USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
استانا:

ٴدىن تازاسىن وي تابار

فوتو: Егемен Қазақстан – egemen.kz

ٴوز تۇرعىلاستارى مەن ٴىزباسارلارى تۋرالى تولىمدى پىكىر تاستاي بىلەدى دەگەن جاستاردىڭ ايتارىنا قۇلاق تۇرسەك دەگەن ەدىك. وسى ورايدا، تاريح عىلىمى سالاسىندا بەلسەندىلىك تانىتىپ جۇرگەن جاڭاشىل ۇستازداردىڭ ٴبىرى تالعات جولداس ۇلىمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ٴساتى ٴتۇستى. تالعات جولداس ۇلى قىزىلوردا وبلىسى قارماقشى اۋدانىنىڭ تۋماسى. 2007 جىلى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تاريح ماماندىعى بويىنشا ٴبىتىرىپ، 2008 جىلى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ماگيستراتۋراسىن ٴتامامداعان. 2014 جىلعا دەيىن «قازاق-قىتاي» ينستيتۋتىندا ٴبىر جىل، ودان سوڭ م. مامەتوۆا اتىنداعى قىزىلوردا گۋمانيتارلىق كوللەدجىندە بەس جىل وقىتۋشى بولىپ قىزمەت ەتكەن. قازىرگى كۇنى تۇركيانىڭ كونيا قالاسىنداعى سەلچۋك ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورانت. بۇگىنگى تاڭدا قازاق جاستارى اراسىندا دىنگە، تاريحي تانىم-تۇسىنىككە، ٴبىلىم الۋعا بايلانىستى تۋىندايتىن ماسەلە كوپ. بۇل تۇرعىداعى باتىل پىكىرلەر بىزگە عانا ەمەس، بارلىق جاستارعا وي سالار دەگەن نيەتپەن تالعات جولداس ۇلىمەن بولعان سۇحباتىمىزدى وقىرمان نازارىنا ۇسىنۋدى ٴجون كوردىك.

- عىلىمعا بەت بۇرۋىڭىزعا نە سەبەپ؟ ٴسىزدىڭ ويىڭىزشا تاريح عىلىمىنىڭ قاي تارابى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى؟

- عىلىمعا ستۋدەنت كەزىمنەن بەت بۇرا باستادىم. ٴومىردىڭ ٴبۇل سالاسىنا قىزىعۋشىلىعىم ويانۋىنا تاريح عىلىمىنىڭ ەركىن ويلاۋدى، تاۋەلسىز بولۋدى، شىندىقتى، ادىلدىكتى تالاپ ەتۋى سەبەپ بولسا كەرەك. ال وتاندىق تاريحىمىزدىڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تارابى ارينە كوپ. ٴبىرىنشى ماسەلە ٴتىل بىلەتىن ماماندار وتە از. تاريحشىلار كوبىنە تەك ورىس ٴتىلىن بىلگەندىكتەن ورىس دەرەكتەرىمەن جۇمىس ىستەۋ ارقىلى جاقىن ٴداۋىر تاريحىن زەرتتەيدى. ەجەلگى جانە ورتا عاسىرلار تاريحىن زەرتتەۋ ٴۋشىن تاريحشى پارسى، اراب، قىتاي دەرەكتەرىمەن، قولجازبالارىمەن جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى، سوندىقتان بۋل تىلدەردىڭ ٴبىرىن جەتىك ٴبىلۋ كەرەك، ٴبىراق ونداي ماماندار وتە از، كەيبىر وبلىستاردا ٴتىپتى جوق. ەكىنشى ماسەلە - دامىعان ەلدەردىڭ الەمگە ايگىلى تاريحشى، زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرى بۋكىل الەمگە اعىلشىن تىلىندە تارايدى. سوندىقتان تاريحشىعا بۇل ٴتىلدى ٴبىلۋ وتە ماڭىزدى. بولماسا عىلىمىمىز مۇشكىل حالدە قالا بەرۋى مۇمكىن. ال زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن سالالار جونىندە سوسىن اڭگىمە ەتۋگە بولادى...

- عىلىمدا جەتكەن جەتىستىكتەرىڭىز؟

- ادام وزىنە كوڭىلى تولمايدى عوي. سوندىقتان مىناداي جەتىستىككە جەتتىم دەپ ايتۋ قيىن ەكەن. عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىما بايلانىستى كوپتەگەن وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنسيالارعا قاتىستىم. وبلىستىق، رەسپۋبليكالىق مەرزىمدى باسىلىمدارعا عىلىمي، تانىمدىق ٴىرىلى-ۇساقتى ونداعان ماقالالارىم جاريالانىپ كەلەدى. جاقىن بولاشاقتا جاس تاريحشىلارىمىزدى قالىپتاستىرۋعا ٴوز ۇلەسىمدى قوسامىن دەپ ويلايمىن.

- تەرىس اعىمدار مەن زياندى ادەتتەردەن اۋلاق بولۋى ٴۇشىن جاستار نەنى بىلگەنى دۇرىس؟

- ارينە مەن كاسىبي تەولوگ نەمەسە فيلوسوفيا سالاسىنىڭ مامانى ەمەسپىن، ٴبىراق ٴدىن تاريحىنا بايلانىستى كاسىبي تەولوگتاردىڭ اكادەميالىق جازىلعان ەڭبەكتەرىن جانە كەيبىر ويشىلداردىڭ شىعارمالارىن وقىعاندى ۇناتامىن. مەملەكەت پەن ٴدىن قارىم-قاتىناسىنا قارايتىن بولساق، قازاقستان اتا زاڭىندا جازىلعانداي زايىرلى مەملەكەت. جاستاردىڭ ٴبارى وسىنداي دەپ مورال وقۋدان اۋلاقپىن، ٴبىراق كوپتەگەن جاستارىمىز ەل زاڭى مەن زايىرلىلىقتى تۇسىنە بەرمەيدى. سوندىقتان قوعامدا كوپتەگەن قايشىلىقتار تۋادى. بۇل بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن بىرەۋدىڭ دىنىنە، ۇلتىنا، جىنىسىنا ٴتىل تيگىزۋگە، كەمسىتۋگە تيىم سالىناتىنىن دا تۇسىنە بەرمەيدى. كەيبىر مۇسىلمان ەلدەرىنە بارىپ كەلگەن كوپتەگەن جاستار سول قوعامدى يدەال كورىپ، قازاقتىڭ ٴداستۋرلى ٴدىني تۇسىنىگىنە قايشى ارەكەتتەر جاسايدى. راديكالدى تۇردە ٴسالت-داستۇرىمىزدى بيدعاتقا، شيرككە شىعارا سالادى. مادەنيەتىمىزگە، قاسيەتتى توپىراعىمىزعا دەگەن قۇرمەتى جوق. زاڭعا قايشى ەكەنىن بىلمەيدى، بىلسە دە قۇرمەتتەمەيدى. ٴدىن دەگەنىڭىز اقىل، ار، ادەپ، ادامگەرشىلىك پەن ادىلەتتىك. مىنەزدە بۇلار بولماسا قۇر عيباداتتان پايدا جوق. «ٴدىن تازاسىن وي تابار» دەپتى بابالارىمىز. ويلانۋ مەن اقىلعا سالۋ، اقىلدى ٴوسىرۋ ٴۇشىن ٴبىلىم ىزدەپ، عىلىم يگەرۋ ٴدىن تازاسىن ىشىڭىزدەن تاۋىپ بەرەدى. ٴدىن مەن ٴفالسافا تۋراسىنداعى قىسقاشا پىكىرىم وسى.

- شەتەلدە وقۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن وقۋ بارىسىندا كەزدەسەر قيىندىقتار تۋراسىندا نە ايتاسىز؟

- ٴقازىر تۇركيانىڭ «تۋركيە بۋرسلارى» اتتى پروگرامماسىمەن وقىپ جاتىرمىن. بۇل باعدارلامامەن ەۆروپانىڭ، ازيا ەلدەرىنىڭ، افريكانىڭ جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى ٴبىلىم الۋدا. شەتەلدە وقۋدىڭ ارينە ارتىقشىلىقتارى كوپ. مىسالى، تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ وقۋ جۇيەسى ەكى ٴتۇرلى، ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى باسقا. وسىنداي ەلدە وقۋ ٴبىز ٴۇشىن جاڭا الەم، جاڭا عىلىمي مەكتەپ بولىپ تابىلادى، ۇيرەنەر جاعىمىز كوپ. جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋادى، ەل كورەسىز، جەر كورەسىز، ٴارتۇرلى ەلدەن كەلگەن ستۋدەنتتەرمەن ارالاساسىز، تانىم-تۇسىنىگىڭىز داميدى، وزگەرەدى دەگەندەي. الدىمەن سول ەلدىڭ ٴتىلىن مەڭگەرەسىز، سول تىلگە اۋدارىلعان قولجازبالاردى، عىلىمي ەڭبەكتەردى وقۋعا مۇمكىندىكتەر تۋادى. الەۋمەتتىك جاعىنان العاندا بارلىق قاجەتتىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەنبىز دەسەك تە بولادى. ارينە ۇساق-تۇيەك قيىندىقتارى دا جوق ەمەس.

- قازىرگى قازاق جاستارىنا قانشالىقتى كوڭىلىڭىز تولادى؟

- جاستار دەگەن - جالپى ۇعىم. بارلىعى بىردەي ەمەس، سوندىقتان كوڭىلىم تولادى نەمەسە تولمايدى دەپ ايتۋ قيىن.

- ٴسىزدىڭ ويىڭىزشا جاستار اراسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە قانداي؟

- قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق- الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى جاستاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى كوپ. وعان توقتالماي-اق قويايىن. جاستارعا ازداپ كەڭەسىمدى ايتاتىن بولسام، باسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ ٴۇشىن ٴبىر ماماندىقتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى يەسى بولۋ كەرەك. وعان قوسا انا تىلىڭنەن بولەك ٴبىر ٴتىل ٴبىلۋىڭ كەرەك. قازىرگى كەزەڭدە ەڭ وزەكتى بولىپ تۋرعان ول اعىلشىن ٴتىلى. عىلىممەن اينالىسساڭىز دا، شەتەلدە ٴبىلىم العىڭىز كەلسە دە اعىلشىن ٴتىلىنسىز بولمايدى. ٴتىلدى جەتىك مەڭگەرۋ ارقىلى شەتەلدە ٴبىلىم الىپ الەۋمەتتىك جاعدايىڭىزدى تۇزەيسىز، ەلىمىزدە بىلىكتى مامانعا اينالاسىز، وزىڭىزگە جاڭا الەم اشاسىز، قوعامعا پايدا تيگىزەسىز. تەك ورىس ٴتىلدى اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ استىندا قالعان قازاقستان ٴۇشىن ٴتىپتى ماڭىزدى. قازىرگى كۇنى اعىلشىن ٴتىلىن كوپ جەرلەردە تالاپ ەتۋدە، الداعى ۋاقىتتا ٴتىپتى ماڭىزدى بولىپ، قاتتى تالاپ ەتىلەتىن بولادى. وزىمەن بىرگە وقىعان جاستار ٴتىلدى مەڭگەرۋ ارقىلى العا جىلجىپ، باتىستىڭ وزىق عىلىمى مەن ونەرىن ۇيرەنىپ جاتقاندا ٴتىلدى مەڭگەرمەگەن جاستار باسەكەلەسە الماي، قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا جۇمىسسىز قالۋى دا مۇمكىن. جوعارى وقۋ ورىندارىندا بولسىن، كوللەدجدە بولسىن كاسىبي ماماندىعىن يگەرىپ، ٴوزىنىڭ جەتىلۋى ٴۇشىن وقىعانى ابزال. ورىنسىز بوس كۇلكى مەن زياندى ادەتتەرگە اۋەس بولماي، كىتاپ وقۋ ادەتىن قالىپتاستىرعان وتە پايدالى. بۇل مەنىڭ پەداگوگ رەتىندەگى تاجىريبەمنەن تۇيگەنىم.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

سۇحباتتاسقان ب.ساتجان

كوممەنتاريي0

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي