىلىك مىرزابەكوۆتەر بار. بۇگىندە كوزى ٴتىرى قانشاما زامانداس اعالارىمىز بەن ىنىلەرىمىز ٴجۇر. بۇلاردىڭ ەشقايسىسى دا قايتالانبايتىن جاراتىلىستار. اللا تاعالا ٴəربىرىمىزدى سولاي جاراتقان. بۇل ٴبىر عانا قۇبىلىس. ال، جەر بەتىندە قانشاما قۇبىلىس بار، ولار دا ەشقاشان قايتالانبايدى. ٴبىز وسى قايتالانبايتىن قاسيەتتىڭ، قۇدىرەتتىڭ قادىرىنە جەتۋىمىز كەرەك. تىرشىلىك دەگەن كوزدى اشىپ، جۇمعانشا بولماي وتە شىعادى. əر اقىن ٴوزىنىڭ قۇداي بەرگەن قابىلەت-دەڭگەيى جەتكەن جەرىنە دەيىن جازادى. سوندىقتان، ادامزات ٴبىر-بىرىنىڭ ماڭدايىنان سيپاپ، ارقاسىنان قاققاننان تاعىنان ٴتۇسىپ قالمايدى.

– قوعامدا اقىندىق پەن اقىندار تۋرالى əر ٴتۇرلى پىكىرلەر بار. ٴبىر جاعى اقىنداردى حانمەن دە، قارامەن دە تەڭ دəرەجەدە سويلەسە الاتىن ۇلكەن قايراتكەر دەپ بىلسە، ەكىنشى جاعى اقىنداردى ٴومىر بويى مۇڭ ٴىشىپ، قاسىرەت شەگىپ، قوعاممەن كەلىسىمگە كەلە الماي وتەتىن تۇلعا دەپ بىلەدى. جالپى، اقىن دەگەن كىم؟ ونىڭ بولمىسى قانداي بولۋى كەرەك؟

– باسقا حالىقتاردى قايدام، ەرتەدە قازاقتىڭ اقىندارى ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا، حان الدىنا بارىپ دات ايتا الاتىن بولعان. سيپايقامشىلاپ بولسىن، تىكە بولسىن əيتەۋىر حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جەتكىزگەن. ارتىقشى- لىعىن دا، كەمشىلىگىن دە ايتقان. ٴوزىنىڭ قوعاممەن كەلىسىمگە كەلە المايتىن تۇستارىن دا جاسىرماعان. اقىندىق دەگەن شەكسىز، شەتسىز ۇعىم. مەن اللا تاعالانى دا اقىن دەپ ەسەپتەيمىن. وسىنشا ون سەگىز مىڭ عالامدى جايناتىپ جاراتتى. سول سياقتى اقىن دا عالامنىڭ قايتالانباس سəتتەرىن، ادامنىڭ ىشىندە قايتالانبايتىن اياۋلى دا الاساپىران كەزەڭىن قاعاز بەتىنە تۇسىرەتىن، سودان شىعارما جاراتاتىن قۇدىرەت. اقىننىڭ بولمىسى وسىنداي بولۋ كەرەك.

– ٴسىزدىڭ اتىڭىز توقسانىنشى جىلدارى دۇركىرەپ شىعا باستادى. سودان كۇنى بۇگىنگە دەيىن ٴسىزدى حالىق مىقتى اقىن رەتىندە تانيدى. ٴسىزدىڭ اتىڭىزدى شىعارعان تاعدىرىڭىز با، əلدە ولەڭدەرىڭىز با؟

– بىردەن ايتايىن، مەنىڭ اتىمدى شىعارعان ولەڭدەرىم. ولاي بولاتىن سەبەبى، كىمدە تاعدىر جوق. تاعدىر ەلدىڭ بəرىندە بار. تاعدىرسىز ادام جوق. تاعدىرسىز ەل دە، حالىق تا جوق. مəسەلە سول تاعدىردى جازۋدا، ونىڭ جاراتىلىسىن، عاجابىن، عالاماتىن، ازابى مەن توزاعىن ورنەكتەي بىلۋدە. مەنىڭ ولەڭدەرىم سونداي بولدى. ٴəلى سول باعىتتا كەلە جاتىرمىن دەپ ويلايمىن. ٴبىز توقسانىنشى جىلدارى شىن مəنىندە əدەبيەتكە كەلدىك. əلبەتتە الدىمىزداعى قالام ۇستاعان اعالارىمىزعا قارىزدارمىز. سول اعالاردىڭ سالعان جولىمەن دۇركىرەپ، جانارتاۋداي جارىلعان كەزىمىز توقسانىنشى جىلدارى بولدى. سول ۋاقىتتا ەلىمىز تəۋەلسىزدىك الدى. ىشىمىزدە جاسىرىنىپ جاتقان الاي-دۇلەي كەزەڭدەردىڭ ٴبəرى دە سىرتقا اتىلدى، اقتارىلدى.

– ۋاقىت اعىمى، ٴدəۋىر جاڭالىعى دەيتىن دۇنيەلەر دە اقىن جانىنان تىس بولا المايدى. سىزدەر əدەبيەتكە ٴولىارا ۋاقىتتا كەلىپ، الداعى كۇنگە ۇلكەن ٴۇمىت ارتىپ ولەڭ جازدىڭىزدار. سول ۇمىتتەرىڭىزدى اقتالدى دەۋگە بولا ما؟

– əلبەتتە، اقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. قاي جاققا بارا جاتقانى بەلگىسىز ٴبىزدىڭ قوعام دا ەسىن جينادى. قوعامنىڭ قانداي قۋىنىشى بولسا دا بىرگە كورىپ كەلە جاتىرمىز. بىرگە كورە بەرەمىز دەپ ويلايمىن. ٴبىزدىڭ مەملەكەت شىن مəنىندە دە كəدىمگى قاراشاڭىراقتاعى كەنجە بالا سياقتى ٴوز ورنىنان مىقتاپ تۇرىپ، ٴوز قولى ٴوزىنىڭ اۋزىنا جەتىپ، ماڭايىنان الىستاپ كەتكەن باۋىرلارىن قايتا باۋىرىنا تارتقان مەملەكەت. ٴبىز وسىنداي مەملەكەتتە ٴومىر ٴسۇرىپ وتىرمىز. تəۋەلسىزدىك العان شيرەك عاسىر ۋاقىت ىشىندە ٴبىزدىڭ مەملەكەتتى əلەم تۇگەل تانىپ بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. əرينە، كەمشىلىكسىز قوعام دا، مەملەكەت تە بولمايدى. كەمشىلىك بولۋى مۇمكىن. ال ٴبىراق، ٴبىز قاي كەزدە دە بىرلىكتە بولۋىمىز كەرەك. بولاتىن ەل ٴبىر-بىرىنىڭ ارقاسىنان قاعىپ، ٴبىر-بىرىن əلپەشتەپ وتىرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. وسى مəنمەن ايتاتىن بولساق، ٴبىز شىن مəنىندە دە باقىتتى ەلمىز. ولگەنى تىرىلگەن، وشكەنى جانعان ەلدە ٴومىر ٴسۇرىپ كەلەمىز. وسى رەتتەن العاندا əدەبيەتكە ٴولىارا كەزەڭدە كەلگەن ٴبىزدىڭ ٴۇمىتىمىز اقتالدى. جاقسى كۇننىڭ بولاتىنىنا سەندىك. سولاي بولدى دا.

– ەل، جەر تاعدىرى تۋرالى كوپتەگەن اقىندار تولعانعان. ٴسىزدىڭ بۇل جونىندە ازاماتتىق پىكىرىڭىز قانداي؟

– مەن 16-17 جاسىمدا «ەدىل جۇرت» دەگەن ولەڭ جازدىم. باياعى قازتۋعان جىراۋعا ەلىكتەپ جازعان دۇنيەم ەدى. «ەدىل قالدى ارتىمدا، ەڭىرەۋ- ەڭىرەۋ ەل قالدى. جۋسانىنا شىق تۇنىپ، مەڭىرەۋ- مەڭىرەۋ بەل قالدى» – دەپ كەلەتىن ۇزاق ولەڭ. ودان كەيىن دە تولە بي بابامىز تۋرالى «قارلىعاش» دەيتىن جىر جازدىم. ول ولەڭدە جات قولىندا قالعان جەرلەرىمىز تۋرالى ايتىلادى. سول ولەڭدى وقىپ بەرەيىن: قوزعالدى قاۋىم جازيرا دالانى تاستاپ، جازيرا دالا جاسىدى جامالى اسقاق. شىرىلداپ كوكتە تيتتەي قۇس قاناتى تالىپ، قارالى جۇرتتى بارادى تəشكەنگە باستاپ. سول قۇستى باسقا ەل كوردى مە، كورمەدى بىلەم ۇعىمعا سىيماس ٴومىردىڭ ورنەگىن ورگەن. ابىلاي قالدى كەلەنى قايىرىپ جالعىز، تۇسىنە ەنىپ تاعدىردىڭ كەرمەگى كىلەڭ. شاناقتا بوزداپ قوزعايدى كونە كۇي نەنى، جۇرگەندە كەشە ەسىكتە، ەلەمەي ەلى. قۇلدىق پەن جاۋدان قۇتقارىپ باۋىرىنا باسىپ، ۇشپاققا وسى جەتكىزگەن تولە بي ەدى. سۋدان دا سۇيىق بي ٴسوزى نازى جوق بولسا، كىرەدى شىراي ايدىنعا قازى كەپ قونسا. «تولە بي ولگەن كۇن ەمەس، بۇگىنگى كۇنىڭ، əدىلەت ولگەن كۇن» دەپتى قازىبەك سوندا. اسپانعا وقىپ جىرىمدى جالعانعا نازا، قوبىزداي سارناپ جۇرەككە تولعاندا ازا. قارلىعاش باستاپ بارىپتى تəشكەنگە ەلدى، تولە بي بابام دەم ٴبىتىپ بولعاندا قازا سول قۇستى باسقا ەل كوردى مە، كورمەدى بىلەم، ۇعىمعا سىيماس ٴومىردىڭ ورنەگىن ورگەن. اينالىپ كەتتى تولە بي قارلىعاش قۇسقا، تورەلىگىمەن الاشتى تەربەگەن تەرەڭ. جانىڭدى سەنىڭ جارالى سەزەمىن، ەلىم، زاماننىڭ مىناۋ تارىلعان كەزەڭىن كوردىڭ. باسىنا ەركىن بارا الماي بابامنىڭ بۇگىن، ورتەنىپ ٴىشىم، وكسيدى وزەگىم مەنىڭ. ٴسوزىمدى مەنىڭ نەعىلسىن توباسى تومەن، تاريحىن جازعان تۇركىلەر وباسىمەنەن. ولسە دە ٴبىزدىڭ بابالار بولاشاق ٴۇشىن بەلگىلەپ كەتكەن مەكەنىن مولاسىمەنەن. اقىن ەك اساۋ و باستان تەڭەۋى وكتەم، اقيقات جىلاپ تۇر əنە كەنەۋى كەتكەن. قارلىعاش قۇستان سۇراساڭ ايتادى ٴبəرىن… قازاقتىڭ جەرى، داريعا-اي، كەڭ ەدى نەتكەن! ەل مەن جەردىڭ تاعدىرى اقىنداردى قاي كەزدە دە مازالاعان، مازالاي دا بەرەدى. بۇل – ٴبىزدىڭ باستى تاريحىمىز، تاعدىرىمىز.

– ٴسىزدىڭ كەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تۋرالى جازىلعان «كوشباسشى» پوەماڭىز تۋرالى əر ٴتۇرلى كوزقاراس پايدا بولدى. ٴبىراق، اقىندىعىڭىزعا كۇمəن كەلتىرگەن ەشكىمدى كورگەن جوقپىز. جالپى، اقىن رەتىندە ەلباسى ەڭبەگىن قالاي باعالايسىز؟

– قالاي بولعاندا دا اقىن ٴوزىنىڭ كەزەڭىن، ٴدəۋىرىن جىرلاۋعا، قوعامدا ورىن الىپ جاتقان جاقسى نىشاندار جونىندە ايتۋعا ٴتيىس دەپ ويلايمىن. مۇنداي باقىت ساناۋلى اقىنداردىڭ ماڭدايىنا جازىلعان. سونىڭ ٴبىرى ٴوزىم بولعانىما قۋانامىن. «كوشباسشى» داستانىندا تەك قانا ەلباسى تۋرالى جازىلعان جوق. تəۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىگى تۋرالى جازىلعان تاراۋلار بار. الايدا، مەنىڭ قارا باسىمدى اسا ۇناتا بەرمەيتىن كەيبىر ادامدار جەلەۋلەتىپ، جالاۋلاتىپ باسقا ٴبىر ارناعا بۇرىپ جىبەردى. مەن ەلىمنىڭ جەتىستىگىن جازامىن، جازا بەرەمىن. ەلباسى تۋرالى دا باسىم جەرگە جەتكەنشە جازىلادى. سان عاسىرلار بويى ارمانداعان ازاتتىقتى تۇڭعىش رەت العاندا، ەلىمىز وسىنداي بيىك دəرەجەگە جەتكەندە، ەلدىڭ جەتىستىگىن جازباساق، ەندى نەنى جازامىز دەپ ويلايمىن. مەن «كوشباسشى» داستانىندا ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن ٴبىرشاما جەتكىزىپ ايتا الدىم دەپ بىلەمىن. ەندى بىزدەن دە ٴوتىپ، جەرىنە جەتكىزىپ جازاتىن قالامگەر كەلىپ جاتسا، نۇر ۇستىنە نۇر. ويتكەنى، ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. تىنىش، بەيبىت ەلدە ٴومىر ٴسۇرىپ جاتىرمىز. ەڭ باستىسى، بولاشاققا دەگەن سەنىم بار. ەلباسى «مəڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىن جاسادى. ەجەلگى كوك تۇرىكتەر زامانىندا ەل باسقارعان تۇلعالاردىڭ ەرلىكتەرىن ٴبىزدىڭ بابالارىمىز تاسقا قاشاپ جازعان. بۇل امانات ەدى. سول اماناتقا ٴبىز بۇگىن ٴبىر تابان جاقىندادىق. ەلباسىنىڭ ەرلىگى دە ٴبىزدىڭ كوز الدىمىزدا تۇر، جۇرەگىمىزدە تۇر. ۇلت ٴۇشىن ناقتى شەشىمدەر قابىلداعان، سونداي ساياسي ساۋاتتى ەلباسىنى ٴبىز قالاي باعالاساق تا، ارتىق بولمايدى. ٴبىز ەلباسىن الاقانعا سالىپ، قۇرمەتتەۋگە ٴتيىستىمىز. ويتكەنى، بۇل كىسىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. ەلباسىنا ۇزاق عۇمىر تىلەيمىن.

– ٴسىز نۇرسۇلتان əبىش ۇلىمەن تالاي رەت كەزدەستىڭىز. جالپى، əدەبيەت تاريحىندا ەل باسقارىپ وتىرعان تۇلعالارمەن كەزدەسۋ ەجەلدەن بار ٴۇردىس. بۇقار جىراۋ، گەتە، پۋشكين، گيۋگو سياقتى ۇلى اقىنداردىڭ تاعدىرى وسىعان دəلەل. ەلباسىمەن تۇڭعىش رەت قاشان كەزدەستىڭىز؟

– ەلباسىمەن كەزدەسۋ باقىتى ماعان بىرنەشە رەت بۇيىردى. بىرنەشە ونەر ادامدارىمەن دە، جەكە دە كەزدەسكەن كۇندەر بولدى. ەلدىڭ كوزىنشە ەلباسىنا دەگەن ەلدىڭ ماحابباتىن جىر تىلىمەن جەتكىزدىم. تىلەگىمدى ٴبىلدىردىم. العاش رەت ەلباسىمەن 1998 جىلى كەزدەستىم. سول جىلى پرەزيدەنت ستيپەندياسىن العانبىز. سودان بەرى ٴتۇرلى مەملەكەتتىك جيىنداردا، مəدەني ٴىس- شارالاردا ەلباسىن كورۋ باقىتىنا يە بولىپ كەلە جاتىرمىن.

– اقىن سول مەملەكەتتىڭ ازاماتى بولعان سوڭ، ەلىنىڭ جەتىستىگىنە قۋانا ٴبىلۋى دە كەرەك. ٴبىراق، سول əسەرىن ولەڭ قىلىپ ورسە، حالىق اقىندى دۇرىس قابىلدامايدى. نەگە دەپ ويلايسىز؟

– كەز كەلگەن قوعامنىڭ، مەملەكەتتىڭ ٴبىر مۇشەسى ونىڭ ٴبىر بولشەگى بولىپ سانالادى. ەل نە كورسە، ول دا سونى كورەدى. ازامات ادام ەلىنىڭ جەتكەن جەتىستىگىنە قاي كەزدە دە قۋانا ٴبىلۋى كەرەك. ەلىنىڭ ەتەگىنەن تارتپاي، ەل بولۋدىڭ قامىن ويلاۋى قاجەت. ٴوزىڭ ٴومىر ٴسۇرىپ وتىرعان جەر سەنىڭ وتانىڭ، سەنىڭ مەملەكەتىڭ. ەرتەڭگى ۇل-قىزىڭنىڭ، بولاشاق ۇرپاعىڭنىڭ قۋانىشى. نەگە ٴبىز سوعان قۋانبايمىز؟! وكىنىشكە قاراي، ٴبىزدىڭ ارامىزدا ەتەكتەن تارتاتىن ادامداردىڭ بار ەكەنى وتىرىك ەمەس. ونى كۇن سايىن كورىپ تە ٴجۇرمىز. ال ەندى، ەلىنىڭ جەتكەن جەتىستىگىن جىر تىلىنە كوشىرىپ، جىرلاپ جاتقان اقىندارعا ونداي ادامدار شۇيلىگىپ جاتادى. بۇل جەردە حالىقتا كىنə جوق. كەزىندە ماعان دا سىن ايتىلدى. مەن مۇنىڭ ٴبəرىن زەرتتەدىم. سوندا قايمانا حالىقتىڭ ەشقايسىسى دا مەنىڭ ەتەگىمنەن تارتقان جوق. ەشكىم توپىراق شاشقان جوق. سونىڭ ٴبəرى دە ولەڭنىڭ اينالاسىندا جۇرگەن ادامدار ەكەن. شىن مəنىندە، توقسان توعىز پايىز وسىنداي ادامدار. قىسقاشا ايتقاندا، كورەالماۋشىلىق دەگەن نəرسە بار عوي. ٴسويتىپ، ولار وي-ورەسىنىڭ قانداي ەكەنىن كورسەتىپ قويادى. ونى دəلەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق. كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ ادامداردىڭ ٴبəرى دە مۇنى كورىپ وتىر.

– بۇگىندە تəۋەلسىز ەل رەتىندە رۋحانياتىمىزدىڭ جەتكەن بيىگى قانداي؟

– ٴبىز بۇگىن ۇلكەن بيىكتەرگە جەتتىك. مۇنىڭ ٴبəرىن اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. ەركىن ويلاي الاتىن ەل رەتىندە قالىپتاستىق. بارلىق پىكىرلەر دە ەركىن تۇردە حالىقتىڭ كوز الدىندا ايتىلادى. بۇل دا ۇلكەن جەتىستىك. «ٴبىز قول-اياعى، ٴتىلى بۇعاۋدا، بايلاۋدا كەلگەن ەل ەدىك. سول بۇعاۋدىڭ ٴبəرىن سىندىردىق» – دەيدى ەلباسى. ەلىمىز تəۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە əدەبيەتىمىزدە تالاي-تالاي ٴىرى دۇنيەلەر ومىرگە كەلدى. رۋحانياتىمىزدىڭ جەتكەن جەتىستىگى جايىندا كوپ نəرسەلەردى ايتۋعا بولادى.

– əر وقيعانىڭ وزىندىك əسەرى بولادى. ال، ەلباسىمەن كەزدەسكەننەن كەيىنگى العاشقى əسەرىڭىز قانداي بولدى؟

– ەلباسىمەن كەزدەسۋ الدىنداعى əسەردى ايتايىن. بۇل جاعدايدا ادام ەرىكسىز تولقيدى. الىپ، قاسيەتتى، تامىرى تەرەڭدە جاتقان ٴبىر مەملەكەتتىڭ باسشىسى عوي. كەزدەسۋ الدىندا اللادان اۋزىما ابىرويلى ٴسوز سالۋىن سۇرادىم. كەيدە كەيبىر كىسىلەر ەلباسىنىڭ دا قاراپايىم قازاقتىڭ بالاسى ەكەنىن، سول ٴۇشىن ەركىن سويلەسۋ كەرەكتىگىن ايتادى. شىن مəنىندە دە سونداي. ەلباسى ەلدىڭ الدىندا اتىڭدى اتاپ، ولەڭ وقىعاندا سونداي ٴبىر جىلى شىرايمەن، ريزاشىلىقپەن قاراپ وتىرادى. «مارالتاي» دەپ اتىمدى اتاپ، مەرەيىمدى ٴوسىردى. ەلدىڭ الدىنداعى مۇنداي ابىرويدان باسقا نە كەرەك؟! ەلباسىنىڭ الدىندا ولەڭ وقىدىم، ول كىسى ولەڭىمە جوعارى باعاسىن بەردى. جانارتاۋداي جالىن اتقان دابىلى، قازاق ەلىن بۇكىل əلەم تانىدى. ٴجۇز جىل قىرعىن، مىڭ جىل سۇرگىن بولسا دا، شايقالعان جوق رۋحىمنىڭ تامىرى. تۇردى ۋاقىت قاباق ٴتۇيىپ تۇلدانىپ، سوندا-داعى مويىعان جوق بۇل حالىق. ۇمىتپەنەن، ارمانمەنەن قارادى شىعار كۇنگە نۇرلانىپ... قارا نوسەر قۇيىپ تۇردى سابالاپ... وتكەنىمدى جاتتى بىرەۋ قارالاپ. «تاعدىرى جوق»، – دەدى بىرەۋ تابالاپ، «تاريحى جوق»، – دەدى بىرەۋ وبال-اق! اتقا قوندىم تۇلپارىمدى تاعالاپ، ۇرەتىن يت ۇرە بەرەر ابالاپ. بابالاردىڭ كورەم اسىل بەينەسىن، سارى دالاعا كوز جىبەرسەم سارالاپ. əلدەكىمدەر جۇرەگىمدى جارالاپ، əلدەكىمدەر وكتەمسىنىپ قاراماق. ۇلى- ۇلى ۇلدارى بار تۇركىنىڭ، تاعدىرىمدى كورسەتەتىن دارالاپ. ەر ەدىلدەي ەل بيلەگەن نارلارىم، كوك تۇركىنىڭ كورسەم دەگەن تاڭدارىن... كەرەي مەنەن جəنىبەكتىڭ ارمانىن، و،ٴتəڭىرىم، اقيقاتقا جالعادىڭ. عالامداعى جان جىلىتار جəنناتىم، كەلبەتىمەن كوزدىڭ جاۋىن الاتىن. بەۋ، بۇل دالا – اماناتىم اياۋلى، ميراس بولىپ ۇرپاعىما قالاتىن. بابالاردىڭ ٴۇمىتىنىڭ نۇرىمىن، كوك بايراقپەن مəڭگى بىرگە عۇمىرىم. ۇمىتپايدى تاريح قايسار، ەرجۇرەك ۇلى دالا ۇلدارىنىڭ ٴدۇبىرىن. ەركىندىكتىڭ ەركە تاڭىن قارسى الىپ، ەركىندىكپەن قايتا ورالدى قانشا قۇت. بۇكىل əلەم كوز قادايدى قىزىعىپ، ارۋ قالام استاناما تامسانىپ. قازاعىم دەپ لۇپىلدەيدى جۇرەگىم، ساداعاڭمىن، اينالايىن، ۇلى ەلىم! كۇندىز-تۇنى كۇلتەگىندەي كوز ىلمەي، مəڭگى ەلىمنىڭ مəڭگىلىگىن تىلەدىم!!! مۇنداي سəتتەردە شابىتىڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ، كەرەمەت əسەر سىيلايدى.

– ەلباسىنىڭ ەل تəۋەلسىزدىگىن قالىپتاستىرۋدا ەڭبەگى ەرەن. دەگەنمەن، ٴسىز ٴۇشىن باستى ەڭبەگى قانداي؟

– ەلباسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ ٴبəرى دە ەرەن. ەلدى ەل قىلۋ ٴۇشىن تەر توكتى. شەكارامىزدى بەكىتۋ، اتوم قارۋىنان باس تارتۋ سياقتى ەڭبەگىنىڭ ٴبəرى دە ەل ٴۇشىن جاسالدى. ەلىمىزدە قانشاما ۇلتتار مەكەن ەتەدى. سونىڭ ٴبəرىن دە بەيبىتشىلىكتە، تاتۋلىقتا ۇستاۋ ۇلكەن ەڭبەك. بəرىنە سارا جول كورسەتە ٴبىلۋى قايتالانباس ونەگە. ودان كەيىن əلەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ اراسىنداعى كەيبىر مəسەلەلەردى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ شەشۋى، رەتتەۋى، ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى بىرلىك پەن تىرلىكتى ورنىنا قويۋى، əلەم الدىندا «مəڭگىلىك ەل» يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرۋى، كونەدەن كەلە جاتقان دۇنيەلەردى قايتادان ٴتىرىلتۋى قازاقتى مəڭگىلىك ەل بولۋعا باستايتىن جول دەپ بىلەمىن. سوندىقتان، ەلباسىنىڭ باستى ەڭبەگىنىڭ ٴبəرى دە قازاق ٴۇشىن، ۇلت ٴۇشىن جاسالىپ كەلەدى.

– əڭگىمەڭىزگە راحمەت.

سۇحباتتاسقان حاميت ەسامان

كوممەنتاريي0

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي