USD 335.71 EUR 357.36 RUB 5.23
استانا:

اباي ايتقان با، ايتپاعان با؟

عالىم اراپ ەسپەنبەتوۆ «قايىم مۇحامەدحان ۇلى جانە ابايتانۋ ماسەلەلەرى» اتتى ماقالاسىندا: «سوڭعى كەزدەرى اباي ەسىمىن الدىنا قالقان ەتىپ، ۇستاپ، اقىل-ويعا سىيمايتىن ەرتەگى-اڭىزشىلاردىڭ پايدا بولۋىنا قالايشا نەمقۇرايدى قارايسىڭ؟! ولاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەتسە، قوعامدىق سانا، ۇلتتىق رۋحانيات ٴۇشىن ٴقاۋىپتى قۇبىلىس»، - دەيدى.

وسىلاي جانايقايىن بىلدىرە كەلە، سونداي جايتتاردىڭ بىرىنە توقتالىپ: «بىرەر اي بەدەرىندە تەلەديداردان قازاق مادەنيەتى توڭىرەگىندە وزىنشە وي بولىسكەن ٴبىر «شەشەن» ٴسوزىنىڭ ٴدامىن كەلتىرۋ نيەتىندە ابايدى كۋاعا تارتىپ: «سۋ ىشكەن قۇدىعىڭا تۇكىرمە» دەدى ەمەس پە ۇلى اباي، بۇل كارىنىڭ دە، جاستىڭ دا ەسىندە بولۋى كەرەك»، - دەپ كىجىنە، ەكىلەنە سويلەدى. سەنىپ قالا جازدادىم. ابايدى وقىمايدى، ۇقپايدى ەكەنبىز عوي دەپ وز-وزىمە نالىدىم. ەرىنبەي-جالىقپاي قوس تومدىقتى بىرنەشە رەت اۋدارىپ شىقتىم، ونداي ٴسوز جوق ەكەن. ابايدى ٴوزىنىڭ قاجەتىنە سايكەس بۇرمالاپ ٴتۇسىندىرىپ، كولدەنەڭ كوك اتتى ۇلى اقىن ايتپاعان ٴسوزدى ايتقىزىپ، تۇنىعىمىزدى لايلاپ، جادىمىزدى شيمايلاپ جاتسا، ابىرويدان ايىرىلامىز. ابايدىڭ ٴار سوزىنە اباي بولايىق!» (28-بەت) - دەپ كوتەرگەن كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ ٴالى دە كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

ٴار كەزدە ٴارقالاي قايتالانىپ تۇراتىن وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەرگە ۋاعىندا قارسى تۇرماساق، اباي سوزدەرىن بۇرمالاپ، حاكىم اتىن اركىم قولجاۋلىققا اينالدىرارى انىق. بۇل شىندىعىندا ٴقاۋىپتى.

وسىعان وراي، ٴبىز دە اباي ايتپاعان ٴسوزدى ايتتى قىلىپ جۇرگەندەرگە ارنايى توقتالا كەتكەندى ٴجون كوردىك.

باس گازەتىمىزدىڭ ٴبىرى – «انا تىلىندە» (4-ناۋرىز، 2009) «جاراتۋشى تۇرعاندا، جاراتىلعاننان نە سۇرايسىڭ؟» اتتى ماقالا جاريالاندى. اۆتورى - ايدوس قۇرامىسوۆ. تاقىرىپتاعى ٴسوز ونىڭ جازۋىنشا ابايدىڭ ٴسوزى. جالپى قازىرگى كۇنى كەز كەلگەن جازارمان «اباي وسىلاي دەگەن، مۇقاعالي بىلاي دەگەن» دەسە، ونىڭ ٴسوزىن تەكسەرمەيمىز، ەكشەمەيمىز. تاقىرىپ بولسىن، ٴسوز ىشىندە بولسىن، بەرە بەرەمىز. ارينە، مۇنىمىز دۇرىس ەمەس.

بۇل – ٴبىر، ەكىنشى - «استانا» تەلەارناسىنان (2014 جىلى) اقىن قالقامان ٴساريننىڭ «كەش ەمەس» توك-شوۋى «جاراتىلعاننان سۇراعاندار» دەگەن تاقىرىپتا ارنايى حابار جاسادى. ٴسوز سوڭىندا جۇرگىزۋشى توك-شوۋدى: «جاراتۋشى تۇرعاندا، جاراتىلىستان نە سۇرايسىڭ؟» - دەيدى اباي اتامىز»، - دەپ اياقتايدى.

ايتۋلى ايتىسكەر اقىنىمىز مۇحامەدجان تازابەكوۆ تە رەسپۋبليكالىق «قازاق ٴۇنى» گازەتىنە (م.تازابەكوۆ: «يدەولوگيا – وقسىز قارۋ»، 23-تامىز، 2010) بەرگەن سۇقباتىندا: «اباي اتامىز بولسا «جاراتۋشى تۇرعاندا جاراتىلۋشىدان نە سۇرايسىڭ» دەيدى»، - دەگەن ەكەن.

ولار بۇل ٴسوزدى ابايدىڭ قاي كىتابىنان الىپ وتىر؟! ابايدىڭ تولىق جيناقتارىن تاعى دا قاراپ شىقتىق، ٴبىراق مۇنداي ٴسوز جوق. اشىعىن ايتقاندا، بۇل ٴسوزدى نەلىكتەن ابايدىڭ اۋىزىمەن ايتقىزىپ وتىرمىز؟

ٴبىرى «جاراتىلعاننان» دەدى،

ٴبىرى «جاراتىلىستان» دەسە،

ٴبىرى «جاراتىلۋشىدان» دەيدى.

ابايدىڭ و زاماندا ورتاعا ٴارۋاق ماسەلەسى تۋرالى ٴدال وسىلاي ساۋال تاستاي قويۋى دا ەكىتالاي نارسە. وۋ، ولار بۇلايشا ويلارىنان ٴسوز قۇراعانشا، دانا قازاقتىڭ «اللادان سۇراعاننىڭ ەكى ٴبۇيىرى شىعادى، ادامنان سۇراعاننىڭ ەكى كوزى شىعادى» دەگەن ٴسوزىن كەلتىرسە دە بولماي ما؟ الدە بۇل جەتكىلىكسىز بە؟ ٴبىز بىرەۋدىڭ ٴسوزىن بىرەۋ ۇرلاسا، ونىسىن «پلاگياتتىق» دەيمىز عوي، ال بىرەۋدىڭ ايتپاعان ٴسوزىن ايتقان دەپ ايتۋشىلاردى كىم دەيمىز سوندا؟!

جالپى كەز كەلگەن داۋعا مۇنداي ٴسوزدى جازباعان ابايدى ارالاستىرۋ – ونىڭ اتىنا قول سۇعۋشىلىق، بۇل – «اتا داڭقىمەن ٴسوز وتەتىنىن» ٴبىلىپ، اقىن داڭقىن پايدالانۋشىلىق، باسقا ەشتەڭە دە ەمەس. ابايدى ٴوزىمىزدىڭ مۇنداي تالاس-تارتىسىمىزعا قولجاۋلىق قىلمايىق، اعايىن.

ٴبىز اباي ايتپاعان سوزگە بايلانىستى ٴوز ٴۋاجىمىزدى ايتتىق. ال ەندى ادەبيەتشىلەر اراسىندا اباي ايتقان دۇنيەلەردى «اباي اۋىزىنا دا الماعان» دەيتىندەر دە قىلاڭ بەرە باستادى.

ماسەلەن «اڭىز ادام» (№5، 2010، 51-بەت) جۋرنالىنىڭ تۇتاس ابايعا ارنالعان نومىرىندە اقىن جارىلقاسىن امانوۆ ابايعا قاتىستى مىناداي ٴبىر وقشاۋ پىكىر ايتىپ قالادى. ول:

«وسى اباي ابىلايدى اۋىزىنا الماعان. ورتا ٴجۇزدىڭ حانىنا ٴبىر اۋىز ولەڭ ارناماعان»، - دەگەن ٴسوز.

اقىن اعامىز 1933 جىلى مۇحتار اۋەز ۇلى قۇراستىرىپ شىعارعان اقىن اباي كىتابىنداعى اقىن كوكبايدىڭ ەستەلىگىنەن حاباردار بولماۋى مۇمكىن، ٴتىپتى م.مىرزاحمەتوۆ 1997 جىلى قۇراستىرعان «ابايدى بىلمەك پارىز ويلى جاسقا» (الماتى، «سانات» باسپاسى) اتتى يبراھيم قۇنانباي ۇلىنىڭ عۇمىرنامالىق كىتابىن دا ٴبىر شولىپ شىقسا، بار قازاقتىڭ پاناسى بولعان ابىلاي حان حاقىندا، بالكىم، بۇلاي دەمەس پە ەدى.

سول 1933 جىلعى ابايدىڭ ەڭ العاشقى تولىق جيناعىندا مۇحتار اۋەز ۇلىنا بەرگەن ەستەلىگىندە كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ بىلاي دەيتىنى بار:

«ٴبىر جىلى مەنىڭ وزىمە ابىلاي حان مەن كەنەسارىنىڭ قازاققا ىستەگەن ەڭبەكتەرىن ۇزاق اڭگىمە قىلىپ ايتىپ بەرىپ، وسىنى ولەڭ قىل دەدى. «ابىلاي دا، كەنەسارى دا قازاقتىڭ ماقتان قىلاتىن ەرلەرى. بۇلاردىڭ ەڭبەگى دە ايتا قالعانداي، ۇمىتپاستىق ەڭبەك. سوندىقتان باستارىنان كەشكەن داۋرەندى جاقسى سوزبەن جىر قىلىپ ەل ورتاسىنا جايۋ جاقسى ولەڭشىنىڭ مىندەتى، سەن ۇيىڭە بارىپ ورنىعىپ وتىرىپ وسىنى ولەڭ قىلىپ كەل»، - دەدى.

سودان كەيىن ۇيگە كەلىپ وتىرىسىمەن ولەڭ قىلۋعا كىرىسىپ، كۇندىز-تۇنى تىنىم الماي جازدىم دا، 5-6 كۇندە ٴبىتىرىپ، ابايعا قاراي قايتا ٴجۇردىم. اباي بۇل ۋاقىتتا ۇلكەن اۋىلىنان باۋىرداعى اۋىلىنا توقالىنىكىنە بارىپ سوندا جاتىر ەكەن. كىشى اۋىلى «ارالتوبە» دەگەن جەردە، ۇلكەن اۋىلىنان 35 شاقىرىم جەردە، ٴبىزدىڭ اۋىلدان 70 شاقىرىمداي جەردە ەدى.

وسى جولعا قاسىمداعى اتشىممەن قىستى كۇنگى ايازدا سالت اتپەن كەلە جاتىپ، جازعان ولەڭىمدى ويلاپ كورسەم، جاتقا ايتۋعا ٴبىر دە ٴبىرى ەسىمدە قالماپتى. ابايدىڭ بارىسىمەن «ايت» دەيتىنى ٴمالىم. سوندىقتان جول ٴجۇرىپ كەلە جاتىپ، ٴوز ولەڭىمدى ٴوزىم جاتتاۋعا كىرىستىم.

كۇن سۋىق، قاعازدى ەكى جەڭىممەن ۇستاپ، اتىمنىڭ باسىن جولداسىما جەتەكتەتىپ قويىپ، جول بويى جاتتادىم.

سونىمەن كەش بولىپ، ەل ورنىعا وتىراتىن كەزدە كىسى اۋىلعا جەتىپ، اباي وتىرعان ۇيگە سالەم بەرىپ كىرىپ كەلدىم. ۇيدە كىسى كوپ ەكەن. الدارىنا كەشكى شايدى جاڭا العان ەكەن. كىرگەن جەرىمدە سالەمىمدى الماستان: «ابىلاي كەلدى مە؟» - دەدى.

تەگىندە سول 25 جىل جولداس بولعان ۋاقىتىمدا، اندا-ساندا قاسىنان كەتىپ قايتا كەلگەنىمدە سالەم الىپ، «مال-جان امان با؟» دەپ امانداسىپ كورگەن ەمەس. ىلعي عانا جاڭا كورىسىپ شىققان كىسىدەي ٴىلىپ الا اڭگىمەگە كىرىسەتىن، بۇل جولى دا سونى ىستەدى.

مەن سۇراعانىنا «كەلدى» دەپ ەدىم، «ولاي بولسا ايت» دەدى» (اbai qunanbajul «tolq gjnaq»، 1933، «kazagstan baspas»، 390-بەت).

كوردىڭىز بە، كوكباي سوزىنەن ھاكىم ابايدىڭ ابىلاي جايىنان جاقسى حابارى بارلىعىن اڭعاردىق، بار عانا ەمەس، ونى قۇرمەت تۇتقانىن دا سەزدىك.

بۇدان بولەك تاعى ٴبىر دەرەك كەلتىرسەك. عالىم ا.ەسپەنبەتوۆ: «قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ورتالىق عىلىمي كىتاپحاناسىنىڭ قولجازبالار قورىن اقتارعاندا مۇسىلمانقۇل جيرەنشين (ابايتانۋشى ٴابىش جيرەنشيننىڭ اكەسى – ب.ب) تاپسىرعان تومەندەگى 8 دەرەكتى كەزدەستىردىم»، - دەيدى دە، بارلىعىن ٴتىزىپ كورسەتەدى. «كورسەتىلگەن نۇسقالاردىڭ ىشىندە ەكى جادىگەردى مۇسىلمانقۇل اقساقالدىڭ تىكەلەي اباي ايتۋىنان («ابىلايدىڭ جاس كۇنىندەگى ٴومىرى»، «ابىلاي تۋرالى جيناق») جازىپ الۋى مۇرانىڭ قۇندىلىعىن ايعاقتايدى» (61-بەت)، - دەپ جازادى عالىم ا.ەسپەنبەتوۆ.

ياعني، ٴابىشتىڭ اكەسى مۇسىلمانقۇل دا كوكباي سياقتى ابىلايعا قاتىستى دەرەكتەردى ابايدىڭ ٴوز اۋىزىنان ەستىگەن.

ەندەشە، اباي حاقىندا بىردەڭە ايتقىمىز كەلگەندە اباي بولساق، اعايىن!

پايدالانعان ادەبيەتتەر

اbai qunanbajul «tolq gjnaq»، 1933، «kazagstan baspas».

«ابايدى بىلمەك پارىز ويلى جاسقا». الماتى، «سانات»، 1997، قۇراست.: م.مىرزاحمەتوۆ.

اباي (اكادەميالىق جيناق) ٴى-ىى توم. الماتى، «جازۋشى»، 1995.

ا.ەسپەنبەتوۆ «شىعارمالارى»، 2-توم، استانا، «فوليانت»، 2014.

«انا ٴتىلى» گازەتى. 2009 جىل، 4-ناۋرىز. ا.قۇرامىسوۆ «جاراتۋشى تۇرعاندا، جاراتىلعاننان نە سۇرايسىڭ؟»

«قازاق ٴۇنى» گازەتى. م.تازابەكوۆ: «يدەولوگيا – وقسىز قارۋ»، 23-تامىز، 2010.

«اڭىز ادام» №5، 2010

باۋىرجان بەرىك ۇلى

كوممەنتاريي1
تالعات اسىلوۆ
ابايدى وزدەرىنە بۇرمالاپ جۇرگەن، ونى قالقان قىلىپ جۇرگەن سول سالافيتتەر. ابايدىڭ ولەڭدەرى جاڭا كىتاپتاردا بۇرمالانىپ جازىلعان، اللا دەگەن سوزدەرىن اللاھ دەپ وزگەرتىپتى، سالدارىنان ۇيقاسى دا قۇرىعان. سول كىتاپتاردى قۇراستىرعانداردىڭ قاتارىندا بەكبولات تىلەۋحان بار. دەمەك، ابايدى بۇرمالاعان ادامداردىڭ كىم ەكەنىن ٴتۇسىنىپ وتقان بولارسىزدار.

ۆاش كوممەنتاريي بۋدەت وپۋبليكوۆان پوسلە مودەراسيي