ЖСН, телефон нөмірі, фотосурет: Қазақстандықтар қандай деректерін өшіруді талап ете алады?

Қазақстандықтар интернет-дүкендерден, банктерден және мобильді қолданбалардан өздерінің дербес деректерін – телефон нөмірі мен ЖСН-нен бастап, фотосуреттер мен сатып алулар тарихына дейін өшіруді талап ете алады. Тіпті аккаунтты өшіру де барлық ақпараттың жойылатынына кепілдік бермейді. Компаниялар қандай мәліметтерді жоюға міндетті, қайсысын сақтай алады және бас тартқан жағдайда қайда шағымдануға болады? Бұл туралы BAQ.KZ тілшісі ҚР Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінен біліп көрді.

Қандай деректерді өшіруді талап етуге болады?

Қазақстандықтар тапсырыс берген, интернетте сатып алу жасаған немесе қолданбаға тіркелген сайын дербес деректерін қалдырады. Сервистер телефон нөмірлерін, үй мекенжайларын, тапсырыстар тарихын, ал кейде фотосуреттерді, ЖСН мен банк реквизиттерін алады.

Алайда пайдаланушы бұл ақпаратты өшіруді талап ете ала ма?

«Қазақстан Республикасы Цифрлық кодексінің 41-бабында дербес деректер субъектісінің, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда, оларды алу негіздеріне қарамастан, цифрлық ортада орналастырылған жеке деректерін өшіруді, иесіздендіруді немесе өңдеуді шектеуді талап ету құқығы бекітілген», – деп түсіндірді ҚР Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі.

Бұл азаматтың интернет-дүкенге, жеткізу қызметіне, банкке немесе басқа да цифрлық сервиске өзі туралы мәліметтерді өшіру талабымен жүгінуге құқылы екенін білдіреді. Дегенмен, заң талап еткен жағдайда компания ақпараттың бір бөлігін сақтай алады.

Қолданбадан өз деректеріңді қалай өшіруге болады?

Өтінішті компанияның ресми сайты, электронды поштасы, қолдау қызметі желісі немесе жеке кабинет арқылы жіберуге болады.

Өтініште ұйымның атауын, өтініш берушіні сәйкестендіруге арналған деректерді және өшірілуі тиіс мәліметтер тізімін көрсету қажет. Сонымен қатар Цифрлық кодекстің 41-бабына және ҚР «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заңының 18-бабына сілтеме жасау ұсынылады.

Бұл жерде азамат артық дербес мәліметтерді ұсынуға міндетті емес. Қолданбада деректерді өшіруге арналған бөлек батырма болмауы да мүмкін. Соған қарамастан, компания түскен талапты қарауға міндетті.

Компанияда қанша уақыт бар?

Дербес деректерді өңдеуге берілген келісімді кері қайтарған кезде сервистің ақпаратты өңдеуді тоқтатуы немесе бас тарту себептерін түсіндіруі үшін 15 жұмыс күні бар.

«2020 жылғы 21 қазандағы № 395/НҚ бұйрығымен бекітілген Дербес деректерді жинау, өңдеу қағидаларының 6-3-тармағына сәйкес, келісім кері қайтарып алынған кезде, егер оларды сақтау немесе өңдеу Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес талап етілмесе, меншік иесі және (немесе) оператор, сондай-ақ үшінші тұлға 15 жұмыс күні ішінде дербес деректерді өңдеуді тоқтатуға не дәлелді бас тартуды ұсынуға міндетті», – деп толықтырды ведомство.

Бұдан бөлек, пайдаланушы компания өзі туралы қандай деректерді сақтап отырғаны, оларды не үшін пайдаланатыны және қанша уақыт бойы сақтауды жоспарлап отырғаны туралы ақпаратты сұрата алады.

Заңда өзге мерзім көзделмеген болса, мұндай сұранысқа жауап үш жұмыс күні ішінде берілуі тиіс.

Телефон нөмірі, ЖСН, фотосуреттер және банк картасы

BAQ.KZ редакциясы министрліктен азаматтардың талабы бойынша компаниялар қандай мәліметтерді жоюға міндетті екенін бөлек түсіндіруді сұрады.

Ведомство мынадай түсініктеме берді:

• Телефон нөмірі – егер компанияда оны сақтауға заңды негіздер болмаса, өшірілуі тиіс.

• ЖСН – өшірілуі мүмкін, бірақ заңнама талап еткен жағдайда құжаттарда сақталады.

• Үй мекенжайы – міндеттемелерді орындау немесе басқа да заңды мақсаттар үшін қажет болмаса, өшірілуі тиіс.

• Фотосуреттер мен биометрия – әрі қарай пайдалануға заңды негіздер болмаған кезде өшірілуі тиіс.

• Сатып алулар тарихы – өшірілуі жеке немесе иесіздендірілуі мүмкін, бірақ кейбір мәліметтер бухгалтерлік және салықтық есепке алу үшін сақталады.

• Банк реквизиттері – сақталған карта деректері, егер оларды өңдеуге негіздер болмаса, өшірілуі тиіс. Жасалған төлемдер туралы ақпарат заңға сәйкес сақталуы мүмкін.

Осылайша, өшіруді талап етуге болады, бірақ компания барлық мәліметтерді жоюға міндетті емес.

Аккаунтты өшірдім – деректер де жойылды ма?

Жоқ, міндетті түрде емес. Тіпті тіркелгіні (аккаунтты) өшіргеннен кейін де ақпараттың бір бөлігі компания жүйелерінде қалуы мүмкін.

Мысалы, заңнама талаптарын орындау үшін қажет болса, сервис төлемдер мен тапсырыстар туралы мәліметтерді сақтауға құқылы.

Сонымен бірге, министрлік атап өткендей, дербес деректерді өшіру оларды қайта қалпына келтіру мүмкіндігін болдырмауы тиіс.

«Дербес деректерді өшіру міндеті болған кезде тиісті шаралар оларды кейіннен қалпына келтірудің, соның ішінде резервтік көшірмелерден де қалпына келтірудің мүмкін еместігін қамтамасыз етуі тиіс, егер мұндай деректерге әрі қарай сақтау үшін заңды негіздер қолданылмаса», – деді министрлік өкілдері.

Аккаунтты өшіргеннен кейін пайдаланушының ақпаратын үшінші тұлғаларға беруге де компания тек заңды негіздер болғанда ғана құқылы.

Тапсырыстар мен төлемдер тарихын өшіруге бола ма?

Қазақстандықтар интернет-дүкендердегі және жеткізу қолданбаларындағы сатып алулар тарихын өшіруді талап ете алады. Бірақ барлық мәліметтерді емес.

Министрлік қаржылық операциялар, бухгалтерлік және салықтық құжаттар аккаунт өшірілгеннен кейін де сақталуы мүмкін екенін түсіндірді.

«Бұл ретте дербес деректерді сақтау оларды кез келген мақсатта әрі қарай пайдалануды білдірмейді. Өңдеу тиісті құқықтық негіз көзделген мақсаттармен ғана шектелуі тиіс», – деп хабарлады ведомстводан.

Тапсырыстар, сатып алулар және төлемдер тарихын сақтаудың бірыңғай мерзімі жоқ. Ол құжаттардың түріне және заңнама талаптарына байланысты.

Сервистердің жарнама жіберуін қалай бұғаттауға болады?

Егер пайдаланушы бұған дейін өзінің деректерін өңдеуге келісім берген болса, ол бұл келісімін кері қайтаруға құқылы. Ол үшін компанияға хабарлама жіберу жеткілікті.

«Егер дербес деректерді жарнамалық хабарламалар, персонализацияланған ұсыныстар жіберу немесе талдау жүргізу үшін пайдалану тек азаматтың келісімі негізінде жүзеге асырылған болса, ол кері қайтарып алынғаннан кейін тиісті өңдеу тоқтатылуы тиіс», – деп хабарлады ведомство.

Егер оны жалғастыруға басқа заңды негіздер болмаса, өңдеуді тоқтатуға 15 жұмыс күні беріледі.

Деректердің шынымен өшірілгенін қалай тексеруге болады?

Бұл ең күрделі сұрақтардың бірі. Пайдаланушы ақпараттың өшірілгені туралы жауап алуы мүмкін, бірақ оның компания серверлерінде қалған-қалмағанын өз бетінше тексеру мүмкін емес дерлік.

Министрлік мұндай тексеруге арналған арнайы механизмнің жоқтығын растады.

«Заңнамада әрбір азаматқа өзінің барлық дербес деректерін ақпараттық жүйелерден және ұйымдардың резервтік көшірмелерінен физикалық түрде өшіру фактісін өз бетінше тексеруге мүмкіндік беретін әмбебап техникалық механизм көзделмеген», – деп толықтырды министрлік.

Дегенмен, компаниядан өзі туралы қандай деректерді өңдеуді жалғастырып жатқаны, неліктен және қандай негізде екені туралы мәліметтерді сұратуға болады.

Егер күмән туындаса, азамат уәкілетті органга жүгінуге құқылы.

Сондай-ақ өз деректерін өшіруді шетелдік платформалардан, соның ішінде халықаралық маркетплейстер мен әлеуметтік желілерден де талап етуге болады.

Министрлік түсіндіргендей, компанияның шетелде тіркелуі, егер оның қызметі Қазақстан заңнамасының аясына кіретін болса, оны заң талаптарынан босатпайды.

Бірақ мұндай компанияны жауапкершілікке тарту мүмкіндігі нақты мән-жайларға және қолданылатын заңнамаға байланысты.

Деректер өшірілмесе, қайда шағымдану керек?

Егер сервис өтінішті елеусіз қалдырса, заңды негізсіз бас тартса немесе ақпаратты заңсыз өңдеуді жалғастыра берсе, азамат ҚР Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің Ақпараттық қауіпсіздік комитетіне шағымдана алады.

Шағымды e-Otinish арқылы жіберуге болады. Оған компанияға жіберілген алғашқы сұранысты, алынған жауапты және басқа да растайтын құжаттарды қоса тіркеу ұсынылады.

Дербес деректер туралы заңнаманы бұзғаны үшін ҚР ӘҚБтК-нің 79-бабы бойынша әкімшілік жауапкершілік көзделген.

Қазақстандықтар өздерінің жеке ақпаратын өшіруді талап ете алады, бірақ аккаунтты өшіру барлық деректердің жойылуына кепілдік бермейді. Мәліметтердің бір бөлігін компаниялар заң бойынша сақтауға құқылы, ал қалған ақпараттың жүйеден шынымен өшкен-өшпегенін пайдаланушы өз бетінше тексере алмайды.

Айта кетейік, бұған дейін жеке деректер қауіпсіздігіне қатысты мемлекеттік органдар ақпаратты қалай қорғайтыны хабарланды.