Жылына 140 қылмыстық іс: Заңсыз тапқан ақша қайда және қалай жасырылады?

Цифрлық технологиялардың, онлайн-төлемдердің және жаңа қаржы құралдарының дамуы экономикаға ғана емес, қаржылық қылмыстардың жасалу тәсілдеріне де өзгеріс енгізуде. Егер бұрын заңсыз табысты көбіне жылжымайтын мүлік сатып алу немесе банктік операциялар арқылы жасыруға тырысса, бүгінде мұндай схемалар әлдеқайда күрделі әрі технологиялық сипатқа ие болды.

Қазақстан Республикасы Қаржылық мониторинг агенттігінің (ҚМА) мәліметінше, 2025 жылы елде қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (ақшаны жылыстату) фактілері бойынша 140 қылмыстық іс тіркелген. Бұл – алдыңғы жылмен салыстырғанда 84%-ға көп және соңғы он жылдағы ең жоғары көрсеткіш.

Сонымен қатар қылмыстық істер санының артуы міндетті түрде қылмыс деңгейінің күрт өскенін білдірмейді. Ranking сарапшыларының пікірінше, бұл көбіне қаржылық барлау қызметінің күшеюімен, аналитикалық құралдардың жетілдірілуімен және күрделі қаржылық схемаларды анықтау тиімділігінің артуымен байланысты.

Заңсыз табыстың негізгі көздері

Ақшаны жылыстату, әдетте, жеке қылмыс емес, заңсыз табыс алынғаннан кейінгі соңғы кезең болып саналады. Қылмыскерлер қаражаттың шығу тегін жасырып, оны заңды актив ретінде көрсетуге тырысады.

ҚМА мәліметіне сәйкес, 2025 жылы заңсыз табыстарды заңдастыру көбіне мынадай қылмыстардан кейін жүзеге асқан:

• алаяқтық – 31%;
• қаржы пирамидаларын ұйымдастыру – 18%;
• сеніп тапсырылған мүлікті иемдену немесе ысырап ету – 13%;
• заңсыз кәсіпкерлік – 13%;
• ұйымдасқан қылмыстық топ құру – 11%.

Бұл санаттар қылмыстық кірістерді заңдастырудың анықталған барлық жағдайларының шамамен 86%-ын құрайды.

Ақшаны жылыстату схемалары қалай жұмыс істейді?

Классикалық схема бірнеше кезеңнен тұрады.

Алдымен қылмыскерлер заңсыз жолмен қаражат табады. Кейін оның шығу тегін түрлі қаржылық операциялар арқылы жасыруға тырысады. Соңында ақша немесе мүлік заңды актив ретінде қайтадан экономика айналымына енгізіледі.

Негізгі кезеңдері:

• қаражаттың шығу көзін жасыру;
• ақшаны әртүрлі шоттар мен қаржы құралдары арқылы өткізу;
• қаражатты заңды экономикаға енгізу.

Аралық операциялар неғұрлым көп болса, қаражаттың бастапқы көзін анықтау соғұрлым қиынға соғады.

Қандай тәсілдер жиі қолданылады?

Цифрлық құралдардың дамуына қарамастан, ең кең таралған әдістердің бірі – сенімді адамдар мен бақылаудағы компанияларды пайдалану.

ҚМА мәліметінше, 2025 жылы көбіне мынадай тәсілдер қолданылған:

• жақын адамдар мен жалған компанияларды пайдалану – 64%;
• жылжымалы және жылжымайтын мүлік сатып алу – 62%;
• депозиттер, банктік шоттар және несиелер арқылы қаржылық операциялар жүргізу – 24%.

Іс жүзінде қылмыскерлер бірнеше әдісті қатар қолданады. Мысалы, заңсыз қаражат алдымен компаниялардың шоттары арқылы өткізіліп, кейін мүлік сатып алуға жұмсалады. Одан кейін сол мүлік заңды актив ретінде сатылуы мүмкін.

Криптовалюта мен цифрлық құралдар жаңа схемаларды қалыптастыруда

Жылжымайтын мүлік сатып алу, жалған мәмілелер жасау және компанияларды пайдалану сияқты дәстүрлі тәсілдермен қатар қазіргі заманғы қаржы құралдары да жиі қолданыла бастады.

Олардың қатарында:

• криптовалютамен жасалатын операциялар;
• инвестициялық жобалар;
• бағалы қағаздармен мәмілелер;
• кассалық операциялар;
• ойын бизнесі.

Цифрлық активтер қылмыскерлерді қаражатты елдер арасында жылдам аудару және жаңа қаржы тетіктерін пайдалану мүмкіндігімен қызықтырады.

Жаңа схемаларды анықтау неге қиын?

Қазіргі ақшаны жылыстату тәсілдері көбіне кәдімгі кәсіпкерлік қызметке ұқсайды. Компаниялар құрылып, келісімшарттар жасалып, банктік операциялар жүргізіліп, ресми есептілік те рәсімделуі мүмкін.

Бұдан бөлек, қылмыскерлер төлемдерді көптеген ұсақ операцияларға бөліп жүргізеді. Бұл қаржы ағындарын бақылауды қиындатады.

Сондықтан мұндай схемалармен күресте деректерді цифрлық талдау, операцияларды автоматтандырылған мониторингтеу және мемлекеттік органдар арасындағы өзара іс-қимылдың маңызы артып келеді.

Қаржы жүйесін қорғаудың маңызды бағыты

Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға қарсы күрес – елдің қаржы жүйесін қорғаудың маңызды бөлігі.

Мұндай схемаларды тиімді анықтау банк секторының тұрақтылығын арттыруға, экономикаға деген сенімді сақтауға және азаматтар мен бизнес үшін тәуекелдерді азайтуға мүмкіндік береді.

Қазіргі таңда мемлекеттік органдар тек жасалған қылмыстарды тергеуге ғана емес, олардың алдын алуға да ерекше назар аударуда. Бұл қаржылық мониторинг жүйесін дамыту, заңнаманы жетілдіру және заманауи цифрлық құралдарды енгізу арқылы жүзеге асырылып жатыр.

Еске салайық, бұған дейін Қазақстанда алаяқтардың дропперлер арқылы 400 миллион теңгені қолма-қол ақшаға айналдырғаны хабарланған болатын.