ЖИ және цифрлық теңге: Қазақстанның жаңа экономикалық моделі қандай?

Цифрландыру дәуірі мемлекеттердің даму бағытын айқындайтын басты факторлардың біріне айналды. Әсіресе жасанды интеллект технологиялары экономиканың тиімділігін арттырып, басқару жүйелерін жаңа деңгейге көтеруде шешуші рөл атқарып отыр. Бұл тұрғыда Қазақстан да заманауи цифрлық мемлекет құруды стратегиялық мақсат ретінде айқындап, жүйелі қадамдар жасап келеді. Елімізде жасанды интеллектті дамыту, біртұтас деректер экожүйесін қалыптастыру, киберқауіпсіздікті күшейту және цифрлық инфрақұрылымды жетілдіру бағытында ауқымды жұмыстар жүргізілуде. Сонымен қатар, цифрлық теңге, деректерді өңдеу орталықтары және IT-секторды қолдау сияқты бастамалар Қазақстанның жаһандық технологиялық кеңістіктегі орнын нығайтуға бағытталған. Осы өзекті мәселелер төңірегінде біз Жасанды интеллект және цифрландыру департаментінің жетекші инженер-бағдарламашысы Серғалиев Бекарыс Серікұлымен әңгімелестік.

- Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, Қазақстан жасанды интеллектті дамытуды негізгі стратегиялық бағыт ретінде қарастырады. Президент белгілеген мақсатқа – елімізді заманауи цифрлық мемлекетке айналдыруға жету үшін республика қандай қадамдар жасап жатыр?

- Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, жасанды интеллектті дамыту – Қазақстанның стратегиялық басымдықтарының бірі. Бұл бағытта республика кешенді әрі жүйелі қадамдар жасап келеді.

Ең алдымен, мемлекеттік деңгейде цифрландыру саясаты күшейтіліп, ұлттық бағдарламалар мен жол карталары қабылдануда. Мемлекеттік қызметтерді толықтай электронды форматқа көшіру, деректерді басқарудың тиімді жүйесін қалыптастыру және ашық үкімет қағидаттарын дамыту – осы бағыттағы негізгі жұмыстардың қатарында.

Білім беру саласында да маңызды өзгерістер орын алуда. Жоғары оқу орындарында IT-мамандықтарға ерекше көңіл бөлініп, жасанды интеллект, деректер ғылымы және киберқауіпсіздік бағыттары бойынша жаңа білім беру бағдарламалары енгізілуде. Бұл болашақ мамандарды заман талабына сай даярлауға жол ашады.

- Қазақстандағы жасанды интеллектті дамыту ел үшін және жалпы жаһандық экономиканың трансформациясы үшін қандай рөл атқара алады?

- Қазақстандағы жасанды интеллектті дамыту – ел экономикасын сапалы жаңа деңгейге көтеретін маңызды тетік. Бұл технология ең алдымен өндіріс, энергетика, көлік-логистика, білім беру және мемлекеттік басқару сияқты негізгі салалардың тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Мәселен, деректерді талдау арқылы өндірістік процестерді оңтайландыру, ресурстарды үнемдеу және басқарушылық шешімдердің дәлдігін арттыруға жол ашылады.

Жаһандық деңгейде алғанда, жасанды интеллект экономиканың трансформациясын жеделдететін негізгі факторлардың бірі болып отыр. Қазақстан бұл үрдістен шет қалмай, халықаралық цифрлық кеңістікке белсенді интеграциялануға ұмтылуда. Яғни, отандық IT-шешімдерді экспорттау, трансұлттық жобаларға қатысу және технологиялық серіктестікті дамыту арқылы елдің жаһандық нарықтағы позициясын нығайтуға мүмкіндік бар.

Қорыта айтқанда, жасанды интеллект Қазақстан үшін тек технологиялық жаңғыру құралы ғана емес, сонымен қатар экономикалық өсімнің, инновациялық дамудың және халықаралық бәсекеге қабілеттіліктің негізгі драйверіне айнала алады.

- Қасым-Жомарт Тоқаев «Біртұтас мемлекеттік деректер жүйесінсіз жасанды интеллект тиімді болмайды» деп түйіндеді. Сіз мемлекет басшысының бұл пікірін қолдайсыз ба?

- Қасым-Жомарт Тоқаев айтқан бұл пікірмен толық келісемін. Шын мәнінде, жасанды интеллекттің тиімді жұмыс істеуі сапалы әрі құрылымдалған деректерге тікелей байланысты. Егер деректер әртүрлі жүйелерде шашыраңқы сақталса немесе олардың сапасы төмен болса, онда кез келген интеллектуалды жүйенің нәтижесі де дәл болмайды.

Әрине, мұндай жүйені қалыптастыру барысында деректер қауіпсіздігі мен құпиялылық мәселелеріне ерекше назар аудару қажет. Осы талаптар сақталған жағдайда ғана біртұтас мемлекеттік деректер жүйесі жасанды интеллекттің тиімді дамуына берік негіз бола алады.

- Қасым-Жомарт Тоқаев цифрландырудың уақыт талабы екенін мәлімдеді. Сіз бұл пікірмен келісесіз бе? Сондай-ақ, Президенттің айтуынша, мақсатты бюджеттік шығындардың ашықтығын қамтамасыз етіп, транзакциялық шығындарды азайтатын цифрлық теңгені іске қосу бастамасын қалай бағалайсыз?

- Қасым-Жомарт Тоқаев айтқандай, цифрландыру – қазіргі заманның ажырамас талабы. Бұл үрдіс экономиканың тұрақты дамуына және мемлекеттік басқарудың тиімділігіне тікелей әсер етеді.

Цифрлық теңге бастамасы – қаржы айналымының ашықтығын арттырып, бюджет қаражатын тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін заманауи құрал. Сонымен қатар, ол операциялық шығындарды азайтып, қаржы жүйесінің сенімділігін күшейтеді.

- Деректерді өңдеу орталықтарының «Долинасын» құру жобасы Қазақстан үшін қандай жаңа мүмкіндіктер ашады?

- Деректерді өңдеу орталықтарының «Долинасын» құру – Қазақстан үшін стратегиялық маңызы зор жоба. Бұл бастама елде қуатты цифрлық инфрақұрылым қалыптастырып, үлкен көлемдегі деректерді өңдеу мен сақтауды жергілікті деңгейде жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Ең бастысы, мұндай «Долина» халықаралық IT-компанияларды, инвесторларды және стартаптарды тартатын технологиялық хабқа айналуы мүмкін. Нәтижесінде жаңа жұмыс орындары ашылып, жоғары білікті мамандардың қалыптасуына жол ашылады.

Сонымен қатар, бұл жоба жасанды интеллект, бұлтты технологиялар және big data бағыттарының дамуын жеделдетеді. Яғни, Қазақстан тек технологияны тұтынушы емес, оны өндіруші және экспорттаушы елдердің қатарына қосылуға нақты мүмкіндік алады.

- Қазақстандық IT-компаниялардың әлеуетін қалай бағалайсыз? Бұл сектор шетелдік инвесторлар үшін қаншалықты тартымды?

- Қазақстандық IT-компаниялардың әлеуеті жоғары деп бағалаймын. Соңғы жылдары отандық мамандардың кәсіби деңгейі өсіп, бағдарламалық өнімдер мен цифрлық сервистерді әзірлеуде нақты нәтижелер байқалуда. Әсіресе финтех, білім беру технологиялары және мемлекеттік цифрлық шешімдер бағытында бәсекеге қабілетті жобалар қалыптасып келеді.

Бұл сектор шетелдік инвесторлар үшін де тартымды. Себебі Қазақстанда цифрлық инфрақұрылым дамып, мемлекеттік қолдау шаралары күшейіп келеді, ал нарық әлі де өсу кезеңінде. Сонымен қатар, географиялық орналасуы мен адами капиталдың сапасы да инвестиция тартуға қолайлы факторлар болып табылады.

- Қазақстан хакерлік шабуылдардан қорғанысқа ерекше көңіл бөледі. Сіздің ойыңызша, бүгінде киберқауіпсіздік стандарттарын барлық ұлттық технологиялық шешімдердің архитектурасына енгізу қаншалықты маңызды? Сондай-ақ, Қазақстан азаматтарының жеке деректерін қорғауды Конституцияда бекітудің маңызы қандай?

- Иә, менің ойымша, бұл өте маңызды мәселе. Бүгінде кез келген цифрлық жүйе үшін киберқауіпсіздік бастапқы деңгейден-ақ қарастырылуы керек. Яғни ұлттық технологиялық шешімдердің бәрінде қауіпсіздік стандарттары міндетті түрде енгізілуі тиіс, әйтпесе деректерге қауіп төнуі мүмкін.

Ал азаматтардың жеке деректерін Конституцияда қорғауды бекіту – бұл мемлекеттің цифрлық кеңістіктегі сенімділігін арттырады. Бұл әр азаматтың ақпараттық қауіпсіздігіне кепілдік беріп, деректердің заңсыз қолданылуына тосқауыл қояды.

- Қасым-Жомарт Тоқаевтың айтуынша, Қазақстан әлемнің түкпір-түкпірінен мамандар мен инвестицияларды тартуға бағытталған қолайлы орта қалыптастыруда. Бұл жөнінде сіздің пікіріңіз қандай?

- Мен бұл пікірмен келісемін. Қазақстан шетелдік мамандар мен инвестицияларды тартуға қолайлы жағдай жасауға нақты қадамдар жасап отыр. Елде бизнес жүргізуге жеңілдетілген режимдер енгізіліп, IT және инновациялық жобаларға мемлекеттік қолдау күшейтілуде.

Сонымен қатар цифрлық инфрақұрылым дамып, халықаралық компаниялар үшін нарыққа шығу мүмкіндіктері кеңейіп келеді. Бұл өз кезегінде жаңа технологиялардың келуіне, тәжірибе алмасуға және экономиканың дамуына оң әсер етеді.

- Бұған дейін Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстанды «цифрлық хабқа» айналдыру міндетін қойған болатын. Бұл қаншалықты ауқымды әрі өршіл мақсат және еліміздің оны жүзеге асыру мүмкіндіктерін қалай бағалайсыз?

- Бұл өте ауқымды әрі өршіл мақсат деп ойлаймын. Қазақстанды «цифрлық хабқа» айналдыру – тек ішкі жүйелерді цифрландыру емес, сонымен бірге халықаралық деңгейде IT-қызметтер мен технологиялық шешімдер ұсынатын орталыққа айналу деген сөз.

Елімізде бұл бағытқа қажетті алғышарттар бар: цифрлық инфрақұрылым дамып келеді, интернет қамту кеңеюде, IT саласына қолдау көрсетілуде және кадр даярлау жүйесі күшейіп жатыр.

Әрине, бұл мақсат ұзақ мерзімді және күрделі, бірақ дұрыс стратегия мен тұрақты даму арқылы Қазақстанның оны жүзеге асыру мүмкіндігі жоғары деп бағалаймын.