USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
استانا:

قاۋىنشى (اڭگىمە)

دانەش احمەت ۇلى

كۇن ساسكەلىككە جەتپەي ىستىق بەلەڭ الىپ، دۇنيە ٴوز رەپەتىن كىلت وزگەرتە باستاعانداي ەدى. تىرىبىق اقتاسپا مەن جاتاعان قىلشا كومكەرگەن تاستاۋىت، تاقىر ٴوڭىر كۇپى كيگەندەي قىزىنىپ، ىسىپ كەتتى. الگىندە عان تاڭدايىندا مولدىرەگەن تاڭعى شىقتى تالماپ جۇتقان بالاڭ كوگال ٴسات سايىن سولعىن تارتىپ، مۇڭدى پىشىنگە اۋىسىپتى. ساي تابانىنداعى سۇمبىلە تارتىپ، ۇزاڭقىراپ قالعان قويۋ قالاقاي مەن الابوتا دا ٴۇنسىز ويعا باتقانداي. ۇكىلى ۇشتارى اراكىدىك قانا بۇلاڭىتىپ، نازىك تولقىپ قويادى. بوزقاراعان، توبىلعى تۇبىنەن جاپپاي شىرىلداعان شەگىرتكە ٴۇنى دە باسەڭسىپ، قۇمىعا تۇسكەن. جارتاس قويناۋى، تاس اراسىنان باسىن قىلتيتىپ، تاماعى بۇلك-بۇلك ەتىپ، جان-جاعىن ٴجىتى شولعان ۇساق كەسىرتكەلەر دە كولەڭكە قۋالاپ، كوزدەن تاسالانعان.

بۇگىنگى كۇننىڭ ٴدال بۇلايشا شاقىرايۋى، باسقاسىن قايدام، مايقان قارتقا اسا جايسىز تيگەندەي ەدى. مانادان بەرى ەتەگىن كەڭگە سالىپ، جاداعايلانىپ، جازىق بىتكەن ساي بويىندا تىربىنىپ ارىق قازىپ جاتقان قارت قولايسىزدىق تابىن سەزىنگەن. وسىنىڭ الدىن دا عانا ەرتەڭگىلىك سالقىن ٴساتتى پايدالانىپ، قايراتىن قامشىلاپ كاپ-كادىمگىدەي تىرلىك جاساعان. ۇزىندىعى بىرنەشە ارشىن دەرىلىك ويىققا توپىراق تاستاپ، تەگىستەۋگە دە اينالعان.
ەندى، مىنە، قۇمىرسقادان قييۋى كەتىپ، ٴتىپتى جۇمىسى ونەر ەمەس. ٴبىر بيە ساۋىمداي ىستەدى مە، كىم ٴبىلسىن، اربا سوققان اتتاي بولدىرىپ، ەنتىگىپ، شارشاپ قالدى. تەگى، جۇمىستىڭ وسى بۇگىنگى سوڭعى كۇنى قارت بولمىسىنا قاتاڭ باقىلاۋ، ايرىقشا انىقتاما جاساعىسى كەلگەن ٴتارىزدى. قارت دەنە ٴوزىنىڭ توزعاندىعىن سەزدىرىپ، سىر بەرە باستاعان. سۇيەك-سۇيەگى سىرقىرادى، بەلى ۇيىپ، سەگىز كوزى شانشىدى. بۋىن-بۋىنى سالدىراپ، الاقانى تۇيە كوزدەنىپ، ويىلىپ، اشىپ، ايتەۋىر، مازا كەتتى. ٴبىر شەتىنەن ٴشول قىسىپ، جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ، مازاسىن الا بەرگەن سوڭ، قالىڭ جالبىز اراسىنداعى سۋسىن قۇيىلعان شاناشقا ٴالسىن-السىن قول جۇگىرتىپ، ونى دا بىتىرۋگە تاياپ قالعان.
شال تىنۋعا از قالعان وپپاعا تاعى ٴبىراز توپىراق تاستادى دا، كۇرەكتى تىگىنەن شانشي سالىپ، ٴوزى انانداي جەرگە بارىپ، بەتەگەلى، قۇيقالى، ٴار- ٴار جەرىن اقسەلەۋ ويمىشتاعان كوك قىرقاعا جونىن بەرىپ، سىلق ەتىپ، جۇرەلەپ وتىرا كەتتى. مۇيىزدەنىپ، قاتاڭسىعان قاپ-قاتقىل الاقانىن بىر-بىرىنە شاپالاقتاپ، جەڭىل كۇرسىنىپ قويدى. شالدىڭ كۇنگە كۇيىپ، ابدەن قارايعان قوڭىرقاي ٴپىشىنى مايمەن سىلاعانداي كومەسكى جىلتىرايدى. اق بۋرىل شاشىنىڭ اراسىنداعى ۇساق تەر تامشىلارى كۇن نۇرىنا شاعىلىسىپ، جىلت-جىلت ەتەدى. بويشاڭ كەلگەن، اڭساعاي دەنەلى كىسىنىڭ دوڭگەلەنە بىتكەن سارعىلت ٴجۇزى مەيلىنشە قاجىعان، قينالعان جاننىڭ پىشىنىنە اۋىسقان.
سونىمەن، كوك ساتەن جەيدەسىنەن تەر ٴيىسى اڭقىعان، سۇيەك-سۇيەگى شودىرايعان، ەتسىز، ارىق، قالباعاي سارى شال ٴبىراز وتىردى، بەلى كىلكىپ، اشىپ اۋىرعان سوڭ ەكى اياعىن سوزىپ جىبەرىپ، شالقالاپ جاتا كەتتى.
ٴبىراق وسى بەينەتىمەن قوسا شال كوكىرەگىنىڭ ىشكى قويناۋىندا قولامتاعا كومگەن سەكسەۋىلدىڭ شوعىنداي قۋانىشتىڭ ىستىق تابى دا ۇيالاپ، بۇعىپ جاتقان ەدى. ٴدال قازىرگى ساتتە سۇرعىلت، شەگىر كوزدەرىن ٴبىر جۇمىپ، ٴبىر اشىپ جاتقان ساتتە سول ىستىق قولامتانى ريزا پەيىلدىڭ ويناقى لەبى ۇرلەپ وتكەندەي بولعان.
كەنەت شال كوڭىلى ساۋلەلى سەزىمگە بولەنىپ، جادىراي ٴتۇستى. ٴاجىم ورنەكتەگەن جۇدەۋ ٴجۇزى وسى ٴبىر توسىن ويدىڭ ىستىق لەبىنە بالقىعانداي بوپ، اجارىن اشا تۇسكەن. مايقان قارت شۇعىل سەرگىپ، مىس رەڭدەس سەلدىر سۇيىق مۇرتىنىڭ شالعىسى جىبىرلاپ، قۋاقى جىميىپ، مىرس ەتىپ، كۇلىپ قويدى.
ەسىنە وتكەن جاي ٴتۇستى. قۇداي-اۋ، دەسەڭشى، ٴالى دە كورسەتەر قىزىعى كوپ ەكەن عوي. ٴدال وسىنداي سەرگەلدەڭگە ٴتۇسىپ، جاۋىندا قالعان سابىنداي ساتالاسى شىعادى دەپ كىم ويلاعان. زادى، بۇل ادام بالاسى ٴبىر بۇزىلماسىن دەڭىز، ٴبىر قيسايسا، قايتا وڭالۋى قيىن-اۋ.
كۇن قىزا ٴتۇستى.
قارت ٴۇشىن ٴبۇيتىپ يرەتىلىپ جاتا بەرۋ مۇلدە پايداسىز ەدى. ول ورنىنان سوزالاڭداي تۇردى دا انانداي جەردەگى ەرتتەۋلى اتىنا قاراي اياڭدادى.
ويى تەزىنەن ۇيگە قايتۋ ەدى.

***
اۋىلدا جەڭىس مەرەكەسى وتىسىمەن جينالىس بولدى. ارينە، وعان جۇرت قاتارلى مايقان قارت تا قاتىناستى. مۇنىڭ ٴوزى قالىڭ توپ، دۋدى جاقسى كورەتىن، كەيدە ٴتىپتى كوسەمسىپ سويلەپ كەتەتىن، ماقتاۋ ٴسوز، قولپاشتاۋ جانىنا مايداي جاعاتىن قاعىلەز جان ەدى. سوندىقتان وڭ جاعىنان لىقىلىقتاپ ۇستاۋعا ۇيرەنگەن ات سياقتى مۇنى دا سىرىن ٴبىلىپ، سىبىزعىسىن تۇيگەندەر ماقتاۋ مەن قوشامەتىن ارالاستىرا ٴتىل قاتىپ، وڭتايلاپ، ەپپەن قولعا تۇسىرەتىن. تەگىندە، ٴدىلىن ٴتۇيىپ، ٴتىلىن تاپسا، ادام بالاسىنىڭ ٴىشىن اشپايتىنى بولماسا كەرەك.
مادەنيەت سارايى لىق تولدى دا، اۋىلدىڭ جاڭا باسشىسى ٴوزى العاش قاتىسىپ وتىرعان ۇلكەن جيىندى اشىق دەپ جاريا ەتتى. جەكەشەلەندىرۋ تۋرالى ەل نيەتىن ۇعىپ، اركىمنەن سىر تارتىپ، جالپى پىكىرلەسۋ، سىرلاسۋ رەتىندە وتەتىن ٴا دەگەننەن قىزۋ قارقىن الىپ، تەزىنەن باستالىپ تا كەتىپ ەدى. بۇرىن وسىنداي جينالىسقا كەلگەن ادام امالسىزدىق تانىتقانداي بوپ، اشەيىن قارا كورسەتكەنى بولماسا جۇمعان اۋزىن اشپاعان كۇيى سىلەيىپ ۇيىنە قايتاتىن.
ال بۇگىن جاعداي باسقا. ساۋساعىڭ ٴتيدى ٴبىتتى، سويلەپ كەتۋگە ٴازىر تۇرعان شەشەن دومبىرانىڭ ىشەگىندەي اركىم ٴبىر تۇيگەنىن ٴتىلىنىڭ ۇشىنا جيىپ، جانىعىپ كەلگەندەي ەكەن. جۇرت نازارىندا ۇلكەن سەرپىلىس، تىڭ سىلكىنىس بار. مايقان قارت قاشانعى ادەتىنشە الدىڭعى ورىندىقتاردىڭ بىرىنە بارىپ وتىردى. كەشىگىپ قالىپ ياكي بوگدە سەبەپتەرمەن الدىڭعى لەككە جەتپەي قالسا امال جوق، ايتپەسە، بۇل ارا وزىنە باسىبايلى سىيلى ورىنداي ەدى.
جينالىس ٴتارتىبى بويىنشا پرەزيديۋم مۇشەلەرىن سايلاپ الۋ كەرەك بولدى دا، اركىمنىڭ اتى اتالا باستادى. ٴبىر كەزدە جارىقشاق ٴۇن «جانتاس ۇلى مايقان» دەگەندە ٴوز قۇلاعىنا ٴوزى سەنبەي، ابىرجىپ، قالبالاقتاپ قالدى. ٴوڭى تاڭدانىس تابىن سەزىنىپ، دۋ ەتىپ، قىزارىپ كەتتى. توسىرقايتىن دا ٴجونى بار. القالى توپتىڭ الدىنا شىقپاعالى قاشان. قارت سول اتى اتالعان مەن بە، باسقا ما دەگەندەي جان-جاعىنا جالتاقتاي كوز جۇگىرتكەن. جوق، جاڭىلماپتى. ٴدال ٴوزى ەكەن. كەۋ-كەلۋشىلەر جورامى مولىعا ٴتۇستى.
– وي، ماقا، نەعىپ وتىرسىز.
– ويباي-اۋ، جاڭا باستىقتىڭ وزىمەن يىقتاسىپ وتىراتىن شاق تۋعاندا…
– ونىڭ ۇستىنە بۇل ٴوزىمىزدىڭ جەكە جيىنىمىز عوي.
– كۇنى كەشە، كەڭەس كەزىندە وتىردىق قوي جىنىن العان باقسىداي بولىپ ٴسۇمپيىپ.
– ە، ٴوتتى عوي كۇندەر نە كەرەك.
– ماقاڭ ەل ادامى عوي، بۇل كىسى سويلەمەگەندە كىمدەر سويلەيدى.
– ناق ايتتىڭ تاقا، جاڭىلماي…
مايقان وسىنداي سوزدەردىڭ جەلەپ-جەبەۋىمەن اياعىن نىق باسىپ، پرەزيديۋم ۇستەلىنە قاراي بەتتەگەن.
مايقاننىڭ توپ الدىنا شىعىپ وتىرعانى ٴبىر بۇل ەمەس، تالاي شىققان. ٴتىپتى اۋدان، وبلىس القاسىندا دا، ەڭبەك وزاتى رەتىندە تانىلىپ، سان مارتە ورىن تەپكەن. ٴبىراق سول كەزدەردىڭ اقىرىن-اقىرىن جىلىستاپ، الىستاپ كەتكەنىڭە دە ٴبىراز ۋاقىت بولىپ ەدى. ودان بەرى دە كوك تال تالاي بۋسانىپ، تالاي جاپىراعىن قاقتى. ايتسە دە، ۇلكەن تىرلىكتەن قول ٴۇزىپ، زەينەتكە شىققاننان بەتى اتى ارنايى اتالىپ، تورگە شىعىپ وتىرعانى وسى.
ادام قارتايىپ، سۇيەگى توزعان سايىن ماقتانشاقتاۋ بولا ما، قالاي. ٴدال قازىرگى ساتتە شال كوڭىلىن داڭعازا سەزىم بيلەپ، ورەكپىپ، قىزىنا تۇسكەن. الىستاعى قالىڭ اتتىڭ ٴدۇبىرىن سەزگەن بايلاۋداعى جۇيرىكتەي دەگبىرى كەتتى. سويلەگىسى كەلىپ، دەلەبەسى قوزدى. قالايدا مىنا ەلگە وي سالىپ، قوزعاۋ ەتەتىندەي بىردەمە ايتۋ كەرەك.
«اپىر-اۋ، جاڭا عانا مەنى بىرەۋلەر ەل ادامى دەدى-اۋ، ٴا» – دەدى ىشتەي تولقىپ. «سىرلى اياقتىڭ سىرى كەتسە دە، سىنى كەتپەيدى» دەگەن وسى. راحمەت، مەنى ەلەگەن ەلىمە. ەندى سول ەل كوڭىلىنەن شىعاتىنداي بىردەمە ايتقان ٴجون عوي. مىناۋ ۇلكەن مىنبەدە، قازاقستاننىڭ كوك تۋىنىڭ اياسىندا، ونىڭ ۇستىنە جاڭا باستىقتىڭ قاتارىنا… ٴيا، ٴيا، قالايدا ٴبىر بۇيدالى ٴسوز ايتۋ كەرەك. شىركىن-اي، ۇلكەندى دە، كىشىنى دە ەلەڭ ەتكىزەر ٴسوز مارجانى توگىلەر مە ەدى…»
شال وسىلايشا وز-وزىنەن تولعاندى. جاڭا باستىق جاس بولعانىمەن تالاي تىعىرىقتان ٴوتىپ، قىرنالىپ، وقتاۋداي جۇمىرلانعان نەمەگە ۇقسايدى. ٴاۋ باستا ٴتۇسىن سۋىققا سالىپ، تومسىرايىپ وتىرسا دا ارتىنان سويلەي كەلە جادىراپ، شەشىلىپ كەتتى.
ەزۋى كوپىرىپ، ۇزاققا سالمادى. قاي-قايداعىنى ايتىپ بىلگىشسىنبەدى. ساياساتتى ايتىپ، باتپاق جولعا اۋىسىپ، سارساڭعا تۇسپەدى. ونىڭ ەسەسىنە ەل كوڭىلىندەگى سوزدەردى ناق-ناق ايتىپ، تىڭداۋشىسىن بىردەن وزىنە ٴۇيىردى. اسىرەسە، جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەسىنە كوپ توقتالدى. ايتقانىنىڭ ٴبارى راس. باستىقتىڭ سوزىنە قاراعاندا بۇلاردا جەر دە، سۋ دا كوپ ەكەن. سول جەتكەندى جەتكىزبەي جەلكەسىن قياتىن وزدەرى كورىنەدى. كەشەگى شەكتەۋلى تۇستىڭ تۇساۋىن ٴۇزىپ، ارقانى كەڭگە سالاتىن، ەركىن قيمىلدايتىن كەزدىڭ جەتكەنى انىق.
راس، كەشە بار تىرلىك جوعارى جاقتىڭ سىلتەۋىمەن بولاتىن. ٴجۇر دەسە جۇرەتىن، توقتا دەسە توقتايتىن. ەك دەگەنىڭ ەگىپ، ەتەگىن قاعىپ، جايىنا كەتە بەرەتىن. ال بۇگىن بيلىك، تەڭدىك اتاۋلىنىڭ ٴبارى ٴوز قولىنا تيگەن جوق پا!
– سىزدەر ٴداندى-داقىلداردىڭ بيداي، ارپا، س ۇلى، جۇگەرى ٴتارىزدى ٴتۇرىن ەگەسىزدەر، – دەپ باستادى ٴسوزىن ناقىشتاي سويلەپ، – ٴونىمى جامان ەمەس. ال جەمىس تۇرلەرىن وسىرمەيتىندەرىڭىزگە تاڭىم بار. ماسەلەن، – دەدى باستىق داۋسىن كەنەپ، – قاۋىن ونە مە – ونەدى، داربىز شە؟ ول دا ونەدى. قىزاناقتان ٴتىپتى كوپ الۋعا، ٴارى ساتۋعا بولادى. بولماسا بايلىقتىڭ بارلىق ٴتۇرى قولدارىڭىزدا تۇر. تەز تەتىگىن تاۋىپ، ۇقساتا بىلسە بولعانى.
ٴتوراعانىڭ ساڭقىلداپ شىعاتىن اشىق، تازا ٴۇنى اياقتالا بەرە زال ٴىشى قوزعالاقتاپ، دۇرلىگىپ كەتتى. بىرەۋلەر «بولادى» دەپ وڭەشىن سوزدى، ەندى بىرەۋلەر «كىم ٴبىلسىن» ەپتەپ ٴدامىن تاتقانىمىز بولماس، اينالىسپاعان زاتىمىز» دەپ ٴالىپتىڭ ارتىن كۇتتى.
مايقان قارت ٴۇشىن ورايلى ٴسات تۋعانداي ەدى. قۇداي وڭداپ ايتار ٴسوزدىڭ ٴساتى ٴتۇسىپ، تيەگىمىز اعىتىلىپ كەتكەنىن قاراشى. ەندى كىدىرۋگە بولمايدى. «تەمىردى قىزعان كەزدە سوق» دەگەن. ماقاڭ ادىمداي باسىپ، مىنبەگە كوتەرىلدى.
– مەن باسشى ٴسوزىن تۇگەلىمەن قوستايمىن، – دەدى سالعان بويدا، – بۇل تەگىندە باستىقتىڭ ەمەس، تۇپتەپ كەلگەندە، بۇگىنگى وسى زاماننىڭ ٴسوزى عوي. جەكەشەلەندىرۋ – ٴداۋىر تالابى. نەسىنە تايساقتايمىز، نەگە بولسا دا تاۋەكەلگە بەلدى بەكەم بۋىپ، كىرىسكەن ٴجون. ەندى بىزگە ايالدار ٴسات جوق. كەشەگى قىزىل ٴۇيدىڭ تۇسىندا دا ايانباي ەڭبەك ەتتىك قوي. تاپقانىڭدى يت، بالاعىڭدى بيت جەگەن ول كۇندەر دە ٴوتتى، ٴبىراق تۇرالاتىپ كەتتى. قىزىل ساياسات نە ىستەمەدى، سالدى عوي سويقاندى. تۇنىعىمدى لاي، ادالىمىزدى ارام ەتتى. يت قۇتىرىپ، يەسىن قاپتى. مىڭ اسقانعا ٴبىر توسقان. قۇدايعا ٴتاۋبا، ەندى ودان دا قۇتىلدىق. ال، بۇگىن ٴبارىمىزدىڭ سول قىزىل ٴۇيدىڭ قاسىنان ٴبولىنىپ، ٴوز الدىنا وتاۋ تىككەن قازاقى قارا شاڭىراقتىڭ قامى ٴۇشىن نەدەن دە بولسا تارتىنباي، تولاسسىز قيمىل جاساعانىمىز ٴجون. باستىقسىڭ با، باعىتىڭدى تۇزە، ٴسوزىڭدى جوندەپ ايت. قويشىسىڭ با، مالىڭدى باققانىڭدى ٴبىل. ٴمۇعالىمسىڭ بە، بالانى تۇزەپ وقىت. اركىم، ٴالىڭدى، ٴجونىڭدى ٴبىل. ەل بولام دەسەڭ ەسىڭدى جي، ەتەگىڭدى جاپ. بيداي مەن ارپا، – دەدى ەندى قىزىنىپ، قولىن سەرمەي سويلەپ، – اتامىزدان قالعان اس. ال كوكەنىستى نەگە وسىرمەسكە، وسىرەمىز. و، بابىن تاپقاندا قانداي. وسى ٴسوز ٴجون بولار، – دەپ از كىدىرىس جاسادى.
مانادان بەرى سىلتىدەي تىنعان زال ٴىشى كوپ ۇنمەن داۋرىعا ٴتۇستى.
– دۇرىس ايتادى.
– ماقاڭدىكى ٴجون.
– ماقاڭ شىنداسا تاسقا تارى ەگەدى.
– مايقان ٴبىر قوزعالماسىن دە، قوزعالدى بار دا، قياڭ قاۋىنعا، دالاڭ داربىزعا تولدى دەي بەر.
– نەسى بار، – دەدى ابدەن ەلىرىپ، قىزىنىپ العان قارت كەۋدەنى ورگە ايداپ. سەندەرگە كەرەگى قاۋىن عوي. ەندەشە مەن سونى وسىرەم. مىنا شاش نەگە اعاردى، ٴبىز نەنى كورمەدىك. كەشەگى كۇنى ارقا ەتىمىز ارشا، بورباي ەتىمىز بورشا بولىپ، ەڭبەك ەتتىك. كىم ٴۇشىن ەڭبەك ەتتىك؟! توسىمىزگە قادالعان قىزىلدى-جاسىلدى جىلتىراۋىق تەمىر بۇل كۇندەرى باۋىرىن جاڭا كوتەرگەن بالانىڭ الدانىشى، ويىنشىعىنا اينالدى. ال، بۇگىن شە؟ جاڭا عانا ايتتىم عوي تارتىناتىن نە بار. مۇمكىندىكتىڭ ٴبارىن، جانىمىزدىڭ ٴنارىن جاڭا ۇكىمەتىمىزدىڭ، ٴوز مەملەكەتىمىزدىڭ وزەگىنە قۇيايىق. قاۋىن ماسەلەسىنە كەلسەك، ونى مەن تاپ بيىل وسىرەم.
زال ٴىشى تاعى دۋىلداي ٴتۇستى.
– ماقاڭدىكى تابىلعان ٴسوز.
– ٴدال ايتتى سابازىڭ.
– ەندى ٴقايتسىن، بۇكىل مەملەكەت تاعدىرى، ەرتەڭىمىز تەك قانا قازاكەڭنىڭ ٴوز قولىنا كوشكەن سوڭ كارى پىشاق ۇيالعانىنان وتەدى دەپ، قايىعىن ورگە ايداعانى عوي.
– بارەكەلدى، بولساڭ وسىنداي بول!
– باستىق قولىن كوتەرىپ، ەلدى تىنىشتىرعان ساتتە، مايقان قارت داۋسى قايتا ەستىلگەن.
– جولداس باستىق، – دەدى ەندى ٴتوراعانىڭ وزىنە تۋرا باعىتتاي سويلەپ، – سەن، قاراعىم، ماعان ٴبىر جاردەم ەت. مەن ايتقان جەردى تراكتورمەن جىرتىپ، دايىنداپ بەر. مەن قاۋىن وسىرەم.
باستىق اقسيىپ كۇلگەن قالپى اۋەلى ٴتورالقى مۇشەلەرىنە، ودان سوڭ مايقان قارتقا قاراپ:
– بۇل، – دەدى ەكى الاقانىن جايىپ، شاراسىزدىق بەلگىسىن تانىتقانداي، قىسىلا سويلەپ، – الداعى جىلدىڭ جۇمىسى. وعان كوپ دۇنيە قاجەت. اۋەلى جىلدىق جوسپارىن جاساۋ كەرەك. ودان قاراجات ٴبولىپ دەگەندەي… وي، اۋرەسى جەتەدى.
– ماعان سول اۋرە دەگەنىڭ تۇككە تۇرمايدى، – دەدى الدەنەگە وكپەلى سىڭاي تانىتقان قارت قيتىعا سويلەپ، – انشەيىن ٴسوز رەتىمەن ايتقانىم عوي… ەندى سەنىڭ كەرەگىڭ شامالى. ٴوزىم-اق تىندىرام سول ٴىستى. جالعىز ەمەسپىن. ەلىم بار، جۇرتىم بار، قاراپ تۇرماس ٴبارى دە…
قارت ٴسوزى وسىمەن ٴبىتتى دە، قوشامەتشى توپ الدىندا ٴجۇزى جايناپ، جايناڭ قاققان كۇيى ورنىنا بارىپ وتىردى.
جينالىس كۇن ٴتارتىبى بويىنشا كەلەسى ماسەلەنى شەشۋگە اۋىسىپ ەدى…

***
مىنە، حيكايا وسىلاي باستالدى. قارت سول كۇننەن باستاپ، ورەكپىگەن وي جەتەگىنە ىلەستى دە، ىسكە كىرىستى. وزگە دۇنيەنىڭ ٴبارىن تارىك قىلىپ، ۇرما تۇستان كيلىككەن جاڭا مەحناتقا شۇعىل بەت بۇرعان. اۋدانعا بارىپ، بۋما-بۋما قاۋىننىڭ ۇرىعىن اكەلدى. تۇپ-تۋرا ٴوز اقشاسىنا ساتىپ الدى. ايەلى زيباش ا دەگەندە كۇلدى. «جاي قىسىر اڭگىمە شىعار. جەلپىنەتىندەي جاس ەمەس قوي، قويار» دەدى. ٴتىپتى بولماعان سوڭ اقىلىن ايتتى. ويى – ايتەۋىرى سيپاي قامشىلاي كەلىپ، جۇقالاپ رايىنان قايتارۋ ەدى. ٴبىراق قىرسىق قىلعاندا شال العان بەتىنەن قايتار حال تانىتپادى. قايتا قاس قىلعانداي ەرەگىسىپ، جۇمىسقا قۇمىعا، قۇمبىل كىرىستى.
سونىمەن كوڭىل جىقپاس جايدارى ايەل ٴسوزى جايىنا قالىپ، ماقاڭ توسىن تىرلىككە قىزۋ ارالاستى.
ەكى كۇننەن سوڭ قوي باعاتىن بالاسىنىڭ ۇيىنە اپتاسىنا، ايىنا ٴبىر بارىپ تۇراتىن تور شولاعىنا ەر سالىپ، اۋەلى اۋىل ماڭىن شولىپ شىقتى. قاۋىن ەگۋگە ىڭعايلى، شۇرايت، قارا شىبىر جەر ىزدەدى. «قاۋىندىقتىڭ اۋىلعا جاقىن بولعانى دا ٴجون. ەرتەلى-كەش كەلىپ، كەتىپ تۇرعانعا جاقسى» دەپ وي قورىتتى دا، ارتىنان بۇل باعىتتان تەز تايقىپ، اينىپ شىقتى». جوق، ول وڭدى بايلام ەمەس، – دەدى ەندى وزگەشە قورىتىپ، – قاۋىن – كوزدىڭ قۇرتى. ول نالەت سوققىر پىسكەنشە ٴبۇپ-بۇتىن بولىپ، مولدىرەپ تۇرادى دا، قالاي جەۋگە كەلدى ٴبىتتى تالاپايعا تۇسەدى. سۇراۋشى دا كوبەيەدى، كەلۋشى دە جيىلەيدى. ونىڭ ۇستىنە تۇنگى كۇزەت دەگەنى تاعى بار. قۇرىسىن، قاي بالانى قۋالاپ، كىمنىڭ جاعاسىنا جارماسىپ جاتايىن. ونان دا الىستاۋ كەتكەنىم ٴلازىم».
وسىنداي توقتامعا كەلگەن قارت ەندى ات باسىن الىسقا بۇرىپ ەدى. اۋىلدان ۇزاعان بەتتە ساسىقبۇلاققا كەلىپ تىرەلدى. وسى اراعا كەلگەندە شال كوكىرەگىندە قاتتاۋلى تۇرعان وتكەن كۇندەر پاراعى اشىلعانداي بولىپ، كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن ماحاببات، قىزىعى مول جىلدار جانارىندا جارق ەتىپ، قايتا جاڭعىرىققانداي ەدى. تالاي دا تالاي ٴجۇرىپ، تابان توزدىرعان جەرى.
ول كەزدە بۇل بۇلاق سۋى كادىمگىدەي اۋقىمدى، مول ەدى. ەكى جاعى تار، قاساڭ، تاستاۋىت سايدى نازىك كۇنگە بولەپ، سىڭعىرلاپ تولقىپ اعاتىن. ەندى ونداي ەمەس. جاعالاۋىن قىزىل قۇم باسىپتى دا، جەڭدى بىلەكتەي بولىپ، جەتىمسىرەپ ٴتىل قاتادى.
شال اتتان ٴتۇستى. اسىقپاي قولىن جۋدى.ٴجۇزىن شايدى.سۋ ٴىشتى. بۇلاق سۋى مۇزداي ەكەن. سۇپ-سۋىق سۋ تاس توبەسىنەن ٴبىر-اق شىقتى. تور شولاعىن ازداپ وتتاتىپ الىپ، قايتا ەرگە قوندى. كەلەسى ٴيىندى اينالعانى سول ەدى، شىعىس جاق تۇستان بيىك جارتاس انداعايلاپ قويا بەردى. قارت ات تىزگىنىن ىركىپ، جارتاس نوبايىنا كوز تىكتى. نە ايتارى بار، سوڭعى كەزدە ابدەن ٴۇي كۇشىك بولىپ، تام ساعالاعان قارت اۋىل سىرتىن كاپ-كادىمگىدەي ساعىنىپ تا قالعانى راس ەدى. جارتاس باۋرايى شۇپ-شۇبار. مايقان قارت جارتاس بەتىنەن قۇس ساڭعىرىعىمەن جازىلعان الدەبىر ساعىنىش سالەمىن، قايتا ورالماس ماحاببات قۇپياسىن وقىعانداي ٴسال ىركىلىپ، بوگەلىپ تۇرىپ قالىپ ەدى. سوناۋ ٴبىر جىلدارى كۇزگە سالىم قىرماننان قايتقاندا وسى اراعا بولاشاق جارى زيباش ەكەۋى تابان تىرەگەن. ەكەۋى دە جاپ-جاس. ۇيلەنبەگەن كەزدەرى. بۇلار مىنگەن ارباعا جولشىباي جاس بالالى ايەل وتىرىپ، ەكەۋى ەڭ سوڭىندا وڭاشا، وقشاۋ قالىپ ەدى. سول شاقتا وسى جار تاس تۇبىندە وتىرىپ، ۇزاق سىرلاسقان. سول شاقتا جاڭاعى بۇلاقتىڭ تۇنىعىن تامساپ جۇتىپ، جاعاسىندا ىڭكار جۇرەكتىڭ ىستىق لەبىن باسقان…
ٴبارى دە سول شاقتان باستالىپ ەدى. قۇدايعا ٴتاۋبا، ٴالى جۇپتارى جازىلعان جوق. ەل قاتارلى كۇنەلتىپ، تىرلىك ەتىپ كەلەدى…
مايقان قارت ەكى-ۇش قىر اسقاندا الدىنان اۋىلداستارى دا قارا كورسەتتى.
اماندىقتان كەيىنگى اڭگىمە تىم قىسقا، شولاق ەدى.
– وۋ، قاريا، مال ىزدەپ ٴجۇرسىز بە، – دەيدى اۋىلداسى.
– ە، جوق، شىراعىم، – دەيدى ٴوز ويىن اشىق ايتىپ، – جەر ىزدەپ ٴجۇرمىن.
اناۋ توسىرقاي قاراپ، قايىرا سۇراق قويدى.
– قاريا، قانداي جەر ىزدەپ ٴجۇرسىز؟
شال اسىقپاي ٴتىل قاتادى.
– قاۋىن ەگەتىن جەر ىزدەپ ٴجۇرمىن.
– ونداي جەر تابىلا قويار ما ەكەن.
– ە، نەگە تابىلماسىن، جەر كوپ قوي.
– ونىڭىز راس قوي، الايدا وسى ماڭعا قاۋىن ەكتى دەگەندى تەگى ەستىمەپپىن.
– ەستىمەسەڭ ەستىپ قوي. مەن بيىل قاۋىن ەگەمىن.
– پىسكەندە شاقىراسىز عوي.
– ە، ونى كەزىندە كورەرمىز.
- بار، جولىڭنان قالما.
اۋىلداسى كۇلە باس يزەپ، تايىپ تۇرعان.
قارت كوپ جەردى شولدى. الايدا بىردە-بىرى كوڭىلىنە ۇناماعان. ٴبىرى قۇنارسىز، ٴبىرى تىم قاشىق، ەندى بىرەۋىنە سۋ اپارۋ زادى قيىن. اقىرى سابىلىپ ٴجۇرىپ ات باسىن تىرەگەن تۇسى وسى، ورتاسىنان مولدىرەپ سۋ اعاتىن، ەكى جاق قاپتالى جازىقتاۋ بىتكەن قۇيقالى ساي ٴىشى ەدى.
سايدىڭ ار جاق تۇسى جارلاۋىت، قۇلاما بولىپ كەلگەنىمەن، بەرگى جاق ٴوڭىرى كەڭ الاڭقايلانىپ، جازىلا بىتكەن. جازىق اۋماقتىڭ كولەمى جارتى شاقىرىمداي ەدى. ودان ارى، تومەنگى تۇسى سيىرقۇيىمشاقتالىپ، جىڭىشكەرىپ، جوعالادى دا، تەرەڭ سايعا ۇشتاسادى.
ەرتەدە وسى ارانى بازبىرەۋلەردىڭ يەلەنىپ، جەر جىرتىپ، ەگىستىك ەككەنى انىق. ويتكەنى، وسى قۇنارلى، اشىق القاپتىڭ جەلكە تۇسىندا شاعىن تۇمسىقتىڭ ٴۇستىن كەرتىپ، نوقتالاپ تۇسكەن كونە ارىقتىڭ سۇلباسى بار. نەگىزگى قيىندىق تا وسى تۇسقا بەكىنگەندەي ەدى. سول كونە سۇلبانى ارشىپ، تازالاپ، قالىپقا كەلتىرسە بولدى، جالعىز قۇلاق سۋ جەتەگىندە جەلىپ وتىرماق. ايتسە دە وسى جازىقتىڭ ورنىنا بىتكەن بۇل مۇرىنشاقتاعى توعاندى ارشۋ، جاڭارتۋ وڭايعا تۇسپەيتىن سىڭايلى. جىلدار بويى ادام قولى تيمەي ابدەن جوندانىپ، تۋسىپ كەتكەن شاعىن اينالما قارىمدى دا، اۋلەتتى قولدى قاجەتسىنگەندەي ەدى. تۇمسىقتىڭ ٴدال ورتاسىندا سۋ الىپ كەتكەن تەرەڭ ويىق بار. مايقان قارت ٴوزىن قيناعان وسى تەرەڭ وپپامەن ۇزاق الىستى. اقىرى تۇتاس شىم مەن تاستى قاباتتاپ، بەلۋاردان دەرلىك ويىقتى تولتىرىپ، تەگىستەپ تە ٴبىتىپ ەدى.
دىتتەگەن ٴىسى دە ٴوزى ويلاعانداي بولىپ، ٴساتتى اياقتالىپ ەدى.
ساي تابانىنداعى ارنادان بۇرعان سۋ ىسكەر قارتقا ريزاشىلىعىن ايتقانداي بولىپ، سىلق-سىلق كۇلىپ، سىلدىراي اعىپ، قاۋىندىق تانابىنا قاراي شاپقىلادى. سودان سوڭ اقبازداعى كوك ٴتۇتىنى كوككە شۇباتىلعان تراكتورشىلار قوسىنا جونەلدى
ارادا از كۇن وتكەندە اڭگەلەكتىڭ جاس ٴوندىرى دە قىلتيىپ شىعا باستادى. قارا قۇيقالى، سۇرعىلت القاپ كوز الدىندا ٴپىشىنىن اۋىستىرىپ، كۇلگىن ٴپۇلىش كيگەندەي جاساڭعىراي تۇسكەن. مايقان قارت بولسا وزىنە عانا ٴمالىم ىشكى قۇپيا قۋانىشتىڭ اسەرىنەن جەلپىنگەندەي، اسا ريزا حالدە ەدى.
ەل ٴىشى تىنىش جاتسىن با،ٴار قيلى اڭگىمە قىلاڭ بەردى.
- مايقان ەمەس، سويقان ەكەن. جىلىوزەكتى توڭكەرىپ تاستاپتى.
-وي، نەسىن سۇرايسىڭ، جاڭا باستىقپەن اۋىز جالاسىپتى، تەڭگەگە بەلشەسىنەن باتىپ، جارقىراتىپ «جيگۋلي» الاتىن بولىپتى.
-جوق، ولاي ەمەس شال قاۋىنىن وكىمەتكە قۇيادى ەكەن» دەپ الۋان ٴتۇرلى اڭگىمەنى گۋ-گۋ ەتكىزدى. ايتسە دە، بۇل سوزگە قۇلاق اسقان مايقان قارت بولمادى. جۇمىس جالعاسا تۇسكەن.
بىردە ٴتۇس الەتىندە قاۋىندىق القابىنا اۋىلدىڭ ٴتوراعاسى جاراس كەلدى.
ٴوزى بۇگىن ٴبىرتۇرلى كوڭىلدى، سەرگەك ەكەن. جەڭىل ماشيناسىنشان لىپ ەتىپ ٴتۇستى دە، تۋرا قاۋىندىق القابىنا بەت تۇزەدى. اناداي جەردە جاربيىپ تۇرعان جامان لاشىقتى، ودان بەرىرەك قارا كوك رەۋىشتى قاۋىندىق ىشىندە كۇيبەڭدەپ جۇرگەن باعبان قارتتى كورىپ اققۇبا ٴپىشىنى الاۋلاي ٴتۇسىپ، قىسقا، قويۋ قارا مۇرتى انتەك قوزعالاقتاپ كۇلىپ قويدى. «بارەكەلدى، – دەدى، ىشكى قۋانىشىن جاسىرا الماي، – ناعىز اۋليە قارت ەكەنسىز. عۇمىرى قاۋىن ەگىپ كورمەگەن، تۇيەنىڭ تەرىسىندەي تۋسىراعان جەردى جايناتىپ جىبەرگەنىن قاراشى. مىنەكەي، جەر يەسى، ەل يەسى دەرلىك ۇلكەن ادام بولسا، وسىنداي بولۋى كەرەك».
جاراس ٴجۇرىسىن تەزدەتىپ، قاۋىندىق القابىن جيەكتەپ، شالعا جەتۋگە اسىقتى. جان-جاعىنا ٴجىتى كوز جىبەرىپ زەرتتەگەندەي، ويلى پىشىندە قادالىپ، قاراپ قويادى. بۇرىن كەنەزەسى كەۋىپ جاتقان ەلسىز ٴوڭىر وسى اتىراپتىڭ بەيىشىنە اينالعانداي بوپ، تولقىپ، باياۋ تەربەلەدى.
شال مەن باستىق ەسكى تانىستارداي قۇراق ۇشىپ، شۇرقىراي امانداستى. جاراس قاريانىڭ مۇيىزدەنگەن، ايعىز-ايعىز بوپ جارىلعان قاتقىل قولىن ۇزاق سىلىكتى.
– جارايسىڭ، كاريا. ەندى مىنە ٴبارى دە وزگەرەتىن بولادى.
– نە وزگەرۋى ٴتيىس، – دەدى شال.
– بىرىنشىدەن، مىنا جەردىڭ اتى وزگەرەدى، – دەدى باستىق. – بۇل ارا ەندى بۇدان بىلاي «مايقاننىڭ سايى» ياكي «مايقاننىڭ قاۋىندىعى» دەپ اتالاتىن بولادى.
– ٴاي، قويشى، قاراعىم،ەلدەن ۇيات بولار.
– ەكىنشىدەن، – دەدى باستىق ەندى سالقىن، سەنىمدى تۇردە، – بۇل ارا باسىبايلى جانە ٴسىزدىڭ ماڭگىلىك مۇراڭىز بوپ قالادى. جەكەشەلەندىرۋ تالابى سول.
– راحمەت بالام، وركەنىڭ ٴوسسىن.
– ٴوزىڭىز دە، قاريا، بار بولىڭىز.
– جاراس، – دەدى قاريا جالت ەتكەن ٴبىر جىلى شىرايمەن. وڭىندە ازداپ ابىرجۋ دا، تولقۋ دا بار.
– ٴيا، ٴسوز سىزدە. ماقا، ايتا بەرىڭىز، – دەدى باستىق پەيىلدەنە قاراپ.
شال سەزىمدى قوڭىر ۇنمەن سويلەي جونەلدى:
– وسى تاناپتاعى بارلىق قاۋىن، – دەدى قولىن سەرمەپ، – تۇپ-تىرەگىمەن وكىمەتتىكى. ساتىپ اقشا ىستەتەسىڭدەر مە، جوق ەلگە تەگىن تاراتىپ بەرەسىڭدەر مە، ەرىك وزىڭدە قاراعىم. بۇنى مەن تاۋەلسىز قازاق ەلىنە قوسقان ٴبىر مىسقالداي ۇلەسىم دەپ بىلەم. اركىمنىڭ دە تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ٴوز تارتۋى بار شىعار. مۇنداي القالى، تورقالى تويدى قۇرىقول، نەسىبەسىز قارسى الا قويماس. ال، مەنىڭ تارتۋىم وسى. كەيبىرەۋلەر: «مايقان قاۋىن ساتىپ، تەڭگەگە قارىق بولاتىن بوپتى» دەپ، گۋلەسىپ ٴجۇر دەيدى. قۇرىپ كەتسىن سوزدەرى.
– ە، قاريا، ەل نە دەمەيدى، ەسەك نە جەمەيدى. ۇيرەنگەن اۋىز سۇيرەڭدەۋىن قويسىن با.
– ٴا، مىنە، وسىڭ ٴجون ٴسوز، قاراعىم. بۇل ٴالى ۇلكەن جۇمىستىڭ باسى، – دەدى قاريا اعىنان جارىلىپ، – قۋىرداقتىڭ ۇلكەنى كەلەر جىلى بولماق. القالى توپتىڭ الدىندا مەنىڭ مىناۋ ٴىسىمدى ايت، مايقان جاس كەزىندە تالاي بايگەنى الىپ ەدى، قارتايعاندا تاعى ٴبىر جارق ەتتى دە. مىناۋ قاۋىندىق الاڭى ۇلكەن مەجەنىڭ بەتاشارى عانا، تولاعاي تابىس كەيىن ەكەنىن ەسكەرت. مايقاننىڭ قولىنان ٴالى تالاي- تالاي يگىلىكتەر كەلەدى دە.ٴجون بە وسىم؟!
– ٴجون، ٴجون.
شال ٴوز سوزىندە تۇردى. جارىقتىق جەر ەڭبەكقور قولدىڭ اقىسىن جەمەدى. ٴوز الەتى جەتكەندە الاباجاقتانىپ، سارعايىڭقى تارتقان تاناپتا شاۋگىمدەي سارى الا قاۋىن بۇتا تۇسىنە ىقتاعان مالدىڭ ۇساق تولىندەي بوپ، توپىرلاپ جاتتى. كەلەسى ساتتە جىلىوزەككە وسىرىلگەن قاۋىن تراكتور قوراپشاسىنا مىنگەسىپ، اۋىلعا، ٴتيىستى ورىنعا جونەلتىلدى. شال قاۋىنىن كۇللى ەل ماقتادى. «قاۋىن دەپ وسىنى ايت. مۇنداي ٴتاتتى قاۋىندى ٴومىرى جەپ كورگەنىمىز جوق!» دەپ تامساندى. ادام قارتايعان سايىن نەنىڭ بولسا دا باعاسى ارتىپ، نە زات بولسا دا قىمبات كورىنبەۋشى مە ەدى. كىم ٴبىلسىن، مايقان قارتتىڭ شاۋ تارتىپ، شال بولعان كەزىندە وسىرگەن قاۋىنى ٴتاتتى بولسا، ٴتاتتى شىعار…

كوممەنتاريي0

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي