USD 334.89 EUR 361.61 RUB 5.28
استانا:

كونە سوزدەر قولدانىستان شىعۋدا

فوتو: www.cablook.com

قازاق – قاشاندا ايتار ٴسوزىن باعامداپ، مىڭ ويلانىپ مəمىلە جاساعان حالىق. سودان بولار، ەل اراسىندا سوزگە شەشەن، تىلگە جۇيرىك ادامدار كوپ بولعان. ويىنداعىسىن مىڭ قۇبىلتىپ جەتكىزىپ، تەڭەۋ ارقىلى استارلاعان. «ٴسوز – ويدىڭ دىبىس تۇرىندەگى بەينەسى» دەيدى بىلەتىندەر. قاي جەردە قالاي كوسىلۋى قاجەتتىگىن بىلگەن بابالارىمىزدىڭ كوركەم ويدىڭ يەسى بولعانىنا داۋ جوق.

قازاق ٴبىر قۇبىلىستىڭ بىرنەشە وزگەرىسىنە جەكە اتاۋ بەرگەن. əسىرەسە، ۇلى دالانىڭ ۇلاندارى اتانعان كوشپەلىلەردىڭ تابيعات پەن ٴتورت تۇلىككە قاتىستى قولدانىستارىنان وسىنى انىق اڭعارۋعا بولادى. دەگەنمەن، ٴومىر ٴسۇرۋ قاعيدالارى وزگەرگەن سوڭ كوپتەگەن سوزدەردىڭ ماعىناسى بىزدەر ٴۇشىن كۇڭگىرت تارتتى. ولاردى ٴبىرىمىز تۇسىنسەك، ٴبىرىمىز مəن بەرمەيمىز. ال، كەيبىرىنىڭ ٴتۇبىن بىلمەسەك تە، جاتتالىپ قالعان قالپىمەن قولدانا بەرەمىز. نەگىزى كەيىنگى بۋىن تۇسىنە بەرمەيتىن تىركەستەر كوبىنە حالىق əندەرىندە ۇشىراسادى.

ەل اراسىندا كەڭ تانىلعان «اق داريعا» ولەڭىندە «قولىمدا ٴبىر قامشىم بار بۇلدىرگەلى، ايتايىن مەن ٴبىر ٴسوزدى كۇلدىرگەلى» دەگەن جولدار بار. وسىنداعى بۇلدىرگەلى ٴسوزىنىڭ ماعىناسى اتقا مىنبەگەن، قامشىدان الىستاعان ٴبىراز قازاق ٴۇشىن كومەسكى كورىنەتىنى راس. تەمىر تۇلپارعا ۇيرەنگەن بۇگىنگى ۇرپاق əلگى سوزدەن ٴبىر نəرسە بۇلدىرەيىن دەپ جاتىر دەگەن ماعىنا تۇسىنەتىنى انىق. بۇلدىرگە دەپ قازاق قامشىنىڭ سابىنان بىلەككە ىلىنەتىن باۋدى اتاعان. ەل اراسىندا وسىعان ورايلاس «بۇلىنگەن ەلدەن بۇلدىرگە الما» دەگەن ماقال قالعان. سونىمەن بىرگە، كەيدە تاڭ قالعاندا «مəسساعان، بەزگەلدەك» دەپ كەلەتىن تىركەستى دە ۇشىراستىرامىز. ٴبىرىنشى ٴسوزدىڭ كوڭىل- كۇيدى بىلدىرەتىنى تۇسىنىكتى. ال، ەكىنشىسىنەن نەنى ۇعۋعا بولادى؟ سويتسەك، بەزگەلدەك دەگەنىمىز قۇستىڭ اتاۋى بولىپ شىقتى. دۋاداقتىڭ ٴبىر ٴتۇرى وسىلاي اتالادى ەكەن. ٴوزى جىلدام قوزعالادى، ەكپىندى، ٴتۇزۋ سىزىق جاساپ شارىقتايدى.

ادامنىڭ ىشكى سەزىمىن وسى قۇستىڭ قيمىلىمەن ۇقساتقاندىقتان، تاڭىرقاعاندا اۋىزدان ەرىكسىز شىعاتىن ٴسوز ەكەن. ٴبىر سوزبەن ەموسيونالدى رەڭككە بويالعان اتاۋ بولىپ وتىر. قازاق قاسيەت تۇتاتىن ۇعىمداردىڭ ٴبىرى – باتا. «باتاسىز ەل ارىماس» دەپ جاقسى تىلەكتىڭ جان ازىعى بولاتىنىن دا ايتىپ كەتكەن. باتا بۇگىندە قازاقتىڭ ٴوز سوزىنە اينالعانىمەن ٴتۇبى اراب ٴسوزى دەيدى ماماندار. قۇراننىڭ كىلتى، قاسيەتتى كىتاپتىڭ ەڭ العاشقى سۇرەسى فاتيحادان تامىر تارتقان. تەك كەيىن دىبىستىق وزگەرىستەرگە ۇشىراپ، قازىرگى قالپىنا تۇسكەن. «فاتيحا» – «فاتەكە» – «باتا» بولىپ اينالعان. باتا – ادال نيەتتىڭ، اق كوڭىلدىڭ، شىن جاناشىرلىقتىڭ بەلگىسى. قۇراندا ٴسوز باسى فاتيحا سۇرەسى بولعانداي، ٴəربىر ٴىستى جاقسى نيەتپەن باستاپ، اق جول تىلەۋ دە وسى باتادان باستالادى. دىنمەن ەنگەن تاعى ٴبىر ٴسوز – مومىن. بۇل ارابتىڭ مۇسىلمان ماعىناسىن بىلدىرەتىن ٴمۇمىن ٴسوزىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراعان سيپاتى.

قازاق جۋاس ادامدى مومىن، بيازى دەپ جاتادى. ال، شىن مۇسىلماننىڭ ەشكىمگە زيانى بولمايتىنى، تاقۋالىقپەن كۇن كەشەتىنى وسىعان سايادى. كەيبىر جەرلەردەگى ديالەكتىلەردىڭ دە شىعۋ توركىنى قىزىقتى. مىسالى، ٴبىر ۇعىمعا قولدانىلاتىن، ٴبىراق، ايتىلۋى ٴəرتۇرلى بوكەباي، شارقات دەگەن سوزدەر بار. ەندى وسىنىڭ تۇبىنە كوز سالىپ كورەيىك. بۇرىن تىلدىك زاڭدىلىقتار ساقتالىپ تۇرعاندا دالامىزعا كەلگەن كەز كەلگەن اتاۋ قازاقىلىعىنان ايىرىلماعانىن وسىدان اڭعارۋعا بولادى. بوكەباي ورىستىڭ «پۋحوۆىي» ٴسوزىنىڭ تۇرلەنگەن كەسكىنى. ال، شارقات پارسى تىلىنەن ەنگەن. ونىڭ تۇپكى مəنىندە «شار» ٴتورتبۇرىش، «قات» جاق دەگەندى بىلدىرگەن. ياعني ٴتورتبۇرىشتى جامىلعى. سونداي-اق، كىشكەنتاي بالالاردى تىيىپ تاستاعاندا ايتىلاتىن جۇگەرمەك ٴسوزى كونە تۇركىدەن قالعان مۇرا ەكەن. بۇرىن بۇل جىگىت ماعىناسىندا قولدانىلعان. بۇل سوزدەردىڭ كەيبىرى ٴقازىر قولدانىلسا، كەيبىرى جادىمىزدان ٴوشىپ بارادى. əرينە، وعان ٴومىر ٴسۇرۋ سالتىمىزداعى وزگەرىستەر əسەر ەتۋدە. الايدا، كونە سوزدەرىمىزدى جاۋاپكەرشىلىگىن ارتا الاتىن جاڭا ۇعىمدارعا تەلىسەك، سوزدىك قورىمىز ودان ٴəرى مولايا تۇسەرى انىق.

م.جاسۇلان ۇلى.

كوممەنتاريي0

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي