BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 369.35 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 421.47 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.57
استانا:

ٴابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: مەن اۋەزوۆتىڭ ٴونىمىمىن («وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتى)

فوتو: ашық дереккөзден

كوركەم شىعارما دا ٴومىر...

مەن ابەڭنىڭ ۇيىنە كىرگەنىمدە اقساقال «قان مەن تەردىڭ» ٴبىرىنشى كىتابىن قايتادان رەداكسيالاپ وتىر ەكەن. 94-تەگى ادامنىڭ كوزىندە كوزىلدىرىك جوق! تۇتاس-تۇتاس ابزاستاردى قىزىل سيامەن بوياپ، ۇستىنەن ەكى رەت قارا قالامساپپەن ايقىش-ۇيقىش سىزىپ تاستاپ جاتقانىن كورگەندە مەنىڭ ٴوزىم جازعان، ٴوزىم ەڭبەك سىڭىرگەن كىتابىم بولماسا دا تۋرا قوڭ ەتىمنەن ەت كەسىپ الىپ جاتقانداي بولدىم... ارينە، ابەڭ تەك كەسىپ تاستاپ جاتقان جوق، كوپ جەرىن تۇزەتىپ، رەداكسيالاپ تا وتىر. ول كىسىنىڭ ٴوز كىتاپتارىن كاسىبي اۋدارماشىلارمەن بىرگە وتىرىپ اۋداراتىن قاسيەتى دە ەلگە بەلگىلى. سۇحبات تا وسى ٴتىل جايىنان باستالدى، دەپ جازادى «وڭتۇستىك قازاقستان» وبلىستىق گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى. وسى ورايدا بىزدە ادەبيەت تۋرالى ادەمى وربىگەن سۇحباتپەن ٴبولىسۋدى ٴجون سانادىق.

– ورىسشانى قاي جەردە، قالاي وسىنشا تەرەڭ يگەردىڭىز؟

– مەكتەپكە مەن ٴوزىم قازان ايىندا باردىم. ون بەس كۇندە ەكى ٴارىپتى – «ا» مەن «ب» ٴارپىن عانا تانىدىم. «اجەڭ ٴولىپ قالدى» دەپ اۋىلعا الىپ كەتتى. كەلەسى جىلى كۇزدە تاعى بەرگەن جوق. اپرەل ايىندا عانا، 78 شاقىرىم جەردەگى بالىقشىلار كولحوزىنداعى مەكتەپكە ٴبىر كىسىنىڭ اتىنا مىنگەستىرىپ جىبەرىپ بارىپ، الىپپەنى ٴبىتىرىپ شىقتىم. ەكى جىلدا! ٴۇشىنشى جىلى ەكى جارىم اي وقىدىم. اۋىلعا تاعى الىپ كەتتى، سەبەبى ەلدە اشارشىلىق باستالدى. شالقاردا قازاق مەكتەبىن ٴبىتىردىم. اۋىلدىڭ جۋاس بالاسى بولدىم.

اتام نۇرپەيىس بولىس بولعان، مىڭعىرعان مال بىتكەن كىسى ەدى. ورىنبورعا مال ايداپ، ساۋدا جاساعان. جەم وزەنىنىڭ بويىنداعى ارپا، بيداي، تارى ەگەتىن قازاقتاردى كورىپ، قاردىڭ سۋىن توقتاتىپ، ٴبىزدىڭ ەلدە ٴبىرىنشى بولىپ ەگىن سالدىرعان ادام. تەڭىز جاعاسىنداعى قىستاۋدا مالشىلارى تۇردى. ٴوز اۋىلى ۇشكوڭ دەپ اتالدى، ٴۇش ٴۇي وتىردى. ون شاقىرىم جەردە كەڭقورا دەگەن ۇلكەن اۋىلى بولعان. مەكتەپ اشتى. سول مەكتەپتە وقىعان كىسىلەر وقۋ ٴبىر اي كەش باستالدى دەيتىن. جاڭا ۇيلەنگەن جاس بالىقشى جىگىتتىڭ ەكى بولمەلى ٴۇيىنىڭ ٴبىر بولمەسىندە. وقۋشىلار جەردە وتىرادى. ٴۇندى شايى جاشىگىنىڭ ٴبىر جاعىن تاقتا ەتكەن. بور بار. مەن شالقاردا بەسىنشى كلاستا قازاق تىلىنەن جازباشا ەمتيحاندى تاپسىرا الماي كۇزگى سىناققا قالدىم. سەبەبى – ساۋاتسىزبىن. ون رەت كىرسەم دە تاپسىرا المايتىنىمدى ٴبىلدىم. سوسىن ٴوز ومىرىمدەگى تۇڭعىش ەرلىگىمدى ىستەدىم – كۇزدە تەڭىزبەن ارالعا كەلدىم-داعى شەۆچەنكو اتىنداعى مەكتەپتىڭ ديرەكتورىنا باردىم. «قۇجاتتارىم شالقاردا قالىپ قويدى، كەيىن ٴبىر قاتىناعاندا بارىپ الىپ كەلەمىن» دەدىم. التىنشى «ا» كلاسىنا قابىلدادى. ەرەسەك ۇلدار، قىزدار... «ەرلىگىم» دەپ وتىرعانىم، ٴوزىم كىپ-كىشكەنتاي بالامىن، سوندا دا ار جاعىمدا ٴبىر نارسە بار بولىپ تۇر عوي...

گەرولد بەلگەر، اي، اينالايىن-اي، العىر، كورەگەن ادام ەدى عوي... مەنىڭ جەتپىس بەس جىلدىعىما ورىسشا ۇلكەن ماقالا بەردى. ونى مەن وقىپ شىققاندا تاڭ قالىپ، ماقالانىڭ ۇستىنە: «وي، يت-اي!» دەپ الدىمەن قازاقشا جازدىم. بۇل ٴوزى يا قاتتى جەك كورگەندە، يا قاتتى سۇيسىنگەندە ايتىلاتىن ەكى ماعىنالى ٴسوز عوي. سوسىن «تى وكازىۆاەتسيا وبو منە گورازدو بولشە زناەش، چەم و سەبە يا سام» دەپ جازدىم. سونىڭ ىشىندە ونىڭ «ۋ نۋرپەييسوۆا ەست تششەسلاۆيە، نو ونو ۋ نەگو زدوروۆوە» دەگەن، «ٴبىراق، ۇستانىمى مىقتى، ونىسىن بىلدىرمەيدى» دەپ جازعان جەرى بار... كوردىڭىز بە، مەندە سول قاسيەت بولماسا شىناشاقتاي بالا قالاي ميى جەتىپ، وقۋىن جالعاستىرا الادى؟ ۇستىمدە اق كويلەك، بۇتىمدا توبىعىمنان جوعارى شالبار. كەلەسى جىلى شالقارعا قايتا باردىم.

ال، ٴتىلدى مەن كەيىن ۇيرەندىم. اسكەردە ٴجۇرىپ تەك اسكەري ٴتىل ۇيرەنسەم، ادەبي ٴتىلدى سوعىس بىتكەن سوڭ ورىستىڭ، الەمنىڭ جازۋشىلارىن كوپ وقۋ ارقىلى ۇيرەندىم. مەنىڭ بۇل ٴبىلىم الۋ، ٴتىل ۇيرەنۋ ٴادىسىم اكتيۆنىي – بەلسەندى ٴتىل ۇيرەنۋگە جاتپايدى، مەنىكى پاسسيۆنىي – سەلقوس، ەنجار ۇيرەنۋ. مەن كىتاپتى وقىپ وتىرىپ ٴسوزدىڭ ماعىناسىن ٴينتۋيتيۆتى تۇردە اڭعارۋ، جوبالاۋ، بولجارلاۋ ارقىلى ۇيرەندىم.

– اعا، مەن مىنا سايكەستىككە تاڭ قالىپ وتىرمىن. مەن 1-كۋرستا ورىسشانى ەكى اي بويى كۇن سايىن «يزۆەستيا» مەن «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتتەرىن اۋدارىپ، اۋدارعاندا الدىڭعى سوزدەن كەيىن ۋاقىتتى ۇتۋ ٴۇشىن ٴۇشىنشىسىن اۋدارىپ، ورتاداعى ٴسوزدىڭ ماعىناسىن جورامالداپ اۋدارۋ ارقىلى ۇيرەنىپ ەدىم... جانە وسىلاي ەتكەندە ٴسوز تەز جاتتالادى ەكەن.

– مەن تالاي رەت وي-جورامالىم دۇرىس پا ەكەن دەپ تەكسەرىپ كوردىم. قۇداي وڭداپ، مەنىڭ سول ٴادىسىم وسى كۇنگە دەيىن جاڭىلىسۋدى بىلمەيدى، مەنى جارعا جىقپاي الىپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا ٴوز كىتاپتارىمنىڭ ورىسشاسىن ٴوزىم رەداكسيالايتىن دەڭگەيگە جەتتىم. كورىپ وتىرسىڭ، سىعىپ جاتىرمىن، سىعىپ جاتىرمىن. قازىرگى وقىرمان – جالقاۋ. قازاق جازۋشىلارى قولىنا قالام تيگەن سوڭ كوسىلە جازعاندى جاقسى كورەمىز. مەن سونى كەيىن بايقادىم. مىنە، مىنا كىتاپ ەندى وتە سالماقتى، بايسالدى دۇنيە بولىپ شىعادى.

– ٴسىزدىڭ مىنا قىسقارتۋىڭىزعا ايدالاداعى مەنىڭ جانىم اۋىرىپ كەتتى...

– قىسقارتقان سايىن، اينالايىن، شىعارما شيرىعا تۇسەدى، شىڭدالا تۇسەدى.

– مارقۇم گەرولد بەلگەر ٴوز ەستەلىكتەرىندە سىزبەن بىرگە اۋدارما جاساۋدىڭ قانشالىقتى قيىن دۇنيە ەكەنىن، ٴسىزدىڭ ٴار سوزگە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىنىڭىزعا تاڭعالىپ تا، ٴتانتى بولىپ تا، تامسانىپ تا جازىپ كەتتى عوي...

– اسقار «وسىنداي ٴبىر جاقسى نەمىس بالا بار» دەدى، مەن ونى جۇمىسقا الدىم. سودان بەلگەرمەن 45 جىل بىرگە جۇمىس ىستەدىم. ونىڭ دا، مەنىڭ دە ارمانىم جوق... مەن اۋدارماشىلارىمدى ۇزاق – يۋريي كازاكوۆتى 7 جىل، اناتوليي كيمدى 12 جىل كۇتتىم. اۋدارمانىڭ ساپاسىنا ورىس جازۋشىلارىنىڭ وزدەرى تاڭ قالىپ ٴجۇردى. جازۋشى س.زالىگين «ا.كيمنىڭ تىلىنە كەز كەلگەن زاماناۋي ٴىرى ورىس جازۋشىسى قىزعانىشپەن قاراۋى مۇمكىن» دەپ جازدى. مەن اۋدارمامنىڭ كەيدە ورىسشاسىن وقىپ وتىرىپ ريزا بولعاننان زارەم ۇشىپ كەتەدى. «ٴاي، مەندە قالاي ەكەن؟» دەپ دەرەۋ قازاقشاسىنا قارايمىن. جوق، ەكەۋى دە بىردەي ەكەنىن كورىپ بارىپ تىنىشتالامىن...

قالقام، جازۋدى اركىم ٴوزىنىڭ بىلگەنىنشە، شاماسى كەلگەنىنشە جازادى عوي. اۋىز مەنىكى ەكەن دەپ كوپىرىپ سويلەي بەرگەن سەكىلدى «اق پاراق، قارا قالام قولىمدا، نە ىستەسەم دە ەرىك وزىمدە» دەپ جازا بەرگەننەن نە پايدا؟! قازاق بۇنى «سۋ» دەيدى، ورىستار «جير - ماي» دەيدى. لەۆ تولستويدىڭ ٴوزى وسى «مايمەن» ٴومىر بويى كۇرەسىپ وتكەن. سوندا دا جەڭە الماي كەتكەن. ٴوز شىعارماڭا قاتاڭ قاراۋ – بۇل ٴوزى ۇلكەن ونەر. جازۋ ۇستىندە سەن جازا بەرەسىڭ. قايتا قاراعاندا كوپ نارسە بايقالادى. ەرنەست حەمينگۋەي دەگەن ٴارقيلى جازۋشى بولعان. «كيليماندجارو قارى» دەگەن كەرەمەت كىتابى بار. ويدى بىتىرمەي تۇسپالمەن اياقتاۋدىڭ، ب ۇلىڭعىر، كۇڭگىرت (پولۋتون) بوياۋمەن بەرۋدىڭ شەبەرى. سولاردان ۇيرەنۋ كەرەك.

مەن بۇرىن قانشا كىجىنگەنمەن تىم جاقسى جازىلىپ تۇرعان سوڭ قىسقارتۋعا قيمايتىن ەدىم. ٴقازىر – جوق! مەن ٴقازىر ابدەن قاھارعا مىنگەنمىن. «مايدى» اياماي كەسىپ، تەك قانا بۇلشىق ەتىن قالدىردىم. وسى قىسقارتقانىما ٴوزىم ريزا بولىپ، ماقتانىپ وتىرمىن. ال، كەيىنىرەك وقىرمان دا كەرەمەت ريزا بولاتىنىنا كۇمانىم جوق. جەڭىل، قىزعىلىقتى، تەز وقىلاتىن بولادى. جازۋ وڭاي – قىسقارتۋ قيىن... سەن «وسىلاي دا ەتۋگە بولا ما؟» دەپ وتىرسىڭ. بولادى، اينالايىن. وسى كىتاپ بيىل نەمەسە كەلەسى جىلى باسپادان شىعادى، سونى وقى، انە، سول كەزدە ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىز جاراساتىن بولادى.

– ٴسىزدىڭ مىنا ەڭبەگىڭىزدى كورگەن سوڭ بۇنى وقۋعا قۇمارتپاۋ مۇمكىن ەمەس قوي. ودان دا بۇرىن سالىستىرۋ ٴۇشىن تريلوگيانى قايتادان ٴبىر وقىپ شىعاتىن بولدىم.

– وقىما! سالىستىراتىن ادەبيەتتانۋشى، زەرتتەۋشى عالىم ەمەسسىڭ، ول سولاردىڭ مىندەتى. «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» العاشقى باسىلىپ شىققاندا ٴتورت كىتابى ەكى-اق توم بولعان. تولستوي قايتا قاراعان سايىن ونىڭ كولەمى كوبەيە بەرگەن. اياعىندا ەكى ەسە ۇلكەيىپ كەتكەن.

– ازايۋدىڭ ورنىنا كوبەيىپ كەتكەنى قالاي؟

– اينالايىن، ٴبارى بىردەن باسقا كەلە قويمايدى. جانە كوركەم شىعارما دا ٴومىر عوي. ٴومىر قالاي وزگەرىپ وتىرسا، كوركەم شىعارما دا سوعان سايكەس وزگەرىپ وتىرادى. كەي كەزدە قوسىلادى، كەي كەزدە كەمىتىلەدى...

ولجاستى قازاق وقىرمانىنا العاش تانىستىرعان مەن ەدىم...

– سوعىس تاقىرىبىنا «كۋرليانديا» («كۇتكەن كۇن») رومانىنان كەيىن قايتىپ ورالماۋىڭىزدىڭ سەبەبى نەدە؟ قايتا قاراپ شىققىڭىز كەلمەي مە؟

– ونىڭ سەبەبى، مەن دۇرىس سوعىسقانىم جوق، انە، سونداي. جاعداي سولاي بولدى. شىن سوعىستىڭ ماڭايىندا ٴجۇردىم. قاندى قاساپقا، دوداعا كىرمەيىن دەمەدىم، رەتى كەلمەدى. ول ٴوزى شامالاپ جازىلعان، بىلىكتىلىكپەن جازىلماعان رومان. ال، جالپى سوعىس جايلى جازىلعان دۇنيە كوپ بولعانىمەن، جاقسىسى از. مىسالى، مەن ۆاسيل بىكوۆتىڭ جازعانىنا سەنەمىن. ول شىلقىماي سوعىستىڭ ىشىندە بولعان ادام. مەندە ونداي ماتەريال بولعان جوق. سوندىقتان، كىتابىمدى قايتا قارامايمىن...

– اعا، ٴسىز اڭگىمە، پوۆەستەر جازباي، از دا بولسا ساز جازايىن دەپ ەپوپەيالىق روماندار جازۋدى ٴوزىڭىز سانالى تۇردە تاڭداپ الدىڭىز با، جوق الدە شاعىن دۇنيەلەردىڭ وڭ جامباسىڭىزعا كەلمەيتىنىن كورىپ باس تارتتىڭىز با؟

– اينالايىن، بۇعان ناقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن. ول قۇدايدىڭ قولىنداعى نارسە. ول سەنى و باستا قانداي جازۋشى ەتىپ جاراتتى، سول جۇلگەمەن كەتەسىڭ...

اتام اتى اقجىگىت دەدىڭ بە؟ ومىرىمدە بۇنداي ەسىمدى ٴبىرىنشى رەت جولىقتىرىپ وتىرمىن. قازاق ات قويۋعا شەبەر عوي. قازاق فانتازەر حالىق. ٴتىلى بۇرقىراعان باي. ايگىلى شىعىستانۋشى، اكادەميك ۆاسيليي رادلوۆ، ۇلتى نەمىس، شىعىس حالىقتارى تىلدەرىنىڭ بىلگىرى، سول تۇركىتەكتەس حالىقتاردىڭ ىشىنەن قازاق ٴتىلىن ەرەكشە بولەكتەپ اتايدى. «الەمدە ٴۇش ۇلى ٴتىل بار، ولار فرانسۋز، ورىس جانە قازاق ٴتىلى» دەيدى. ولجاس سۇلەيمەنوۆكە كەزىندە قارسى ماقالا جازعانىمدا مەن رادلوۆتىڭ سول ٴسوزىن كەلتىرگەنمىن. قۇدايدى سىناۋعا بولمايدى، ال، جەر باسقان پەندەنىڭ ٴبارىن سىناۋعا بولادى. ٴبىراق، قازاقتىڭ ٴتىلىن بىلمەسە دە، ول ٴتىل جايلى ۇكىم شىعارعاندار – قاسيەتسىز، ٴناسىلسىز، دورەكى ادامدار. «پراۆدانىڭ» قازاقستانداعى ٴتىلشىسى بولعان قازاق جىگىت، فاميلياسى ۇمىتپاسام، ەسىلبايەۆ بولۋى كەرەك، سول، سوسىن تاريحشى نۇربولات ماسانوۆ پەن ولجاس سۇلەيمەنوۆ «كازاحسكيي يازىك – نەرازۆيتىي يازىك» دەدى-اۋ...

– اعا، ٴتىل ماسەلەسىن، ولجاستى ايتىپ قالدىڭىز. ولجاس سۇلەيمەنوۆ اعامىز «مونوەتنوستى مەملەكەت قۇرۋ ٴقاۋىپتى» دەيدى، «ورىستار – ٴبىزدى بىرىكتىرىپ ۇستاپ تۇرعان «ٴتورتىنشى ٴجۇز»، ولاردان ايرىلماۋ كەرەك» دەيدى، ايتەۋىر، ولجەكەڭ ودان بەرى دە تىلىمىزگە، ۇلتىمىزعا تيىسكەنىن توقتاتقان ەمەس...

– مەن ٴبىزدىڭ اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ جالپىلداقتىعىن، وزىندىك نىق پوزيسياسى جوقتىعىن ۇناتپايتىنمىن. سوسىن ولار مەنى ۇناتا ما؟ مارقۇم كامال سمايىلوۆ كومسومولدىڭ شاپانىنان شىققان جاستار سەركەسى، ٴبىلىمدى، ٴوي-ورىسى كەڭ، جاقسى جىگىت بولاتىن، ٴبىراق، تابانى تايعاقتاۋ ەدى... ورتالىق كوميتەتتە ٴبولىم باسقاردى. ٴبىر كۇنى ماعان تەلفون شالدى: «ٴقازىر عانا ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋروسى ٴبىتتى. گەنناديي ۆاسيلەۆيچ ماعان: «نۇرپەيىسوۆ پەن سۇلەيمەنوۆتى تاتۋلاستىر» دەدى. سوعان ەرتەڭ 10-عا كەلىڭىز». «تاتۋلاسپايمىز. تاتۋلاسا المايمىز! سوندىقتان بارمايمىن!» «رەسپۋبليكانىڭ ٴبىرىنشى باسشىسى تاپسىرما بەرىپ جاتىر، كەلمەگەنىڭىز بولمايدى عوي، ۇيات قوي، كەلىڭىز...» «وندا قويار ٴبىر شارتىم بار: ولجاستى مەن جاقسى بىلەمىن. اقتى قارا، قارانى اق دەپ ويلانباي ايتا سالاتىن ادام. سوندىقتان مىقتى ستەنوگرافيستكا نەمەسە ماگنيتوفون كەرەك». «جاقسى، بولادى!» ەرتەسىنە بارسام ۇزىن ۇستەلدىڭ قابىرعا جاعىندا ولجاس، تومەندەۋ ەكى ورىس ستەنوگرافيستكا ايەل، ٴوز ۇستەلىندە كامال وتىر ەكەن، ول مەنىڭ قاسىما كەلىپ جايعاستى. وتىرىستىڭ ستەنوگرافيالىق ەسەبى 73 بەت بولدى. جازۋشىلارىمىز «ولجەكە، ولجەكە»، «الجاس اماروۆيچ» دەپ ٴيىلىپ جۇگىرىپ جۇرگەندەرى. ولجاس بولسا ودان سايىن ۇزىن بويىن سوزىپ، داۋسىن گۇرىلدەتىپ، ولاردى مىسىمەن باسا تۇسەتىن. انالار بۇعا تۇسەتىن. ۆولەيبولدا توردىڭ ارجاعىنان تۇرىپ، دوپتى جوعارىدان تومەن بەرى قاراي «تۋشيت» ەتىپ ۇرماي ما؟ ولجاس ماعان دا سول ٴتاسىلىن قولدانعىسى كەلدى. كامال قازاقشالاپ مايدا تىلمەن «ابەكە، گەنناديي ۆاسيلەۆيچ تاپسىردى، ٴتىل تابىسۋ كەرەك قوي، مۇمكىن، ٴسىز باستارسىز؟» دەدى. ورىسشا سويلەدىم: «مەن اۋىلدىڭ بالاسىمىن. ونىڭ ىشىندە ارال تەڭىزىنىڭ باتىس شەتىندەگى، ماڭعىستاۋمەن شەكارالاس، ومىرىندە ورىس كورمەگەن اۋىلدىڭ. قازاقشا مەكتەپتى زورعا بىتىرگەنمىن. قازاقشا سويلەيمىن، كىتاپتارىمدى قازاقشا جازامىن. ارينە، ماعان قازاقشا سويلەگەن وڭاي بولار ەدى، ٴبىراق، ارامىزدا ٴبىزدىڭ تىلىمىزدە سويلەۋگە قينالاتىن ٴبىر كىسى بار. باستا دەسەڭ باستايىن» دەدىم. «ولجاستىڭ ٴوزى مەن 1963 جىلى قاڭتاردا «جۇلدىز» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ بارعانىمدا ونىڭ شىعارمالارىن قازاقشا ٴبىرىنشى باسىپ شىعارعان، ونى قازاق ٴتىلدى وقىرمانعا ٴبىرىنشى بولىپ تانىتقان ادام ەكەنىمدى جوققا شىعارا الماس. سول كەزدە ٴبىزدىڭ قاتارلارىمىز «ورىس ٴتىلدى جاس، ۇلتشىل قازاق اقىنى پايدا بولدى» دەپ قۋانعان ەدى. «دوبروە ۆرەميا ۆوستوكا» دەگەن ٴبىرىنشى جيناعىنداعى ولەڭدەر «ەي، پولوۆەسكايا ستەپ!». «ەي، ارگىماكي!» بولىپ كەلەتىن. زەينوللا قابدولوۆ، تاحاۋي اقتانوۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆ، ٴابىش كەكىلبايەۆ، سيرەكتەۋ بولسا دا قالتاي مۇحامەدجانوۆ پەن جۇبان مولداعاليەۆ، مەنىڭ ورىنباسارىم قادىر مىرزاليەۆ، جاۋاپتى حاتشى زەينوللا سەرىكقاليەۆ، سايىن مۇراتبەكوۆ پروزا بولىمىندە، گەرولد بەلگەر اسقاردىڭ بولىمىندە ادەبي قىزمەتكەر. كىل جاستار! ٴبارىنىڭ اۋزىنان ولجاس تۇسپەيدى. حاتشىم روزا ولجاسقا قوڭىراۋ شالىپ، 13-15 ولەڭىن ٴوزى تاڭداپ بەرىپ جىبەرۋىن ٴوتىندى. «لەنينشىل جاستا» ىستەيتىن ٴابىش كەكىلبايەۆ تاماشا اۋدارما جاسادى. ٴبىزدىڭ بۇل ىسكە ۇلكەن ماڭىز بەرگەنىمىز سونداي، روزاعا ايتتىم: «ولجاستىڭ فوتوالبومىن الدىر، سونىڭ ىشىنەن تاڭداپ بەرەمىز سۋرەتىن». ٴبارىمىز وتىرىپ قارادىق. اق قايىڭعا اياعىن ايقاستىرا، يىعىمەن سۇيەنىپ تۇرعان ولجاستىڭ سۋرەتىن كورگەندە كەرەمەت قۋانىپ كەتتىك. ەكىنشى رەت تاعى دا ولەڭدەرىنەن توپتاما بەردىك. ونى قادىر اۋداردى. مەن وتىرىستا الدىمەن وسىنى ايتتىم.

ەكىنشى جاعداي. مەنى ٴبىر جىلدان سوڭ، 1964 جىلى 5 مامىردا پارتيالىق قاتاڭ سوگىس بەرىپ، ونى ەسەپ كارتوچكاما جازىپ، جۇمىستان بوساتتى. نەگە؟ رەسەيلىك اللا مارچەنكو «اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى، ٴبىز قانشا ماقتاساق تا، فولكلوردان تولىق قول ۇزبەگەن شىعارما ەدى عوي، ناعىز رومان نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرى» دەپ جازدى. ماعان مۇحاڭنىڭ ايەلى مەن قىزى «اللا مارچەنكونىڭ جازعانىنا ٴسىز تەرىستەمە بەرىڭىز» دەيدى. «ولاي ىستەۋ ماعان ىڭعايسىز، مەن قالاي تەرىستەمە بەرەم؟» دەدىم... «قان مەن تەردىڭ» 1-كىتابى «ىمىرتتى» رەسەي فەدەراسياسىندا «سۋمەركي» دەپ ورىستار «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىندا باستى. كسرو جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى گەورگيي ماركوۆتىڭ ادەبيەت جونىندەگى كەڭەسشىسى ۆلاديمير دوروفەەۆ وسى جۋرنالدان «سۋمەركيدىڭ» تەرىلگەن، ٴبىراق ٴالى بەتتەلمەگەن نۇسقاسىن (گرانكاسىن) سۇراتىپ الىپ وقىپ، 3،5 ملن. تيراجى بار «رومان-گازەتانىڭ» رەداكتورى يلەنكوۆقا قوڭىراۋ شالىپ، «وسىنداي كەرەمەت دۇنيەنى وزدەرىڭدە باسساڭدارشى» دەپتى. كسرو-داعى ٴىرى باسپانىڭ ٴبىرى «مولودايا گۆارديا» ٴدال سول كۇندەرى مەنەن قولجازبانى الىپ، ول دا باستى. ومىردە بولماعان جاعداي – ٴۇش جۋرنالدان قاتار باسىلىپ شىقتى! ارتىنشا فرانسۋزدار باسىپ شىعاردى. سول ٴبىرىنشى كىتاپقا پىكىر جازعان فرانسۋز سىنشىسى leurs ٴfransaىs: «نۇرپەيىسوۆتىڭ دانىشپاندىعى سوندا...» دەپ باستاپتى ماقالاسىن. اسا ٴىرى فرانسۋز قالامگەرى، فرانسيا كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى لۋي اراگون: «...نۇرپەيىسوۆ پەن اۋەزوۆتى سالىستىرعاندا تىم قاراپايىم بولۋدىڭ قاجەتى جوق، ويتكەنى «ىمىرت» قازاق رومانىنىڭ پروگرەسىندەگى جاڭا باسپالداق» دەدى. بۇل كىتاپ جايلى نەمىستەر جازدى، بەلگيالىقتار، بولگارلار، يسپاندار جازدى.

1967 جىلى كىتاپ فرانسيادا شىقتى. سودان وعان كەرەمەت پىكىرلەر، ماقالالار جازىلعانىن ايتتىم. جازدا ماسكەۋگە لۋي اراگون كەلدى. تىك تۇرىپ كۇتتىك. لۋي روماندى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ ماقتادى. «نۇرپەيىسوۆتى جىبەرىڭىزدەر، بىزدەگى وقىرماندارىمەن جۇزدەسىپ قايتسىن» دەپ ٴوتىنىش جاسادى. قاراشا ايىندا دانييل گرانين ەكەۋمىز، ونىڭ دا فرانسيادا كىتابى جارىق كورگەن بولاتىن، 12 كۇنگە ەۋروپاعا جول تارتتىق. ٴبىر كۇنى پاريجدە مەنى تۇركيادان قۋىلعان، كەمپىرى ەكەۋى شاتىردىڭ استىندا، ٴبىراق، «شاتىردىڭ استى» دەگەن اتى دەمەسەڭ - بىزگە ونداي جوبا «مانساردا» دەگەن اتپەن جاقىندا عانا جەتتى عوي - اپ-ادەمى ەكى بولمەلى ۇيدە تۇرىپ جاتقان فرانسۋز سۋرەتشىسى قوناققا شاقىردى. قاسىندا ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى، دوسى، فرانسۋز اقىنى بار ەكەن. مەن قازاق ادەبيەتىندە اقىنداردىڭ ۇستەمدىك قۇرىپ كەلگەنىنە، قازاقتا اقىننىڭ، مىقتى اقىننىڭ كوپ ەكەنىنە قاراماستان فرانسۋزعا بۇكىل كەش بويى تەك ولجاستى ماقتاۋمەن بولعانىم سونداي، قايتار كەزدە ول ماعان ولجاستىڭ ولەڭدەرىن سالىپ جىبەرىڭىزشى دەپ ٴوتىنىش جاسادى! مەن ەلگە ورالعان بويدا ولجاسقا تەلەفون سوقتىم. ول ٴوزىنىڭ جيناعىن بەردى. پاريجگە سالىپ جىبەردىم. فرانسۋز ول جيناقتان 5-6 ولەڭدى اۋدارىپ، فرانسيا كومپارتياسىنىڭ ورگانى «يۋمانيتە» گازەتىندە باستى.

– ول كەز بۇل ەلدە كوممۋنيستەردىڭ قاتارى وتە كوپ، گازەتىنىڭ تيراجى دا مول، «يۋمانيتە» ەۋروپاداعى بەدەلدى باسىلىمنىڭ بىرىنە اينالعان كەز ەدى عوي.

– مىنە، مەن ولجاس پەن كامالعا وسىنى ايتتىم. ولجاستى جۇرگەن جەرىمنىڭ بارىندە شامامنىڭ جەتكەنىنشە ناسيحاتتاۋمەن بولدىم دەدىم. ولجاس نە ايتتى؟ ولجاس شالقايىپ وتىرعان جەرىنەن تىكتەلىپ، ۇستەلدىڭ ۇستىنە شىنتاعىن تىرەپ الدى-داعى: «مەنىڭ جاعدايىم ونشا ٴماز ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىن. ەگەر ٴسال جاستاۋ كۇنىمدە بولعاندا، مەن نۇرپەيىسوۆكە باسقاشا جاۋاپ بەرەر ەدىم!» دەگەنى. نە ٴسوز مىناۋ؟.. مەنىڭ داۋسىم بىردەن قاتايدى: «ماقۇل، سەن جاس جىگىتسىڭ دەيىك. سوندا ماعان قانداي جاۋاپ قايتارار ەدىڭ؟!» ولجاس ەندى شىنتاقتاپ وتىرعان كۇيى جۇدىرىعىن ٴتۇيدى: «ۆوت تاك! پو-مۋجسكي!» اقىن-جازۋشىلاردى توبەسىنەن باسىپ، بەت قاراتپاي ۇيرەنىپ قالعان ادامنىڭ ٴسوزى عوي... «بۇل جاعىنان مەن سەنىمەن تايتالاسا الماۋىم مۇمكىن. ٴبىراق، سولاي بولا قالعان كۇندە مەن ٴوزىمنىڭ ورنىما ستۋدەنت كەزىندە ماسكەۋدە ٴۇش جىل جاپوننان كاراتەنى ۇيرەنگەن كىشى قىزىمنىڭ كۇيەۋىن شىعارعان بولار ەدىم. ال، ول ٴماجيت بەگاليننىڭ ۇلى ساعان نە ىستەدى، سونى ىستەر ەدى – تۇندە سەنىڭ باردان شىققانىڭدى كۇتىپ تۇرىپ ٴبىر-اق سوققىمەن سۇلاتىپ سالار ەدى! سوسىن سەن تاعى ٴبىر اي ميىڭ شايقالىپ، اۋرۋحانادا جاتار ەدىڭ!» ولجاستىڭ ٴتۇسى بۇزىلىپ كەتتى: «سەن قايدان بىلەسىڭ ونى؟!» «مەن نەگە بۇكىل قالا بىلەتىندى بىلمەيمىن؟ مەن ودان باسقاسىن دا بىلەمىن». «نەنى؟» «شاكەن ايمانوۆ ماسكەۋدەن كەلگەن ەكى قوناعىن ۇيىنە شاقىرعاندا سولاردىڭ قاسىندا سەن دە بولعانسىڭ. ٴبىراق، سەن سولاردىڭ بىرەۋىمەن توبەلەسىپ، ال، ول سىرتقى ەسىكتى اشىپ قويىپ، سەنى ٴتورتىنشى قاباتتان تومەن قاراي دومالاتىپ جىبەرگەن. سەن قولىڭ سىنىپ، بىر-ەكى اي گيپستە جاتقانسىڭ... سوندىقتان ايتار بايسالدى ٴسوزىڭ بولسا ايت، بولماسا مەن تۇرامىن دا كەتەمىن».

ولجاس شىلاپشىنداعى سۋعا ٴتۇسىپ كەتىپ شىعا الماي، مىسىققا جەم بولاتىن تىشقانعا ۇقسادى دا قالدى... سالدەن كەيىن بارىپ: «ابەكە، ستاريك، كەل، ٴتىل تابىسايىق» دەدى. «ٴبىزدىڭ ٴتىل تابىسۋىمىز وپ-وڭاي – ول ٴۇشىن سەن ورنىڭنان كەتۋىڭ كەرەك. مەن سەنىڭ بۇل ٴىسىڭدى – قازاقشا بىلمەيتىن ادامنىڭ قازاقستان جازۋشىلار وداعىن باسقارۋىن - يا ەرلىككە، يا باسسىزدىققا جاتقىزارىمدى بىلمەيمىن. كەت جۇمىستان!» «نەگە بىلمەيمىن قازاقشا؟ بىلەمىن!» ۇستەلدىڭ ۇستىندە «جۇلدىز» جاتقان. اشتىم دا الدىنا قويدىم. «مىنە، وقي عوي، بىلەتىن بولساڭ!» ولجاستى قىسىلتۋ قيىن. ٴبىراق، بۇل جولى ول جۋرنالدى قولىنىڭ سىرتىمەن، جايلاپ، جاسقانا كەرى ىسىردى. «مەن قازاقشا بىلەمىن». «بىلسەڭ وقىسايشى!» «سەن بار جەردە وقي المايمىن». «دەمەك، بىلمەيسىڭ. كەت!» «كەتۋ كەرەك بولعان كەزدە كەتەمىن». «ەشقاشان كەتپەيسىڭ سەن. مىنە، ولەڭ جازباعانىڭا 11 جىل بولدى. وگەي اكەڭ، ونىڭ ستۋدەنت قىزى بار. ٴوزىڭنىڭ ايەلىڭ، ٴالى كىشكەنتاي ەكى قىزىڭ بار. سونىڭ ٴبارىن اسىراۋ كەرەك. ولەڭ جازباساڭ، قالاماقى الماساڭ قالاي اسىرايسىڭ؟..»

اۋەزوۆ «وسكەن وركەندى» بەكەر جارىققا شىعاردى

– اعا، رومان عانا جازۋدى ادەيى تاڭداپ العان جوقپىن، تابيعي تۇردە سولاي قالىپتاستىم دەدىڭىز. «قان مەن تەردەن» سوڭ اراعا كوپ جىل سالىپ تاعى دا تۋعان جەر جايلى جازدىڭىز – «سوڭعى پارىز» دەگەن ديلوگيا ومىرگە كەلدى. ٴبىراق، كىتاپتىڭ ٴداۋىرى وتكەن زامانىندا جازىلعان شىعارما ەكەنى كورىنىپ تۇردى...

– دانيال احمەتوۆتىڭ پرەمەر-مينيستر بولىپ تۇرعان تۇسىندا پارلامەنتتىڭ ەكى دەپۋتاتى، بىرەۋى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەمەر-مينيسترى ۇ.قارامانوۆ، بىرەۋىنىڭ اتىن ۇمىتىپ وتىرمىن، «ٴابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتىڭ كىتاپتارى كوپ جىل بولدى قايتا باسىلمايدى، فرانسيادان كەلگەن كينوگەرلەر توبىن جالعان نامىسقا شاۋىپ كەرى قايتاردىق، ونىمەن تۇسىرىلگەن فيلم جوق» دەپ بيىك مىنبەردەن ايتىپ، وعان ۇكىمەت باسشىسى «ەندىگى جىلعى بيۋدجەتتە قاراستىرامىز» دەپ ۋادە بەرسە دە، ٴسوز ٴسوز كۇيىنشە قالدى. تريلوگيانىڭ باسىلىپ شىقپاعانىنا، ساۋداعا تۇسپەگەنىنە 20 جىلعا اينالدى. دەمەك، تۇتاس ٴبىر ۇرپاق ونداي كىتاپتى، مەندەي جازۋشى بارىن بىلمەيدى دەگەن ٴسوز. ادەبيەتكە كەلىپ جاتقانداردىڭ ٴوزى دە بىلمەۋى مۇمكىن. «سوڭعى پارىز» ورىسشاعا 2017 جىلى «ي بىل دەن. ي بىلا نوچ» دەگەن اتپەن اۋدارىلىپ، ماسكەۋدەگى «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا» باسپاسىنان 2 مىڭ دانا بولىپ شىقتى. روماننىڭ ەكىنشى كىتابىنىڭ سوڭىندا مەن ەكى رومانىم جايلى ٴبىراز ادامنىڭ پىكىرىن بەردىم. ٴبىراق، سونىڭ ىشىنە 1953 جىلدان «كومسومولكادا» جۇمىس ىستەپ، 1965-1973 جىلدارى ونىڭ باس رەداكتورى بولعان، گازەتتى ەلدەگى «ليتەراتۋرنايا گازەتامەن» قاتار ەڭ بەدەلدى باسىلىم بيىگىنە كوتەرگەن، 1991 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ سىرتقى ىستەر ٴمينيسترى بولعان بوريس پانكيننىڭ «سوڭعى پارىز» جايلى: «كەيىنگى 30 جىلدا بۇل كىتاپقا بالاما جازىلعان جوق» دەگەن پىكىرىن كىرگىزە المادىم. «ەگەمەندەگى» تۋعان جەر جايلى ماقالامدى وقىدىڭ با؟ «كەرەمەت!» دەيسىڭ بە؟..

– مەن سىزگە كەلەردە شىعارمالارىڭىزدى، «قان مەن تەردەن» باستاپ تاعى ٴبىر وقىپ شىقتىم عوي. سوندا بايقاعانىم «قان مەن تەر» ەسكى تانىستاي كوزگە ىستىق كورىنگەنىمەن، ٴسىز «سوڭعى پارىزدا» ابدەن بابىڭىزعا كەلگەن ەكەنسىز-اۋ دەپ ٴبىلدىم. تىلىڭىزگە ٴتىپتى ٴتانتى بولدىم...

– «سوڭعى پارىزدىڭ» ورىسشاسىن ٴوزىم كانوندىق دۇنيە دەپ باعالايمىن. بۇل ٴسوز گرەكشەدەن اۋدارعاندا ەرەجەگە، تارتىپكە، داستۇرگە اينالعان دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. جانە ول نەگىزىنەن «قۇران»، «ٴىنجىل» سەكىلدى جەتەكشى ٴدىني كىتاپتارعا عانا قاراتا ايتىلادى. كوركەم شىعارماعا قاراتا ايتىلمايدى. ٴبىراق، مەن ٴوز كىتابىم جايلى وسىلاي سويلەۋگە وزىمە ەرىك بەرىپ وتىرمىن. دەگەنمەن، مەندە ٴبىر «اۋرۋ» بار. وزىمە قاتتى ۇنايتىن ەكىنشى كىتاپتىڭ ەكى جەرىنىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتىپ، وڭدەپ، جوندەپ قويدىم. تىم جاقسى جازىلعان زاتتىڭ ٴوزىن ىقىلاس-نيەت بولسا ودان دا جاقسى ەتە تۇسۋگە، جەتىلدىرە تۇسۋگە، قىزىقتىراق، سۇلۋىراق ەتۋگە بولادى. قولىم وسىلاي قىشىپ وتىرادى. «قان مەن تەرگە» ماسكەۋدىڭ ەكى باسپاسىنان تاپسىرىس الىپ، ونى دا ٴوزىم ىستەپ جاتىرمىن. العان ٴبىلىمىمنىڭ سيقىن ايتتىم. «سوڭعى پارىزدىڭ» قازاقشا سوڭعى نۇسقاسىن باستىرعاندا العاشقى 13-15 بەتتى دە تۇگەل قوپارىپ شىقتىم. سەبەبىن جوعارىدا ايتتىم.

الەمگە ايگىلى حەمينگۋەيدەي ٴتۇرلى جانرلىق جازۋشىنىڭ تۇككە تۇرمايتىن دۇنيەلەرى بار. اۋەزوۆ تە «وسكەن وركەندى» بەكەر جارىققا شىعاردى. زەينوللا قابدولوۆ تا «اۋەزوۆ ەرتە ٴولىپ قالدى-اۋ» دەگەنىمدە ماعان «جوق، قايتا ٴتىرى بولعاندا سول روماننىڭ تاعى بەس كىتابىن جازام دەپ، بۇرىنعى جيعان بار ابىرويىنان ايرىلىپ قالار ەدى» دەگەن ەدى. مەن سونى بالاسىنا ايتتىم: «مۇرات، «اباي جولىنىڭ» العاشقى ەكى كىتابىن قالدىر، قالعان ەكى كىتابىن ارحيۆتە ۇستا. «وسكەن وركەندى» دە ٴسويت» دەدىم...

وسىنى ايتىپ وتىرعان مەن – اۋەزوۆتىڭ ٴونىمىمىن! ول بولماعاندا مەن دە وسى كۇيىمدە بولماس ەدىم. 1940 جىلى «ابايدىڭ» 1-كىتابى شىقتى. مەن ونى قانداي قۇمارلىقپەن وقىدىم دەسەڭشى! جازۋشىنىڭ ۇلىلىعى كىتابىنىڭ سانىمەن ولشەنبەيدى عوي. ٴبىز بولساق 10 تومدىق، 15 تومدىق، 20 تومدىق شىعارۋعا قۇمارمىز...

– «سۇحبات بەرۋگە كەلىسە مە ەكەن، كەلىسپەس پە ەكەن؟» دەپ شىمكەنتتەن جۇرەكسىنە-جۇرەكسىنە كەلىپ ەدىك. كوڭىلىمىز ورنىنا ٴتۇستى، جاقسى سۇحبات بولدى. بۇل سۇحباتقا سىيماعانىن اراعا ۋاقىت سالىپ، تاعى بەرەرمىز. راحمەت سىزگە، قازاق ادەبيەتىنىڭ بۇگىنگى كوزى ٴتىرى ابىزى!

سۇحباتتاسقان ٴومىرزاق اقجىگىت، «وڭتۇستىك قازاقستان».


ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي