Жолдаудан – іске асқан бастамаларға: 2019 жылдан бергі басым бағыттар мен нәтижелер

2019 жылдан бері Қазақстанның даму күн тәртібі бірнеше кезеңнен өтті. Алғашқы Жолдауларда мемлекеттік басқаруды жетілдіру, азаматтармен кері байланысты күшейту және әлеуметтік мәселелерді шешу басымдыққа ие болды. Кейін саяси жүйені жаңғырту, экономиканы әртараптандыру, инфрақұрылымды дамыту және жаңа технологияларды енгізу мәселелері алдыңғы қатарға шықты. Толығырақ BAQ.KZ тілшісінің шолуында.

Осы кезеңдегі өзгерістерді бағалау үшін Жолдауларда айтылған міндеттерді ғана емес, олардың орындалу барысын да қарастыру қажет. Бірқатар бастама заңнамалық өзгерістерге, жаңа мектептер мен медициналық нысандардың салынуына ұласты. Ал цифрландыру, экономиканы әртараптандыру және инфрақұрылымды жаңғырту сияқты бағыттарда жұмыс жалғасып жатыр.

2019 жыл: Халықпен кері байланыс және мемлекеттік басқару

2019 жылғы 2 қыркүйекте Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» атты алғашқы Жолдауы жарияланды.

Онда мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру, азаматтардың құқықтары мен қауіпсіздігін қорғау, әлеуметтік қолдауды жетілдіру және экономиканы дамыту міндеттері белгіленді.

Осы кезеңдегі негізгі бастамалардың бірі – «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы. Оның мақсаты – мемлекеттік органдардың азаматтармен байланысын күшейтіп, қоғамның сұранысына жедел жауап беруіне жағдай жасау.

Жолдауда шағын және орта бизнесті қолдау, ауыл шаруашылығын дамыту және өңірлердің әлеуетін арттыру мәселелері де қамтылды. Кейінгі жылдары қоғамдық диалогты дамыту және мемлекеттік басқаруды жетілдіру бағытындағы жұмыстар жалғасты.

Алайда бұл өзгерістерді тек бір Жолдаудың нәтижесі ретінде қарастыруға болмайды. Олардың жүзеге асуына кейінгі саяси шешімдер мен заңнамалық өзгерістер де ықпал етті.

2020 жыл: Дағдарыстан кейінгі даму және экономиканы қолдау

2020 жылғы 1 қыркүйектегі «Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Жолдау пандемияның әлеуметтік-экономикалық салдары сезіліп тұрған уақытта жарияланды.

Мемлекет басшысы денсаулық сақтау жүйесін нығайту, экономиканы қалпына келтіру, кәсіпкерлікті қолдау және халықтың табысын қорғау мәселелеріне назар аударды. Ауыл шаруашылығын дамыту, отандық өндірісті ынталандыру және көлік-логистика инфрақұрылымын жетілдіру міндеттері де көтерілді.

Бұл кезеңде дағдарыстың салдарын еңсерумен қатар, экономиканың ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз ету қажеттігі алға шықты. Кейінгі Жолдауларда да өндірісті дамыту, инвестиция тарту және экономиканың шикізатқа тәуелділігін азайту мәселелері тұрақты басымдық ретінде сақталды.

2021 жыл: Халықтың табысы және әлеуметтік қолдау

2021 жылғы 1 қыркүйектегі «Халық бірлігі және жүйелі реформалар – ел өркендеуінің берік негізі» атты Жолдауда азаматтардың әл-ауқаты, білім беру мен денсаулық сақтау сапасы және еңбек нарығын дамыту мәселелері қамтылды.

Мемлекет басшысы халықтың табысын арттыру, әлеуметтік қолдауды жетілдіру және өңірлердің дамуына жағдай жасау міндеттерін белгіледі.

Нақты шешімдердің бірі – ең төменгі жалақыны 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап 42 500 теңгеден 60 мың теңгеге дейін көтеру болды. Бұл өзгеріс бір миллионнан астам адамның табысына тікелей әсер етуге тиіс еді.

Кейін ең төменгі жалақы 2023 жылы 70 мың теңгеге, ал 2024 жылы 85 мың теңгеге дейін өсті. Бұл – әлеуметтік саясаттағы нақты өзгерістердің бірі. Дегенмен халықтың әл-ауқатын бағалағанда жалақының номиналды өсімімен қатар инфляция мен нақты сатып алу қабілетін де ескеру қажет.

2022 жылғы наурыз: Саяси жүйені жаңғырту

2022 жылғы 16 наурыздағы «Жаңа Қазақстан: жаңару мен жаңғыру жолы» атты Жолдау саяси реформаларға арналды.

Президент мемлекеттік басқару жүйесін жаңғырту, Парламенттің рөлін күшейту, билік тармақтарының арасындағы тепе-теңдікті жетілдіру және азаматтардың саяси үдерістерге қатысу мүмкіндігін кеңейту жөнінде бастамалар ұсынды.

2022 жылғы 5 маусымда Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі республикалық референдум өтті. Оның нәтижесінде мемлекеттік басқару жүйесіне және билік институттарының қызметіне қатысты бірқатар конституциялық өзгеріс қабылданды.

2023 жылғы 1 қаңтардан бастап Конституциялық сот жұмысын бастады. Азаматтарға өздерінің конституциялық құқықтары мен бостандықтарына қатысты мәселелер бойынша осы органға жүгіну мүмкіндігі берілді.

Бұл – саяси реформалардың нақты институционалдық нәтижелерінің бірі. Ал олардың тиімділігін толық бағалау үшін азаматтардың құқықтарын қорғау тәжірибесі мен мемлекеттік органдардың есептілігіне қатысты көрсеткіштерді де қарастыру қажет.

2022 жылғы қыркүйек: Әлеуметтік әділеттілік және халықтың әл-ауқаты

2022 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Берекелі қоғам» атты Жолдауда әлеуметтік қолдау, халықтың табысын арттыру және экономикалық тұрақтылық мәселелері көтерілді.

Президент ең төменгі жалақыны көтеру, зейнетақы жүйесін жетілдіру және бала күтіміне байланысты төлемдерді ұзарту жөнінде бастамалар жариялады.

2023 жылғы 1 қаңтардан бастап ең төменгі жалақы 70 мың теңгеге көтерілді. Сондай-ақ бала күтіміне байланысты мемлекеттік жәрдемақы төлеу мерзімі сәби бір жарым жасқа толғанға дейін ұзартылды.

Бұл шешімдер әлеуметтік қолдау жүйесін жетілдіруге бағытталды. Алайда олардың халықтың тұрмыс деңгейіне әсерін бағалау үшін төлем мөлшерінен бөлек, инфляцияны, нақты табысты және әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігін де ескеру керек.

2023 жыл: Экономиканы әртараптандыру және өндірісті дамыту

2023 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Жолдауда экономиканың құрылымын өзгерту, өндірісті дамыту және инвестиция тарту мәселелері алдыңғы қатарға шықты.

Президент шикізатқа тәуелділікті азайту, өңдеу өнеркәсібін дамыту, кәсіпкерлікті қолдау және инфрақұрылымды жаңғырту міндеттерін белгіледі.

Ұлттық статистика бюросының нақтыланған дерегіне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі 159,6 триллион теңгені құрап, нақты мәнде 6,5 пайызға өсті. Көлік және жинақтау қызметі 19,4 пайызға, құрылыс 17,5 пайызға, сауда 8,1 пайызға, өнеркәсіп 7,7 пайызға өсті.

Өңдеу өнеркәсібіндегі өндіріс көлемінің индексі 7,1 пайыз болды. Тамақ өнімдерін өндіруде 8,4 пайыз, химия өнеркәсібінде 10,5 пайыз, машина жасауда 12,6 пайыз өсім тіркелді.

Бұл көрсеткіштер экономикалық белсенділікті сипаттайды. Бірақ оларды тек 2023 жылғы Жолдаудың тікелей нәтижесі деп қарастыруға болмайды. Экономикалық өсімге инвестиция, ішкі сұраныс, сыртқы нарықтағы жағдай және басқа да факторлар ықпал етеді.

2024 жыл: Заң мен тәртіп және экономикалық өсім

2024 жылғы 2 қыркүйектегі «Әділетті Қазақстан: заң мен тәртіп, экономикалық өсім, қоғамдық оптимизм» атты Жолдауда құқықтық тәртіпті нығайту, экономикалық өсімді қамтамасыз ету және азаматтардың болашаққа сенімін арттыру міндеттері айқындалды.

Президент қоғамдық қауіпсіздік, азаматтардың құқықтарын қорғау, инвестиция тарту, энергетика мен коммуналдық инфрақұрылымды жаңғырту мәселелеріне назар аударды.

Бұл Жолдаудағы міндеттердің орындалуын құқықтық тәртіп көрсеткіштерімен, инфрақұрылымдық жобалардың іске асуымен және экономикалық белсенділікпен бағалауға болады. Мәселен, 2025 жылы ЖІӨ-нің 6,5 пайызға өсуі экономикалық өсімді сипаттайды. Бірақ бұл көрсеткіштің өзі заң мен тәртіп немесе қоғамдық сенім саласындағы өзгерістерді толық көрсетпейді.

Сондықтан әр бағыттың нәтижесін тиісті ресми есептер мен көрсеткіштер негізінде бағалау қажет.

2025 жыл: Жасанды интеллект және цифрлық трансформация

2025 жылғы 8 қыркүйектегі «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Жолдауда технологиялық жаңғыруға басымдық берілді.

Президент Қазақстанды үш жыл ішінде жаппай цифрландырылған елге айналдыру мақсатын қойды. Жолдауда жасанды интеллектіні экономикаға енгізу, мемлекеттік басқаруды жаңарту және цифрлық инфрақұрылымды дамыту мәселелері көтерілді.

Бұл бағыттағы жұмыстың нәтижесі мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігі, цифрлық инфрақұрылымның дамуы, өндірістегі автоматтандыру және жасанды интеллектіні нақты салаларға енгізу арқылы бағалануы керек.

Үш жылдық мақсат әлі толық мерзіміне жетпегендіктен, оны орындалған нәтиже ретінде көрсетуге болмайды. Негізгі міндет – жарияланған мақсаттардың іске асу барысын ресми деректер арқылы бақылау.

2026 жыл: Инфрақұрылым мен технологиялық дамудың жаңа кезеңі

2026 жылғы 28 қазанда Мемлекет басшысы «Жаңа тарихи кезеңдегі Қазақстанның өзекті міндеттері» атты Жолдауын жариялады.

Онда әлеуметтік, көлік және инженерлік инфрақұрылымды жаңғырту, экономиканы дамыту және мемлекеттік басқару жүйесін өзгермелі жағдайға бейімдеу мәселелері көтерілді.

Президент Үкіметке Инфрақұрылымдық жаңғыру жоспарын әзірлеуді тапсырды. Жолдауда бұл жұмыстарды іске асыру үшін 2029 жылдың соңына дейін Ұлттық қордан шамамен 6,5 триллион теңге бөлу көзделгені айтылды. Сондай-ақ 2026 жылы және 2027 жылдың алғашқы екі айында әлеуметтік жобаларды іске қосуға 1,5 триллион теңге қарастыру міндеті қойылды.

Мемлекеттік басқару жүйесін цифрлық технологиялар мен жасанды интеллектіге негізделген жаңа экономикаға бейімдеу де маңызды міндеттердің бірі ретінде белгіленді. Президент Әкімшілігіне 2027 жылғы 1 маусымға дейін мемлекеттік басқару жүйесін реформалауға қатысты кешенді жоспар ұсыну тапсырылды.

Жолдауда белгіленген міндеттер инфрақұрылымдық және технологиялық жаңғырудың келесі кезеңін айқындайды. Алайда құжат жақында жарияланғандықтан, оның орындалу нәтижесін бағалауға әлі ерте. Қазір негізгі назар нақты тапсырмаларға, олардың мерзімдеріне және кейінгі ресми есептерге аударылуға тиіс.

Жолдаулардың ортақ бағыты қандай?

2019 жылдан бері жарияланған Жолдауларды салыстырғанда бірнеше негізгі үрдіс байқалады.

Біріншіден, мемлекеттік басқаруды жаңғырту және азаматтардың құқықтарын қорғау мәселелері тұрақты басымдыққа айналды. 2019 жылы көтерілген қоғамдық диалог идеясы кейінгі саяси реформалармен жалғасты.

Екіншіден, әлеуметтік саясатта нақты өлшеуге болатын өзгерістер болды. Ең төменгі жалақы 2022 жылы 60 мың теңгеге, 2023 жылы 70 мың теңгеге, 2024 жылы 85 мың теңгеге көтерілді. Бала күтіміне байланысты жәрдемақы төлеу мерзімі де ұзартылды.

Үшіншіден, білім беру мен ауылдық денсаулық сақтау инфрақұрылымын дамытуда нақты нәтижелер бар. Үкіметтің мәліметінше, «Келешек мектептері» ұлттық жобасы аясында 460 мың оқушыға арналған 217 мектеп салынды. Ауылдық жерлерде 655 алғашқы медициналық-санитариялық көмек нысанының құрылысы аяқталды. 

Төртіншіден, экономиканы әртараптандыру бірнеше Жолдауда негізгі міндеттердің бірі ретінде сақталды. Өңдеу өнеркәсібін дамыту, инвестиция тарту және инфрақұрылымды жаңғырту ұзақ мерзімді басымдыққа айналды.

Бесіншіден, соңғы жылдары цифрландыру мен жасанды интеллектінің рөлі күшейді. Бұл бағытта нақты нәтижені бағалау үшін жаңа технологиялардың енгізілуін ғана емес, олардың экономика мен мемлекеттік қызметтердің тиімділігіне әсерін де қарастыру қажет.

2019 жылдан бері Қазақстан Президентінің Жолдауларында ел дамуының негізгі бағыттары кезең-кезеңімен айқындалды. Алғашқы жылдары мемлекеттік басқару мен қоғамдық диалогты жетілдіруге басымдық берілсе, 2022 жылдан бастап саяси реформалар мен әлеуметтік әділеттілік мәселелері кеңінен көтерілді. Кейінгі Жолдауларда экономиканы әртараптандыру, инфрақұрылымды жаңғырту және технологиялық даму алдыңғы қатарға шықты.

Осы кезеңде нақты нәтижелер де бар: Конституциялық сот жұмысын бастады, ең төменгі жалақы көтерілді, жаңа мектептер мен ауылдық медициналық нысандар салынды, экономикалық өсім тіркелді. Сонымен бірге өңірлер арасындағы айырмашылық, әлеуметтік қызметтердің сапасы және экономиканың құрылымын өзгерту сияқты міндеттер өзектілігін сақтап отыр.

Жолдаулардың тиімділігін олардың мазмұны мен жарияланған мақсаттарына қарап қана бағалау жеткіліксіз. Негізгі өлшем – қойылған міндеттердің қаншасы орындалғаны, қандай нәтиже бергені және оның азаматтардың күнделікті өміріне қалай әсер еткені.