BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары USD 341.18 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары EUR 392.97 BAQ.kz - Қазақстан жаңалықтары RUB 5.34
استانا:

داۋرەن بابامۇراتوۆ: بەس الەۋمەتتىك باستاما – مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە شىنايى بەت بۇرعانىن كورسەتەدى

فوتو: Рустам Сағадиев

قىزىل اپورتىمەن، كوز تارتار شىرايىمەن، جايلى دا جۇمساق تابيعاتىمەن، اسقار الاتاۋىمەن باۋراپ الاتىن، ارۋ قالا الماتى ٴقازىر الىپ شاھارعا اينالدى. كوركەيىپ جاتقانىنا كوز قۋانعانىمەن، الەمدەگى ٴىرى مەگاپوليستەردىڭ دەنى باسىنان وتكەرىپ جاتقان ماسەلەلەردەن ورعىپ وتە المادى. ارينە، اڭگىمە اۋانىڭ قاتتى لاستانۋى، ٴيىن تىرەسكەن كولىك كەپتەلىسى، ۋربانيزاسيا، كوشى-قون، باسپانا ماسەلەسى جايىندا بولىپ وتىر. وسى جانە بۇدان وزگە دە تۇيتكىلدى جايتتار جونىندە baq.kz ايماقتىق ٴتىلشىسى الماتى قالاسىنىڭ قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، «بولاشاق» جاستار قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى داۋرەن بابامۇراتوۆپەن سۇحباتتاستى.

الماتى تۇرعىندارىن الاڭداتىپ وتىرعان باستى ماسەلە – قالا ەكولوگياسى. قالا بيلىگى مۇنى شەشۋ ٴۇشىن قانداي ٴىس-شارالار جاساپ جاتىر؟

ەكولوگيا الماتىدا وتە كۇردەلى ماسەلە ەكەنى بارىنە ٴمالىم. قالانىڭ ٴوزى ويپاتتا ورنالاسقان. ٴبىر جاعىن ورمان، ٴبىر جاعىن تاۋ قورشاپ تۇر. قالانى لاستايتىن ەكى نارسە بار. ٴبىرىنشىسى – جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى (بۇدان ٴارى – جەس). ولار كومىرمەن جۇمىس ىستەيدى. قالانىڭ 2 ميلليون حالقىن جىلۋمەن، ىستىق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك، سوندىقتان جىل ون ەكى اي جەس ٴتۇتىنى بۋداقتاپ تۇرادى.

ەكىنشىسى – اۆتوكولىكتەر. قالادا 600 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك بار. كۇن سايىن سىرتتان كىرەتىنى قانشاما. ٴقازىر شىعىستان باتىسقا، باتىستان شىعىسقا قاراي الماتى ارقىلى ٴوتىپ جاتقان ترانزيتتىك اۆتوكولىكتەردىڭ بارلىعى قالاعا كىرىپ، رىسقۇلوۆ كوشەسىمەن ٴجۇرىپ وتەدى.

وسى ماسەلەلەردى ٴبىز قوعامدىق كەڭەستە ۇنەمى ايتىپ، تالقىلاپ وتىرامىز. بۇل ەكى باعىتتا دا قالا اكىمشىلىگى تاراپىنان شەشىمدەر قابىلدانىپ، ٴبىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن، ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قالالىق جەس گازعا كوشپەك. ٴقازىر ونىڭ بارلىق سمەتالىق-جوبالىق قۇجاتتارى جاسالىپ قويدى. بۇل جاقىن ارادا جۇزەگە اسۋى ٴتيىس. جەس گازعا وتەتىن بولسا، قالانىڭ لاستانۋى 10 پايىزعا كەميدى.

ترانزيتتىك اۆتوكولىكتەردىڭ سانىن ازايتۋ ماقساتىندا ۇلكەن الماتى كۇرە جولى سالىنباق. جول سالىنىپ بىتسە، ترانزيتتىك كولىكتەر 20 شاقىرىم جەردەن قالانى اينالىپ وتەدى. بۇل قالاعا كىرەتىن اۆتوكولىكتەردىڭ سانىن ەلەۋلى تۇردە ازايتادى.

ۇشىنشىدەن، قالا ىشىندەگى اۆتوكولىكتەردىڭ سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان ٴىس-شارالار كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلىپ جاتىر. گازبەن جۇرەتىن اۆتوبۋستار ساتىپ الىنۋدا. قوعامدىق كولىكتىڭ وسى ٴتۇرى تاياۋدا تۇگەلدەي گازبەن ٴجۇرۋى ىقتيمال.

بۇل شارالار قولداۋعا تۇرارلىق. قالاداعى اۆتوكولىكتەردىڭ سانىن ازايتۋ ٴۇشىن ٴتيىمدى بالاما جوبالاردى ۇسىنۋىمىز كەرەك. ايتىپ تا جاتىرمىز. قوعامدىق كولىكپەن ٴجۇرۋ ٴتيىمدى بولعان كەزدە، ادامداردىڭ اۆتوكولىكتەن باس تارتاتىنى انىق، سوندىقتان وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.

الماتىدا ٴقازىر تاكسيدەن گورى اۆتوبۋستارعا وتىرعان الدەقايدا ٴتيىمدى. اۆتوبۋستارعا ارنايى بولىنگەن جولمەن دىتتەگەن جەرىڭىزگە تەز جەتەسىز. بۇدان وزگە، ۇزىن-سونار كولىك كەپتەلىسىن ازايتۋدىڭ قانداي جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر؟

مەنىڭشە، قوعامدىق كولىك بارىنشا ٴتيىمدى بولۋى كەرەك. ول ٴۇشىن مەترو، تاكسي، سالىنعالى جاتقان جۇيرىك جەڭىل رەلستى ترانسپورت (جرت)، اۆتوبۋس باعىتتارى كەشەندى تۇردە دامۋى ٴتيىس. ىڭعايلى، ارزان، قالاعان جەرىڭە وڭاي جەتەتىن، تەز جانە ۋاقتىلى جۇرەتىن اۆتوبۋستارعا ەلدىڭ ٴبارى وتىراتىنى انىق.

قىستىڭ ىزعارى كەتىپ، كوكتەمنىڭ كۇنى جىلىنا باستاعاندا ۇدايى سۋ باسۋ ماسەلەسى الدىمىزدان شىعا بەرەدى. تاۋ قارى ەرىپ، وزەندەر تاسي باستايدى. قالانىڭ ىشىندە دە ەرىگەن قار سۋى كەيبىر ۇيلەردى الىپ كەتىپ جاتادى. وسىنىڭ الدىن الۋعا بولماي ما؟ بۇعان قارسى جاسالىنىپ جاتقان شارالارعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟

بىلتىر ٴبىز قوعامدىق كەڭەستە وسى ماسەلەنى قاراستىرىپ كوردىك. مۇنى شەشۋدىڭ بىردەن-بىر جولى – ارىق جۇيەسىن رەتتەۋ. ارىقتاردىڭ ٴبارى تازا، ارناسى كەڭ بولسا، سۋ وڭاي اعىپ كەتەدى. ارىق جۇيەسىنە قالا بيۋدجەتىنەن قوماقتى قاراجات ٴبولىنىپ وتىر. ماسەلەن، قالاعا جاڭا قوسىلعان ناۋرىزباي اۋدانىندا بۇرىن مۇلدەم ارىقتار بولماعان ەكەن.

سونىمەن قاتار ارىقتاردىڭ ٴىشى تازالانىپ جاتىر. ارىقتاردىڭ جولىن بوگەيتىن قۇرىلىستار سالىنىپ جاتقانىن دا بايقاپ قالامىز. اسىرەسە، قالاعا جاڭادان قوسىلعان اۋىلداردا مۇنداي عيماراتتار كوپ. ماڭايىنداعى، اۋلاسىنداعى ارىقتىڭ تازالىعىنا حالىقتىڭ ٴوزى دە جاۋاپتى. ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك – پيك-تەردە (پاتەر يەلەرىنىڭ كووپەراتيۆى). سۋ اۋلالاردى، جەر ۇيلەردى باسىپ قالادى. كوبىنە ولاردىڭ جۇمىسى جۇيەسىز بولىپ جاتادى.

پيك جۇمىسىن قالاي رەتتەۋگە بولادى؟

پيك باسشىلارىن سايلايتىن حالىقتىڭ ٴوزى. ٴار اۋلا پيك جۇمىسىن ٴوزى باقىلاپ وتىرۋى كەرەك.

وزىڭىزگە ٴمالىم، الماتى قالاسى سەيسميكالىق ايماقتا ورنالاسقان. ٴجيى جەر سىلكىنەدى. عيماراتتاردىڭ بەكەمدىگىن ارتتىرۋعا قاتىستى قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر؟

ٴبىز ٴبىراز عيماراتتى ارالاپ كوردىك. الدىمەن، الەۋمەتتىك عيماراتتار – مەكتەپ، بالاباقشا، اۋرۋحانالار جوندەۋ جۇمىستارىنان وتەدى. سەيسموقاۋىپسىزدىك شارالارى جاسالىنۋدا. ودان باسقا اكىمشىلىك نە ىستەي الادى؟ ەشتەڭە! بۇرىن سالىنعان ۇيلەردى بۇزا المايدى. اسىرەسە، 1990-جىلدارى بەي-بەرەكەت سالىنعان ۇيلەر، عيماراتتار دا بار. جاڭا سالىنىپ جاتقان ۇيلەر بولسا، سەيسميكالىق سىناقتاردان وتكىزىلەدى.

مۇنداي جاعدايدا اكىمشىلىكتىڭ قولىنان كەلەتىن نارسە – ساقتانۋ جاتتىعۋلارىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىپ تۇرۋ. ٴزىلزالا بولعان جاعدايدا حالىق دەرەۋ جينالۋى ٴتيىس ٴقاۋىپسىز ايماقتاردى ٴبىلۋ كەرەك. ٴارقاشان دايىن بولۋى كەرەك. باسقا امال جوق.

الماتى قالاسىندا مەكتەپ، بالاباقشا جەتكىلىكتى مە؟

وكىنىشكە قاراي، جەتكىلىكتى دەپ ايتا المايمىز. قالامىزعا ٴالى دە مەكتەپتەر، بالاباقشالار كەرەك، سەبەبى الماتى حالقىنىڭ سانى تەز وسۋدە. قاتەلەسپەسەم، جىل سايىن قالا حالقىنىڭ سانى 50 مىڭ ادامعا ارتىپ وتىرادى. ٴاربىر مىڭ بالاعا جاڭا مەكتەپ كەرەك. ٴاربىر 300 بالاعا بالاباقشا قاجەت. مەكتەپپەن، بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋ – الماتى قالاسى ٴۇشىن وتە وزەكتى ماسەلە. ٴۇش اۋىسىممەن وقيتىن مەكتەپتەر جوق ەمەس. 2 مىڭ، 2،5 مىڭ بالا وقيتىن مەكتەپتەر دە بار. ارينە، قاجەتتىلىك بار.

قالا اكىمى باۋىرجان بايبەك ەلباسىنىڭ 5 الەۋمەتتىك باستاماسىن ورىنداۋعا ٴازىر ەكەنىن مالىمدەمەدى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋعا الماتى قالاسىنىڭ ٴال-اۋقاتى جەتە مە؟

تولىق جەتەدى دەپ ويلايمىن. ٴوز باسىم ەلباسىنىڭ وسى باستاماسىن قولدايمىن. بۇل مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە شىنايى بەت بۇرعانىن كورسەتەدى، سوندىقتان مۇنى الەۋمەتتىك بەتبۇرىس دەپ اتاۋعا بولادى. بەس باعدارلامانىڭ بەسەۋى دە ماڭىزدى. نەگىزىنەن، بيۋدجەتتىك قىزمەتكەرلەرگە ارنالىپ وتىر. بىلتىر الماتى جاستارى اياسىندا 100 شاقتى وتباسىعا 5 پايىزبەن دە كرەديت بەرىلگەن بولاتىن. مەنىڭشە، بۇل – قالالىق اكىمشىلىكتىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا. بەس باعدارلاما بويىنشا دا الماتى قالاسىندا ٴتاۋىر ٴىس-شارالار اتقارۋعا بولادى.

قوعامدىق كەڭەس اتقارعان جۇمىستارعا توقتالىپ كەتسەڭىز...

قوعامدىڭ كەڭەستىڭ باستى مىندەتى – قالا بيلىگى مەن حالىق اراسىندا كوپىر بولۋ. قالا بيلىگى تاراپىنان الىمجەتتىك بولسا، ٴتيىستى باسقارمالار حالىقتان الشاقتاپ بارا جاتسا، جونگە سالامىز. حالىقتىڭ نازىن، نارازىلىعىن، وي-پىكىرىن بيلىككە جەتكىزىپ، وڭ شەشىم تابۋعا اتسالىسامىز. ٴبىز كەلىپ جاتقان حاتتاردىڭ بارلىعىمەن جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. ناتيجەسى جامان ەمەس.

ناقتى مىسال كەلتىرىڭىزشى.

بۇدان ٴبىر اپتا بۇرىن ەڭبەك قاتىناستارىنا قاتىستى كەڭەس وتكىزدىك. 40-قا تارتا ۇسىنىس جينادىق. قوعامدىق تىڭداۋدا ايلىقتارىن الا الماي جۇرگەن ادامداردىڭ ماسەلەسىن قارادىق. وسى باعىتتا تەكسەرىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. شەشىلىپ جاتقان ماسەلەلەر دە بار.

حالىق سىنشىل كەلەدى. اسىرەسە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە قالا اكىمدىگىنە قاتىستى سىن ٴجيى كەزدەسەدى. سىزدەر اكىمدىكتىڭ ىس-ارەكەتىن ۇدايى قاداعالاپ وتىراسىزدار. قانداي باعا بەرەسىز؟ جاقسى جاعى قايسى، كەمشىن تۇسى قايسى؟

ٴوز باسىم ايتىلعان سىنداردى دۇرىس قابىلدايمىن. سىن ٴارقاشان قاجەت. حالىقتىڭ سىنىن دۇرىس قابىلداۋ ٴلازىم. سىن كوتەرە المايتىن ادام مەملەكەتتىك قىزمەتتەن اۋلاق ٴجۇرۋى ٴتيىس. مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قاشاندا وعان دايىن بولۋى كەرەك جانە ايتىلعان سىندارعا لايىقتى جاۋاپ بەرە ٴبىلۋى قاجەت. مەنىڭ ويىمشا، باۋىرجان بايبەك مىرزانىڭ كومانداسى دا، ٴوزى دە قالا يگىلىگى ٴۇشىن ٴتاپ-تاۋىر شارۋا اتقارىپ جاتىر. قىزمەتىن جاعىمدى دەپ باعالاۋعا بولادى. راسىندا، اتقارىلار شارۋا قىرۋار.

ەلباسى جولداۋىندا سمارت-سيتي جايىندا ايتىپ كەتتى. الماتى قالاسى تەحنولوگيالىق دامۋدا كوش باسىندا تۇرۋى كەرەك. ٴومىر سۇرۋگە بارىنشا قولايلى، ەڭبەك ەتۋگە ىڭعايلى قالا بولۋى شارت. ىڭعايلى قالانىڭ ىشىندە جاقسى بالاباقشا دا بار، جاقسى مەكتەپ تە بار، جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ دە بار، زاماناۋي قوعامدىق كولىك تە بار. وسىنىڭ ٴبارى قامتىلادى.

ارينە، كەمشىلىكتەر جوق ەمەس. قوعامدىق كولىك ٴالى دە رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ەلباسى ايتىپ كەتكەن جاتاقحانا ماسەلەلەرى دە وڭتايلى شەشىلۋى ٴتيىس. كەمشىن تۇستارىن بايقاساق، ۇدايى ەسكەرتىپ وتىرامىز. قالادا 30-عا جۋىق باسقارما بار. ونىڭ ٴبارى كەرەمەت جۇمىس جاساپ جاتىر دەپ تە ايتا المايمىز. سىنعا لايىقتى جاۋاپ بەرۋ بيلىكتىڭ ىسكەرلىگىن كورسەتەدى.

اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

ٴبىزدىڭ telegram-پاراقشامىزدا قازاقستاننىڭ ماڭىزدى جاڭالىقتارى. جازىلىڭىزدار!

كوممەنتاريي