USD 336.23 EUR 360.3 RUB 5.28
استانا:

"قاراجورعانى" قازاقتىكى ەتۋ - قازاقتى جارىلقاۋ ەمەس، قازاقتى كەمسىتۋ

فوتو: Астана ақшамы

وسى سۇراق سان رەت كوتەرىلدى، ٴبىراق ٴبىر مامىلەگە كەلە المادىق. سەبەبى، "قازاقتىكى" دەگەندەر دە، "ەمەس" دەگەندەر دە ۇتىمدى ٴۋاج ايتا المادى

..."قاراجورعا" اتا-بابامىزدان قالعان بي ەكەن. قازاقستاندىق قازاقتار "ورىستانىپ، ماڭگۇرتتەنىپ" كەتكەندىكتەن، بۇل ٴبيدى ۇمىتقان. اتا- بابامىزدىڭ مۇراسىن ٴبىز ۇمىتپاي، جوعالتپاي اكەلىپ، قازاققا تابىستادىق" دەيدى قىتايدان كەلگەن قانداستارىمىز. اعايىننىڭ نيەتى ندە الالىق جوق. بار نيەتتەرىمەن قازاقتىڭ ٴبىر جوعىن تاپتىق دەپ قۋانىپ ٴجۇر. ەكىنشىدەن، "ەل-ەلدىڭ بارىندە وزدەرىنىڭ اتا-باباسىنان قالعان "مەنشىك" ٴبيى بولعاندا، قازاقتا نەگە بولمايدى؟" دەپ، سوعان نامىستاناتىن دا سياقتى. قازاق تىڭ قازاقتىعى دا سول بيلەمەۋىندە جاتقانىن، اتا قازاق ٴۇشىن بيلەمەگەنى نامىس ەمەس، بيلەگەنى نامىس ەكەنىن بۇل باۋىرلار ويلاماسا كەرەك. ۇشىنشىدەن، ٴوزى "قاراجورعا بولسا، قالاي قازاقتىكى بولمايدى دەيدى عوي باياعى قازاق قانا ات مىنگەن دەگەن ۇعىممەن. انىعىنا كەلسەك، ات جالىندا تۋىپ، ات قۇلاعىندا ويناعان ەل كوپ ەكەنىن ەندى ٴبىلىپ ٴجۇرمىز عوي. بىلە بىلسەك، "قاراجورعا" قازاقتىڭ اتا-باباسىنان قالعان بي" دەگەندى ايتقان ادام قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى ناعىز تازاقاندى قاسيەتىن، ۇلت رەتىندەگى ەرەكشەلىگى مەن قۇندىلىعىن، تەكتىلىگىن، ىرىلىگىن، قازاققا عانا ٴتان ٴسالت-داستۇر، ادەپ-يباسىن بىلمەيتىن، بىلسە دە بىلگىسى، مويىنداعىسى كەلمەيتىن ادام. ول ارعى قازاقتى بەرگى قازاقتىڭ ولشەمىمەن ولشەپ جۇرگەن ادام. اقىلعا ساپ ويلايىقشى: - اتاسى - كەلىنىنە، اكەسى - قىزىنا، اعاسى قارىنداسىنا ايتاتىن ٴسوزىن تىكە ايتپاي، اراعا شەشەنى، جەڭگەنى سالىپ قانا سويلەسەتىن قازاق; - ايەل زاتى اتا-ەنە تۇگىلى ەرىنىڭ بەتىنە تىك كەلىپ سويلەمەگەن، ٴسوزىن بولمەگەن قازاق; - ايەل زاتى ەر-ازاماتىنىڭ الدىن كەسپەي، قاشان ٴوتىپ كەتكەنشە تومەن قاراپ كۇتىپ تۇراتىن قازاق; - ۇيگە قوناق كەلسە، قىز بالاسىن بوتەن ۇيگە جونەلتەتىن قازاق; - قىز بالاسى ادىمداپ جۇرسە، ادىراڭداپ سويلەسە، قارقىلداپ كۇلسە "كورگەنسىز" دەگەن قازاق; - ماحابباتتان ورتەنىپ بارا جاتسا دا، اتا-انانىڭ كوزىنشە، ٴوز ايەلىنە "كوز سالىپ" قاراعان جىگىتتى "جەتەسىز" ساناعان قازاق ەندى كەلىپ كەمپىرى، شالى، كەلىنى، قىزى، جىگىتى - ٴبارى ميداي ارالاسىپ، بوكسەلەرىن بۇراڭداتىپ، كەۋدەلەرىن سەلكىلدەتىپ، ٴبىر- بىرىنە يتىنە ٴتونىپ، بيلەيدى ەكەن عوي، تەگى. قازاقتىڭ ٴوستىپ ەسىرتكى ىشكەن دەي ەسىرىپ جۇرگەنىن قاي عاسىردا كىم كورىپتى؟ كورمەك تۇگىلى ەستىگەن ادام بار ما ەكەن؟ قىز-كەلىنىمەن جاعالاسىپ، ٴبىر ەڭكەيىپ، ٴبىر شالقايىپ، قارا تەرگە ٴتۇسىپ جۇرگەن قازاق شالىن كورگەن بار ما ەكەن؟ كيمەشەگى جەلپىلدەپ، كەڭكىلدەپ جۇرگەن كەمپىر نەتكەن سۇيكىمسىز. قازاقتىڭ اقساقالى اۋليەگە بالانۋشى ەدى، قازاق كەيۋاناسى قاسيەتكە تەڭەلۋشى ەدى. "قاراجورعا" تارك ەتتى ٴبارىن...

" قازاقتىڭ تاريحى، شەجىرەسى، داستانى، ونىڭ ٴومىرىنىڭ ايناسى - اۋىز ادەبيەتى. ارىعا بارماي- اق 18- 21 عاسىر ارالىعى - 3 عاسىرعا شولۋ جاساپ قارايىقشى. ەرتەگى، اڭىز، داستان، جىر، ماقال- ماتەل، شەشەندىك ٴسوز، ايتىس. بارىندە قازاققا ٴتان سيپاتتار: جەكپە-جەك، كۇرەس، اتىس، جامبى اتۋ، اسىق ويناۋ، قول كۇرەسى، كوكپار، اۋدارىسپاق، جارىس، جاياۋ جارىس، ات بايگەسى، ايتىس، شەشەندىك ونەر سايىسى، وتىرىك ولەڭ، ٴتىپتى قاتىن جارىس بار. ٴبىراق ٴۇش عاسىر قويناۋىنا سۇڭگىسەڭ دە، "بيلەدى" دەگەندى كەزدەستىرمەيسىڭ. وتە كونە ەرتەگىلەردە "جىن-پەرىنىڭ قىز- دارى بيلەپ ٴجۇر ەكەن" دەگەن كەزدەسەدى. (كوردىڭىز بە، جىن- شايتاننىڭ دا قىزدارى عانا بيلەپ ٴجۇر. وتباسى، ۇيەلمەنىمەن بيلەپ جۇرگەن جوق.) " سونان سوڭ 3 عاسىردا قازاق جەرىنەن قانشاما جيھانگەز، ساياحاتشى ٴوتتى. قانشا، شەجىرە، جىلناما جازىلدى. قازاقتار ( نە تۇركىلەر) "قاراجورعا" بيلەپ ٴجۇر" دەپ نەگە ماركو پولو جازباعان. نەگە ماحمۋد قاشعاري، نەگە ٴال-فارابي جازباعان؟ نەگە قىتايدىڭ جىلناماسىندا، موڭعولدىڭ جىرناماسىندا جوق؟ نەگە ورحون جازبالارىندا جوق؟ ارىنى قويايىق: قازاقتىڭ 101 ٴانىن زەرتتەپ جازىپ العان زاتايەۆيچ نەگە ٴبىر ٴبيىن بىلمەگەن؟ نەگە شوقان ٴۋاليحانوۆتىڭ زەرتتەۋلەرىندە جازىلماعان؟ " جاقسى. قازاق ستاننىڭ قازاقتارى الاساپىراندار تۇسىندا، "بايتال تۇگىل باس قايعى" بوپ ۇمىتتى، جوعالتتى، ولارعا ايتقىزبادى دەيىك . ورالمان قازاقتاردىڭ "لايلانباعان" ەس-جادىندا ساقتالدى دەيىك. وندا نەگە تۇركيا، وزبەك، قاراقالپاق ت.ب. شەتەلدەردەن كەلگەن قازاقتار بىلمەيدى. تەك قىتاي قازاقتارىنىڭ عانا ەسىندە قالعان قانداي بي ول؟ "قاراجورعانى" اتا-بابادان قالعان قازاق ٴبيى" دەۋگە كەلمەيتىن بىرنەشە سەبەپ بار: بىرىنشىدەن، جوعارىدا ايتىپ كەتتىك. قازاقى مەنتاليتەتكە جات. ۇلتتىق، قازاقي قاسيەتىمىزدى جوققا شىعارادى. ەكىنشىدەن، ٴانى، سارىنى. بىرەسە كۇي، بىرەسە ٴان. شەگەنىڭ ارياسى. ۇشىنشىدەن، بي قيمىلدارى قازاققا كەلمەيدى. موڭعولدىڭ، قالماقتىڭ، ياكۋتتىڭ بيلەرىنە كەلەدى. قىتايدا ٴالى كۇنگە دەيىن سولاڭ، داعۇر دەپ اتالاتىن از ۇلتتار بار. ارعى تەكتەرى قالماق الدە موڭعول. سولاردىڭ "بۋىن ٴبيى" دەپ اتالاتىن ٴبيى بار. "قاراجورعا" - تۋرا سول ٴبيدىڭ كوشىرمەسى. قىتاي تۇسىرگەن "شىڭعىسحان" كينوسىندا موڭعول ساربازدارى تۋرا وسىلاي بيلەيدى. تورتىنشىدەن، قولدانىلىمداعى "قاراجورعا" ماتىنىندە ەلدىك رۋح باسەڭ، لەكىلدەگەن ىرعاقپەن بىلىنبەي تۇرعانى بولماسا، سوزدەرى كوركەمدىكتەن جۇرداي. "

...كەمپىر ٴجۇرسىن كەڭكىلدەپ، اق جاۋلىعى جەلپىلدەپ، شالدارىنا كوز قىسىپ، بي بيلەسىن سەكىلدەپ نە دەگەن سۇرىقسىز سوزدەر! "بيلە، بيلە، جىگىتتەر، شىققانىنشا تۇنىق تەر". و، زامان دا، بۇ زامان، تەردىڭ تۇنىق بولعانىن كىم كورگەن. تەر دەگەن ورگانيزمنەن شىعارىلاتىن ارتىق-اۋىس كەرەكسىز زياندى، ٴتىپتى ۋلى زاتتار ەمەس پە. سول ٴۇشىن ونىڭ جاعىمسىز ٴيىسى بولادى. سول ٴۇشىن قازاق ساسىق تەر، ارام تەر، جابىسقاق تەر، جىلبىسقا تەر، اششى تەر، قارا تەر، قالاۋ تەر، سۋىق تەر دەسە دە، تۇنىق تەر دەپ ايتپاعان. وسىنداي قۇراق-قۇراق ارزان ٴسوزدى اتا-بابامىزدان قالدى دەۋ قاي قيسىنعا سىيادى؟ ەندى وسى "قاراجورعا" ٴبيىن اندا-ساندا جارنامالاپ جۇرگەن ارىستان اقساقال جونىندە بىرەر ٴسوز: ارىستان اقساقال شەكەسىنە ۇكىسىن تاعىپ الىپ ەفيردەن بىرنەشە رەت "قاراجورعانى" بيلەگەنى راس. ول كىسى بيلەپ قانا قويماي، بىلاي دەدى: - مەن قازاقتىڭ ٴبيىن ٴتىرىلتتىم. ٴبىز كەلگەنشە ەش قازاق بيلەمەۋشى ەدى. (ماسەلە سول ەش قازاقتىڭ بيلەمەگەنىندە بولىپ تۇر عوي). پرەزيدەنت ماعان ماراپات بەرۋىنە بولادى،- دەدى. اۋ، اقساقال-اۋ، ورالمان بوپ وپىق جەگەن جەرىڭىز بار ما؟ الاتاۋدىڭ باۋىرىنا اقبوز ٴۇيدى تىكتىڭىز. الدىڭىزدان شىققان جان بولدى ما؟ شالعىنعا بيە بايلاتىپ، ساپىرىپ سارى قىمىز جۇتتىڭىز. بايبىشە-توقال - قوس قاتىندى تۇتتىڭىز. مۇنىڭ قالاي دەدىك پە؟ وسىنىڭ ٴوزى قازاق ەلىنىڭ، ەلباسىنىڭ سىزگە ماراپاتى ەمەس پە!؟ ساحناعا شىعىپ بەس مينۋت بۇراڭداعان ٴسىز تۇگىلى، قان مايداندا جان بەرىپ، جان الىپ كەلگەن مايدانگەر قارتتاردىڭ ماراپات الماي ومىردەن وتكەنى قانشاما؟ ساحنادا قاتىن-قالاش، بالا-شاعامەن قوسىلىپ بۇراڭداپ، سەلكىلدەپ جۇرگەن سىزگە قاراپ، كەۋدەسى دالاداي، اقىلى داناداي، توردە وتىرىپ بيلىك ايتقان "داريا كوڭىل، تاۋ ٴمۇسىن" قازاق قارتتارىن ساعىندىم. قىسقاسى "قاراجورعانى" قازاقتىكى ەتۋ - قازاقتى جارىلقاۋ ەمەس، قازاقتى كەمسىتۋ.

ٴامينا قۇرمانعاليقىزى، سىنشى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، الماتى قالاسى

كوممەنتاريي13
حايدار
وتە ورىندى تۇجىرىم،قوسىلامىن.ٴبيدىڭ ىرعاعى دا، ٴاننىڭ سارىنى دا قازاققا جات. ٴسوزىن مەرەي تۇرداقىن ۇلى دەگەندەرى ازىلدەپ جازسا، ونى قازاقى ورتاعا ٴسىڭىرۋدىڭ قانداي قاجەتتىگى بولدى.
əمينا قۇرمانعالي قىزى، زەرتەۋىڭىز دəلەلسىز. "قاراجورعا" كۇي، əن ەمەس، əن بولعانىنا ون جىلدان استى. قازاق حالقىندا بارلىق ونەر تۇرلەرى جوعارى دامىعان. بىرنەشە داۋىستا əن ايتۋ، əنمەن ايتىسۋ، كۇيمەن ايتىسۋ، ات ۇستىندە بيلەۋ، بيمەن ارباسۋ، جەكپە- جەك الىندا ٴبىر-بىرىنىڭ رۋحىن سىندىرۋ ٴۇشىن، نەبىر تريۋكتەردى جاساعان (اكروباتيكالىق بي ).قىسقاسى، گەگەلدىڭ سوزىمەن ايتقاندا "رۋح شىعىستا تۋىپ، باتىسقا ۇيا سالعان".ٴتىپتى قىمىزىمىزعا دەيىن "پاتەنتەپ "العان عوي. شىڭعىسحان قازاق، بارشامىزدىڭ كۋميرىمىز شوقان ۋاليحاننىڭ تۋعان باباسى. الاشتىڭ كوسەمى əليحان بوكەيحاننىڭ باباسى! ٴقازىر مونعول اتانىپ جۇرگەندەر حالقا دەگەن جۇرت شىڭعىسحاننىڭ ومىرىنەن كەيىن نەمەرەسى قۇبىلاي حاننىڭ، نەمەسە ودان كەيىنگى كەزدەرى،ٴىبىر-سىبىر جۇرتىنان (اعاش جۇرتشىلىعى)كەلگەنى دəلەلدەنگەن. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ٴتىلى.جازۋلارى مونگوليا مەملەكەتتىك بولىپ كەتكەن. تۇنىق تەر بولادى. بəيگەنى، بالۋاندى، سپورتشىنى دايىنداعاندا ، ارام تەرىن، اششى تەرىن تۇششى،ٴتəتتى، تۇنىق تەرىنە دەيىن، تىلمەن ٴدəمىن كورىپ ٴجۇرىپ باپتايدى. ورال ۇلتىق مۋزەيىندە ەۋروپانىڭ ساياحاتشىسىنىڭ سالعان كارتيناسى ٴىلىنىپ تۇر ، 18-19 عاسىردىڭ ەسكەرتكىشى، "كۇيشى دəۋلەتكەرەيدىڭ ۇيىندەگى كەش" دەپ اتالادى،كورىڭىز، سوندا ٴبيدىڭ ٴتۇبىن ٴتۇسىرىپ جاتىر.
باقسىنىڭ ٴبيى
قانات
اسسالاۋماعالايكۋم قۇرمەتتى الاش جۇرتى! əمينانىڭ ايتپاعى: "اقىلعا ساپ ويلايىقشى: - اتاسى - كەلىنىنە، اكەسى - قىزىنا، اعاسى قارىنداسىنا ايتاتىن ٴسوزىن تىكە ايتپاي، اراعا شەشەنى، جەڭگەنى سالىپ قانا سويلەسەتىن قازاق; - ايەل زاتى اتا-ەنە تۇگىلى ەرىنىڭ بەتىنە تىك كەلىپ سويلەمەگەن، ٴسوزىن بولمەگەن قازاق; - ايەل زاتى ەر-ازاماتىنىڭ الدىن كەسپەي، قاشان ٴوتىپ كەتكەنشە تومەن قاراپ كۇتىپ تۇراتىن قازاق; - ۇيگە قوناق كەلسە، قىز بالاسىن بوتەن ۇيگە جونەلتەتىن قازاق; - قىز بالاسى ادىمداپ جۇرسە، ادىراڭداپ سويلەسە، قارقىلداپ كۇلسە "كورگەنسىز" دەگەن قازاق; - ماحابباتتان ورتەنىپ بارا جاتسا دا، اتا-انانىڭ كوزىنشە، ٴوز ايەلىنە "كوز سالىپ" قاراعان جىگىتتى "جەتەسىز" ساناعان قازاق ەندى كەلىپ كەمپىرى، شالى، كەلىنى، قىزى، جىگىتى - ٴبارى ميداي ارالاسىپ، بوكسەلەرىن بۇراڭداتىپ، كەۋدەلەرىن سەلكىلدەتىپ، ٴبىر- بىرىنە يتىنە ٴتونىپ، بيلەيدى ەكەن عوي، تەگى. قازاقتىڭ ٴوستىپ ەسىرتكى ىشكەن دەي ەسىرىپ جۇرگەنىن قاي عاسىردا كىم كورىپتى؟ كورمەك تۇگىلى ەستىگەن ادام بار ما ەكەن؟ قىز-كەلىنىمەن جاعالاسىپ، ٴبىر ەڭكەيىپ، ٴبىر شالقايىپ، قارا تەرگە ٴتۇسىپ جۇرگەن قازاق شالىن كورگەن بار ما ەكەن؟ كيمەشەگى جەلپىلدەپ، كەڭكىلدەپ جۇرگەن كەمپىر نەتكەن سۇيكىمسىز. قازاقتىڭ اقساقالى اۋليەگە بالانۋشى ەدى، قازاق كەيۋاناسى قاسيەتكە تەڭەلۋشى ەدى. "قاراجورعا" تارك ەتتى ٴبارىن". تۇسىنبەسەىڭىزدەر قايتالاپ وقي بەرىڭىزدەر. əمينا، سىزگە كوپ رازحمەت! سوڭعى كەزدەردە قازاقتىڭ قازاقشىلىعىنا، ۇلتتىق بولمىسىنا، تاريحى مەن مəدەنيەتىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋدى كوكسەگەن əر ٴتۇرلى قۇيتىرقى əرەكەتتەر كوبەيىپ كەلەدى. اباي بولايىق حالايىق.
وماروۆ
وسى مانگۇرتەر ابدەن شارشاتىن بولدى. وزدەرى دىمدا بىلمەيدى، باسقالاردىن سوزدەرىنە ەلەكتەيدى، كىشكەنە باس پەن ويلاتىن تۇرلەرى جوق! كوبىنەسى دالەلردەرى: مەن انادان سۇرادىم، مىنادان سۇرادىم، اندا مىندا وقىدىم، بارلىعى دوق دەيدى. سوندا وسى ادامدار وزدەرىنىن ناداندىعىن كورسەتەدى! سەندەر سال-سەرىلەر نە بىلەسىڭدەر؟ تەك قانا كەي-بىر اتتارىن. ال سال-سەرىلەر جالعىز جۇرمەگەن، قاسىندا باسقا اقىندار، انشىلەر، بيشىلەر ەرپ جۇرگەن. بۇل ناعىز كوشپەندى تەاتر بولعان. سال-سەرىلەر كەلەتىن ەستيسە حالىق قۋانىپ قارسى الاتىن. ٴبىر نەشە كۇنگە سوزىلاتىن توي-دۋمان ادامداردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ، سول توپقا ٴبىراز سىلىق بەرەتىن، اتتارىندا بايلاتىن. سونداي اق باسقا ۇلتتاردىن كۋالىگى قالعان: سۇرەتتەر، اڭگىمەلەر. مىسالى: انتون سوروكين «ستراشنىي تانەس كۋتەرمە» سناچالا ەتا پەسنيا بىلا تيحا، كاك زاۆىۆشايا بۋريا، پوتوم ۆسە كرەپلا ي كرەپلا، ستانوۆيلاس سيلنەە ي سيلنەە، ۆسە گرومچە ي گرومچە. ي دوستيگلا تاكوي سيلى، كاك بۋدتو تىسياچا ۆولكوۆ سوبراليس ي ۆىلي، ۆىلي ستراشنو، ۋگروجايۋششە، ا پوتوم وپيات جالوبنو تيحو، كاك پوبيتىە سوباچونكي، كاك رەبەنوك، پروسياششيي ۋ گرۋدي ماتەري مولوكا، كاك مالەنكايا پتيچكا، پويماننايا ۆ كلەتكۋ. نو ۆدرۋگ پەسنيا ستالا زلوبنوي. ۋگروجايۋششە ۆزماحنۋلي كيرگيزى رۋكامي ي پونەسليس ۆ ديكوم تانسە. ەتو بىلو تاك كراسيۆو، تاك جۋتكو، تاك ستراشنو، چتو توگدا جە يا پودۋمال: ۆوت چتو نۋجنو ەتومۋ چۋدوۆيششۋ، پۋبليكە، ۆوت چەگو ونا يششەت ۆ تەاترە، پلاتيت دەنگي ي نە پولۋچاەت توگو، چتو ەي نۋجنو. كاكيمي بەشەنىمي اپلوديسمەنتامي ۆسترەتيات ەتوت ستراشنىي تانەس كۋتەرمە... ال ەندى بي كوشپەندى حالىققا دەمالىس، توي دۋماننان باسقا نە ٴۇشىن قاجەت بولعان؟ بي - ادامدار بىرىكتىرەتىن ۋاقيعا، سونداي اق ساربازداردى دايىندايتىن جاتتىعۋلار. نەگە ادامدار ويلامايدى، بابالارىمىز پالەڭباي مىڭ جىلدار از بولسا دا كورشى حالىقتارعا بەرىسپەي، كوبىنە جەڭىپ جۇرگەن؟ اسكەري قابىلەتى نەدەن تۋادى؟ قالاي دايىندالماعان ادامدار قارۋمەن پايدالانعان؟ نەگە باسقا تۇركە ۇلتتاردا بيلەر ساقتالعان، قازاقتاردا جوق؟ سوڭعى 200-250 جىلدا قازاقتار كوپ ٴقيىندىو كورگەن، اسىرەسە كۇشەىپ جاتقان رەسەي يمپەرياسىنان. قازاقتاردى بيلەيمىن دەپ رەسەي ساياساتى قازاقتاردىن اراسىندا ارازدىق تۋدىرا باستادى، قازاقتىن سال-داستۇرلەرى، مادەنيتى، تاريحى ۇمىت بولسىن دەپ كۇشپەن يسلامدى ەڭگىزە باستادى. سوندا ٴوز جەرىندە تاتارداردى قىسىپ قازاقتارعا قۋدى، تاتار مولدالاردىڭ كومەگىمەن قازاقتاردى جاۋلايمىن دەپ. سول زاماننان قازاقتار تاتار مولدالارىن، سولاردىن ارقاسىندا بۇكىل تاتارلدى جەك كورە باستاعان. ٴبىراق يسلام دىنگە بەرىلىپ جاتقان قازاقتار ٴدىنشىل بولام دەپ ٴوز قازاقتىعىنان ايرىلا باستادى. وسىلاي سال-سەرىلەردى قۋعىنداعان، مادەنيتتى، سالت-داستىرلەردى ۇمىتا باستاعان، مۋزىكالىق اسپاپتاردى دا قۇرتا باستاعان! مىسالى قوبىز شايتاننىڭ اسپابى دەپ جويلىپ كەتە جازدادى. 1929 جىلى قوبىزشىلاردى ىزدەپ ارەى باتىس قازاقستاندا الىس اۋلداردا ەكى قوبىزشى تابىلعان. سولاردىن ارقاسىندا قوبىز قازاعىم قايتارىلدى. سىبىزعىشىلاردا جويىلعان. مۋزىكالى اسپاپتاردان تەك قانا دومبىرا قالعان. جاتتىعۋعا كەلسەك، نەگە قىتايدا پالەىباي جاتىعى ورنەكتەرى بار، ال بىزدە جوق؟ سوندا قالاي از تۇركە حالىق ۇلكەن قىتاي اسكەرلەرىن جەڭىپ جۇرگەن؟ ويتكەنە ولار ٴبىزدىڭ بابالارىمىزدان كوپ ونەگە، ٴبىلىم الىپ ولاردى ساقتاعان، دامىتقان. كىم ويلانعان، نەگە كەڭەس زامانىندا سيركتە باسقا ۇلتتار اتتار مەن ٴار ٴتۇرلى جاتتىعۋلار كورسەتىپ جۇرگەن، ال سورلى قازاقتار جوق؟ ويتكەنە ماسكەۋ رۇقسات بەرمەگەن! وسىلاي قازاقتار بيلەرىىن دە، جاتتىعۋلارىن دا ۇمىتقان، ال ٴقازىر قۇل مىنەزىمەن ٴوز مادەنيتىن قابىلداعىسى كەلمەيدى، كەرەك قىلمايدى. بۇرىن ورىسقۇل بوپ جۇرگەن، الا قازىر ٴبىرازا ارابقۇل بولعىسى كەلەدى. ەي قازاقتار، سوندا قازاق بولىپ قاشان بولاسىڭدار؟ قاشان ەسەيلەرىڭدى جينايسىڭدار؟ قاشانعى ماڭگۇرت بولىپ جۇرە بەرەسىڭدەر؟
اسسو
"ۇلكەن تۇرىپ كىشى سويلەگەننەن بەز" دەگەن. ٴبىراز سىلتەيمىن دەپ سىلەيىپ قالدىڭ-اۋ ٴاميناش. سوناۋ 17-18عاسىرلاردان قالعان "كەلىنشەك" حالىق كۇيىن تىڭداپ، سول كۇيدىڭ ىرعاقتىق بەينەسىمەن قارا جورعاعا بيلەپ كورشى. سودان سوڭ ماقالاڭدى سوڭىنان باستاپ باسىنا قاراي قايتا جازىپ شىق، ساعان بەرەتىن كەڭەسىم سول.
مىناۋ جازۋشىنىڭ ەمەس، كوكدولى قاتىننىڭ بوقتىعى عوي. وسىنى دا ماقالا دەپ وتىرسىڭدار ما؟
ershat
ٴبىرىڭدى قازاق ٴبىرىڭ دوس، بولماسا ٴىستىڭ ٴبىرى بوس، دەپ اباي اتامىز بوسقا ايتپاعان. ٴبىزدىڭ قازاقتىڭ قازىنا سىڭگەن ەڭ جامان قاسيەتى، قىزعانشاق،ماقتانشاقتىق، ٴبىز əۋەلى ٴوزىمىزدى ورگە سۇيەرمەي، ەشكىم ٴبىزدى جارىلقاي قويماس! قازىرگى كەزدە ٴمۇيىزى قاراعاندا دەيتىن اعا-اعالارىمىز ۇساقتالىپ بارادى. ەڭسەلى وي ايتۋدىڭ ورنىنا تىرناق استىنان كىر ىزدەگىش، ۇلىتقا ۇلگى ٴبولۋدىڭ ورنىنا، ۇلىتقا ىرتكى سالۋدا.مىنا زامان قاي زامان،؟ ۇلتتىڭ رۋحىن وياتىپ، قالعىعان حالىققا عىلىم-بىلىممەن قامشى باساتىن زامان.ٴبىرىنىڭ ارتىن ٴبىرى شاقىر، باسقاعا مازاق بولااندى قويايىق اعايىن!
قازاق
ershat
ٴبىرىڭدى قازاق ٴبىرىڭ دوس، بولماسا ٴىستىڭ ٴبىرى بوس، دەپ اباي اتامىز بوسقا ايتپاعان. ٴبىزدىڭ قازاقتىڭ قازىنا سىڭگەن ەڭ جامان قاسيەتى، قىزعانشاق،ماقتانشاقتىق، ٴبىز əۋەلى ٴوزىمىزدى ورگە سۇيەرمەي، ەشكىم ٴبىزدى جارىلقاي قويماس! قازىرگى كەزدە ٴمۇيىزى قاراعاندا دەيتىن اعا-اعالارىمىز ۇساقتالىپ بارادى. ەڭسەلى وي ايتۋدىڭ ورنىنا تىرناق استىنان كىر ىزدەگىش، ۇلىتقا ۇلگى ٴبولۋدىڭ ورنىنا، ۇلىتقا ىرتكى سالۋدا.مىنا زامان قاي زامان،؟ ۇلتتىڭ رۋحىن وياتىپ، قالعىعان حالىققا عىلىم-بىلىممەن قامشى باساتىن زامان.ٴبىرىنىڭ ارتىن ٴبىرى شاقىر، باسقاعا مازاق بولااندى قويايىق اعايىن!
دۇرىس
erkin
ٴامينا قۇرمانعاليقىزى، ەگەر ٴسىز كاسىبي جۋرناليست بولساڭىز كەزكەلگەن ماقالا جازباس بۇرىن ونى زەرتەۋىڭىز كەرەك ەدى. تەك وزىڭىزگە ۇناماعان جاعىنان جازباي. شىنى كەرەك مەندە دە وي بولعان وسى بي قىتاي، موڭعول بيلەرىنەن الىنعان با دەگەن، ٴبىراق بىلتىرى عالامتور جەلىسىندە 1921 جىلى قازاق سسر داعى قازاق جىگىتىنىڭ ٴبيى دەگەگ ەسكى مۇراعاتتاعى ٴبيدىڭ پايدا بولۋى مەنىڭ ويىمدى سەيىلتىپ، قارا جورعا ٴبيى قازاقتىكى ەكەنىنە كوزىمدى جەتكىزدى. كەرەك دەسەڭىز سول ۆيدەونى سىزگە تاۋىپ جولداپ بەرە الامىن. تەك قارا جورعا ٴبيى ەمەس ايۋ ٴبيى دە بار قازاقتا ت.ت. ماسەلە ماتىندە ەمەس بي ەمەس پە باستى تاقىرىپ؟!...
erkin
ٴامينا قۇرمانعاليقىزى، ەگەر ٴسىز كاسىبي جۋرناليست بولساڭىز كەزكەلگەن ماقالا جازباس بۇرىن ونى زەرتەۋىڭىز كەرەك ەدى. تەك وزىڭىزگە ۇناماعان جاعىنان جازباي. شىنى كەرەك مەندە دە وي بولعان وسى بي قىتاي، موڭعول بيلەرىنەن الىنعان با دەگەن، ٴبىراق بىلتىرى عالامتور جەلىسىندە 1921 جىلى قازاق سسر داعى قازاق جىگىتىنىڭ ٴبيى دەگەگ ەسكى مۇراعاتتاعى ٴبيدىڭ پايدا بولۋى مەنىڭ ويىمدى سەيىلتىپ، قارا جورعا ٴبيى قازاقتىكى ەكەنىنە كوزىمدى جەتكىزدى. كەرەك دەسەڭىز سول ۆيدەونى سىزگە تاۋىپ جولداپ بەرە الامىن. تەك قارا جورعا ٴبيى ەمەس ايۋ ٴبيى دە بار قازاقتا ت.ت. ماسەلە ماتىندە ەمەس بي ەمەس پە باستى تاقىرىپ؟!...
assalaumagalaykum erkn. magan joldap bere alasnba
arman
قارا جورعا ەرتەدە ٴبىر عانا دومبىرامەن ورىندالاتىن كۇي بولعان. سول كۇيگە بيلەيتىن، ٴاۋ باستا ٴبيدى بيگە بەيىمى بار نەمەسە جاقسى بيلەيتىن ٴبىر-اق ادام بيلەپ بەرەتىن، ۋاقىت وتە توي-تومالاقتاعى ٴار ادامنىڭ جەكە ٴوز قاجەتتىلىگى ٴۇشىن ٴبيدى ۇيرەنۋشىلەر كوبەيدى. ٴبيدى جاقسى بيلەيتىن بىرەۋى بيلەگەندە باسقالار دا قوسىلىپ بيلەپ كەتەتىن بولدى. سۇيتە-سۇيتە قارا جورعا - كوپ ادام بيلەيتىن بيگە اينالىپ كەتتى. كوپ ادام بيلەسە دە ٴار كىم ٴوز تەڭىمەن، جاقىن ارالاساتىن ادامىمەن بيلەيتىن. مىسالى، شال كەمپىرىمەن، جىگىت سۇيگەن قىزىمەن، قۇدا بالا جاسى وزىمەن شامالاس قۇداشاسىمەن، ت.ب. جۇپتاسىپ بيلەيتىن.
اتاسۋلىق
ٴامينا قۇرمانعاليقىزىنىڭ ايتپاقشى بولعان ويىنىڭ ٴبىرى مىنانداي سياقتى: قازاقتىڭ رۋحاني كەڭىستىگىندەگى ان-كۇيى، ٴبيى تەك قازاقستان جەرىندە، قازاقستان قازاقتارىنىڭ اراسىندا پايدا بولۋى كەرەك، سوندا عانا ول زاڭدى تۇردە قازاقتىكى بولا الادى. ال، شەتەلدەگى قازاقتار ورتاسىندا ساقتالعان جانە پايدا بولعان بيلەر سەنىمسىزدىك تۋدىرادى، ٴتىپتى قازاقىتىكى ەمەس بولۋى دا مۇمكىن. ٴدال وسىنداي ويداعىلار شەتتەگى قازاقتار اراسىندا ساقتالعان جانە كەيىن پايدا بولعان رۋحاني جانە زاتتىق مۇرالارىمىزدى دا قازاقتىكى ەمەس دەۋدەن تايىنبايدى. مىنانداي بولعاندا قازاقتىڭ ٴبىر تۇتاس ۇلت ەكەنى كۇمان تۋعىزادى. قاراجورعانىڭ ٴان ٴماتىنىن قىتايدا مەرەي تۇرداقىن ۇلى دەگەن ازامات ٴ2000-ىنشى جىلدارى ٴازىل ٴۇشىن جازا سالعانىن، كەيىن ونىڭ تۇتاس ەلگە كەڭىنەن تاراپ كەتكەنىن بىلمەيتىن سياقتى. ٴان ماتىنىنە سىن ايتامىن دەپ قاراجورعا ٴبيىنىڭ تاريحىن جوققا شىعارىپ الدى. كەز-كەلگەن حالىقتاعى ان-كۇيدى، ٴبيدى تۇتاس حالىق بولىپ ومىرگە اكەلمەيدى، ٴبىر ادام نەمەسە بىرنەشە ادام عانا شىعارادى، سوسىن حالىققا كەڭىنەن تارالادى. اۆتورى ۇمىتىلسا وندا حالىقتىكى بولىپ ەسەپتەلىنەدى. ەندى قازاقتىڭ قاماجاي بيىنە سىن ايتۋ كەرەك سياقتى. مەنىڭشە قازاققا ٴبيدىڭ قاجەتى جوق، شەتەلدىڭ بيلەرى تۇرعاندا قازاقتىكى دەپ بيلەۋ ۇيات. لامباداعا بيلەگەن قانداي ادەمى، ورىستىڭ، ۇندىستەردىڭ، يسپانداردىڭ بيلەرىن ايتساڭشى، پاح شىركىن، ٴوزىمىزدىڭ تۇركى باۋىرلارىمىز وزبەكتىڭ انديجان ٴبيى، ۇيعىردىڭ ۇسۇل ٴبيى قانداي كەرەمەت ەدى!

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي