Қазақстан экономикасы: 7 жылда 155 млрд доллар инвестиция және жаңа даму кезеңі

Қазақстанға соңғы жеті жылда 155 млрд доллардан астам тікелей шетелдік инвестиция тартылып, өңдеу өнеркәсібі, агроөнеркәсіп, энергетика және IT салаларында ірі жобалар жүзеге асырылуда. Инвестициялық бастамалар экономиканы әртараптандыруға, жоғары қосылған құны бар өндірістерді дамытуға және елдің технологиялық әлеуетін арттыруға бағытталған.

1. Қазақстанға тікелей шетелдік инвестициялар тарту

2019–2026 жылдар аралығында Қазақстанға 155 млрд АҚШ долларынан астам тікелей шетелдік инвестиция тартылды.

Жаһандық геоэкономикалық тұрақсыздық жағдайында Қазақстанға тікелей шетелдік инвестициялар тарту көрсеткіші оң динамика көрсетіп отыр.

Мемлекет басшысының бастамасымен көпжақты ынтымақтастықтың негізгі бағыттарының бірі ретінде Қазақстанға жаңа инвестициялық жобаларды тарту айқындалды.

Шетелдік инвестициялар халықаралық сапарлар мен Мемлекет басшысының келіссөздері барысында қол жеткізілген уағдаластықтар мен жасалған келісімдер, сондай-ақ мұқият іріктелген инвестициялық жобалар арқылы қамтамасыз етіледі.

Қазіргі уақытта Қазақстанда экономиканы әртараптандыруға және шикізаттық модельден өнеркәсіптік әлеуетті дамытуға біртіндеп көшуге бағытталған жаңа инвестициялық циклдің басымдықтары айқындалды.

Соңғы жеті жылда өңдеу өнеркәсібіне, химия саласына, көлікке, байланысқа, қаржы және сақтандыру секторларына тартылатын инвестициялар көлемінің өскені байқалады.

Атап айтқанда, өңдеу өнеркәсібінің үлесі 2019 жылғы 14,2%-дан 2025 жылы 21,3%-ға дейін өсті.

Химия өнеркәсібіне салынған инвестициялар көлемі 12,6 есе артып, 2019 жылғы 98,8 млн АҚШ долларынан 2025 жылы 1,2 млрд долларға жетті. Байланыс саласына құйылған инвестициялар көлемі де 12,4 есе өсіп, 105 млн доллардан 1,3 млрд долларға дейін ұлғайды.

Қаржы және сақтандыру қызметі саласында да елеулі өсім тіркелді. Бұл бағыттағы тікелей шетелдік инвестициялар көлемі 4,1 есе артып, 2019 жылғы 1 млрд доллардан 2025 жылы 4,2 млрд долларға жетті.

Қазақстанның негізгі инвесторлары қатарында Ресей, Қытай, АҚШ, Нидерланд, Швейцария және Франция бар. Сонымен қатар соңғы жылдары Таяу Шығыс пен Азия елдерінің инвестициялық белсенділігі айтарлықтай артты.

Мәселен, Біріккен Араб Әмірліктерінен тартылған инвестициялар көлемі 2019 жылғы 158,2 млн доллардан 2025 жылы 1,6 млрд долларға дейін өсті. Катардан тартылған инвестициялар 1,3 млрд долларға, ал Сингапурдан келген инвестициялар 1,4 млрд АҚШ долларына жетті.

Орталық Азия елдеріне тікелей шетелдік инвестициялар ағыны жаһандық деңгейде қысқарғанына қарамастан, Қазақстан өңірдегі шетелдік инвестицияларды ең көп тартатын мемлекет ретіндегі орнын сақтап отыр.

БҰҰ-ның Азия және Тынық мұхиты аймағына арналған Экономикалық және әлеуметтік комиссиясының (ЭСКАТО) деректеріне сәйкес, 2025 жылы Қазақстан жаңа инвестициялық жобаларға 19 млрд АҚШ доллары көлемінде инвестиция тартты. Бұл — 2024 жылғы көрсеткіштен 266%-ға жоғары нәтиже.

Аталған көлем Солтүстік және Орталық Азиядағы жаңа жобаларға бағытталған өңірішілік тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы көлемінің шамамен 89%-ын құрайды. Бұл көрсеткіш Қазақстанның аталған макроөңірдегі жетекші орнын растайды.

2. Қазақстанның инвестициялық саясатының негізгі тетігі

2021 жылы ірі инвестициялық жобаларды қолдаудың жаңа тетігі — Инвестициялар туралы келісім енгізілді.

Бұл тетік инвестиция көлемі кемінде 7 500 000 айлық есептік көрсеткішті (АЕК), яғни 32 млрд теңгеден астам қаражатты құрайтын жобаларға қолданылады. Негізінен, бұл — Үкіметтің шешімімен жасалатын мемлекет пен инвестор арасындағы келісім.

Келісімде тараптардың өзара міндеттемелері мен жобаны іске асыру шарттары нақты белгіленеді. Сонымен қатар бизнес үшін аса маңызды мәселелердің бірі — инвестициялық циклдің барлық кезеңінде негізгі шарттардың тұрақтылығына кепілдік беріледі.

Мұндай болжамдылық пен ұзақ мерзімді кепілдіктер инвесторлардың Қазақстанда ірі жобаларды іске асыру туралы шешім қабылдауына ықпал ететін негізгі факторлардың бірі саналады.

Қазіргі уақытта елімізде осындай 70-ке жуық келісім жасалған. Олардың аясында инвесторлар жобаларды іске асыру жұмыстарын белсенді жүргізіп жатыр.

Негізгі үрдіс айқындала түсті: Қазақстан шикізат экспорттаудан біртіндеп қосылған құны жоғары өнім шығаратын өндірістер құруға көшіп келеді. Мұндай тәсіл ұзақ мерзімді экономикалық өсімді қамтамасыз етуге, сапалы жұмыс орындарын ашуға және елдің технологиялық дербестігін нығайтуға мүмкіндік береді.

3. Фармацевтика саласындағы инвестициялық жобалар

Тек биылдың өзінде фармацевтика саласындағы сегіз ірі инвестициялық жоба бойынша келісімдер жасалды.

Бұл бастамалардың стратегиялық және ұзақ мерзімді маңызы зор. Өйткені қазіргі уақытта Қазақстан дәрілік препараттардың 80%-дан астамын импорттайды.

Мемлекет басшысы отандық өндірістің үлесін дәрілік препараттар нарығының 50%-ына дейін жеткізу міндетін қойды.

Осы мақсатқа қол жеткізу еліміздің фармацевтикалық қауіпсіздігін нығайтуға, импорттық жеткізілімдерге тәуелділікті азайтуға және денсаулық сақтау жүйесінің сыртқы сын-қатерлерге төзімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар жаңа өндірістердің ашылуы жұмыс орындарын құруға, халықты қолжетімді әрі сапалы дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуге және қазақстандық фармацевтикалық өнімдерді Орталық Азия мен басқа да елдердің нарықтарына экспорттауға жол ашады.

4. Агроөнеркәсіптік кешендегі инвестициялық жобалар

Агроөнеркәсіптік кешеннің түрлі бағыттарында, фермерлік шаруашылықтар құрудан бастап өнімді терең өңдеуге дейін, 100-ден астам жоба жүзеге асырылып жатыр.

Қазақстан шикізат экспорттаудан қосылған құны жоғары дайын өнім шығаруға бағытталған модельге көшуде. Енді астықты тек шикізат ретінде сатумен шектелмей, одан дайын өнім өндіруге басымдық беріледі.

Мұндай тәсіл қазақстандық шикізаттың әр тоннасынан алынатын өнімнің құнын бірнеше есе арттыруға, өңдеу өнеркәсібін дамытуға және отандық ауыл шаруашылығы өндірушілерінің өнімдеріне тұрақты сұраныс қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Осы бағыттағы маңызды нәтижелердің бірі — Dalian Hesheng Holdings, Fufeng Group және Tiryaki Agro секілді ірі шетелдік компаниялардың жобаларын жүзеге асыру.

Бұған қоса, араб инвесторы Solico Group компаниясының Алматы облысында ірімшік өндіру жобасын іске асыруы қазақстандық өнімдерді халықаралық нарыққа шығарудағы маңызды қадам саналады.

Соңғы жылдары Мемлекет басшысының екіжақты кездесулері барысында бірқатар халықаралық компаниялардың жобалары бойынша құжаттар мен келісімдерге қол қойылды. Олардың қатарында Швейцарияның Stadler компаниясымен (2021 жыл), Францияның Alstom компаниясымен (2022 жыл) және АҚШ-тың Wabtec компаниясымен (2025 жыл) жасалған уағдаластықтар бар.

Бұл жобалар ел ішіндегі өнеркәсіптің дамуына, жергілікті өндіріс үлесінің артуына және қазақстандық кәсіпорындардың өндірістік тізбектерге қатысуына серпін берді. Нәтижесінде олардың елдің жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) өсуіне де ықпал ету мүмкіндігі артады.

Мұндай жобаларды іске асыру экспорттық әлеуетті шикізат есебінен емес, қосылған құны жоғары дайын өнім арқылы дамытуға жол ашады. Бұл сауда балансына, салық түсімдеріне және экономиканың технологиялық дамуына оң әсер етеді.

Mars, Carlsberg, PepsiCo және Coca-Cola секілді ірі трансұлттық корпорациялар да Қазақстанның тамақ өнеркәсібін дамытуға және экспорттық әлеуетін арттыруға елеулі үлес қосып келеді.

5. Цифрландыру және IT-технологияларды дамыту саласындағы инвестициялық жобалар

Маңызды жобалардың бірі — Екібастұз қаласында «Деректерді өңдеу орталықтарының алқабын» құру. Жоба халықаралық деректерді өңдеу орталықтары, бұлтты сервистер және жасанды интеллект инфрақұрылымы шоғырланған кластер қалыптастыруды көздейді.

Жоба халықаралық технологиялық компаниялар — Firebird пен NVIDIA қатысуымен, жалпы сомасы 10 млрд АҚШ долларына дейін жететін келісімдер пакеті аясында жүзеге асырылуда.

Келісім жоғары өнімді есептеу кластерін құруды, болашақта соңғы буындағы 100 мыңға дейін графикалық процессор орналастыруды және цифрлық қызметтер экспортын дамытуды қарастырады.

Жасанды интеллект, бұлтты технологиялар мен цифрлық сервистер әлемдік экономиканың жаңа негізіне айналып келеді. Ал деректерді өңдеу орталықтары осы салалардың негізгі инфрақұрылымы саналады.

Ұлттық телекоммуникациялық инфрақұрылымды дамыту бағытында да елеулі нәтижелерге қол жеткізілді.

«Қазақтелеком» АҚ 828 ауылдық елді мекенде талшықты-оптикалық байланыс желілерін салу жобасын жүзеге асырып, шамамен 14,4 мың шақырым оптикалық желі тартты.

Ішкі байланыс желісін кеңейтумен қатар, Каспий теңізінің түбімен өтетін Транскаспий талшықты-оптикалық байланыс желісін салу жөніндегі стратегиялық жоба да іске асырылып жатыр. Ақтау — Сумгайыт бағыты бойынша төселетін желінің ұзындығы шамамен 370 шақырымды құрайды.

Жоба «Қазақтелеком» АҚ мен Әзербайжанның AzerTelecom International компаниясының бірлесуімен жүзеге асырылуда.

Мұндай бастамалар халықаралық IT-компаниялар мен бұлтты технологиялар провайдерлерін тартуға ғана емес, отандық цифрлық экономиканы, жасанды интеллектіні, қаржылық технологияларды (финтех) және жоғары технологиялық сервистерді дамытуға да негіз қалайды.

6. Энергетикалық инфрақұрылымды жаңғырту және генерация қуаттарын арттыру

Стратегиялық маңызы бар тағы бір бағыт — заманауи энергетикалық инфрақұрылымды дамыту және электр энергиясын өндіру қуаттарын арттыру.

Huadian Kazakhstan Energy Ltd. компаниясының Ақтау қаласында қуаты 160 МВт болатын бу-газ қондырғысын салу жобасы бойынша инвестициялық келісім жүзеге асырылып жатыр.

Бұл бастама Қазақстанның заманауи электр энергиясын өндіру нысандарын салу және өңірлердің энергетикалық қауіпсіздігін нығайту мақсатында ірі халықаралық энергетикалық компанияларды тарту саясатының нақты мысалы саналады.

Жаңа генерация қуаттарын дамыту энергетикалық инфрақұрылымды жаңғыртуға, өңірлердің электр энергиясына деген сұранысын қамтамасыз етуге және экономиканың тұрақты жұмыс істеуіне жағдай жасауға бағытталған.

7. Қалдықтарды басқару және тұрмыстық қалдықтарды энергетикалық кәдеге жарату

Қалдықтарды басқару саласында Қытайдың тәжірибесі Қазақстан жағдайында қолдануға болатын маңызды бағыттардың бірі саналады.

Мәселен, Hunan Junxin Environmental Protection компаниясы Алматыда қалдықтарды энергетикалық кәдеге жарату жобасын жүзеге асырып жатыр.

Бұл — қалдықтарды дәстүрлі тәсілмен полигондарға көму моделінен оларды электр энергиясын өндіруге пайдаланатын ресурс ретінде қарастыруға көшу үлгісі.

Жоба тәулігіне 2 мың тоннаға дейін қалдық өңдеп, 60 МВт-қа дейін электр қуатын өндіруді көздейді.

Жобаны жүзеге асыру полигондарға жіберілетін қалдық көлемін азайтуға, қаланың экологиялық жүктемесін төмендетуге, электр энергиясын өндіруге және қалдықтарды басқарудың халықаралық экологиялық талаптарға сәйкес келетін заманауи технологияларын енгізуге мүмкіндік береді.

Осылайша, қалдықтарды қайта өңдеу экологиялық мәселені шешумен қатар, қосымша энергетикалық ресурс қалыптастырудың да тетігіне айналады.

8. Тау-кен металлургия кешені: шикізаттан қосылған құны жоғары өнімге көшу

Тау-кен металлургия кешеніндегі басым бағыттардың бірі — шикізат өндіруден оны терең өңдеуге және қосылған құны жоғары өнім шығаруға көшу.

Қазақстан бастапқы кен өндіруші мемлекет ретіндегі моделін өзгертіп, жоғары технологиялық металдар мен дайын өнім өндіруге бағытталған жаңа өндірістерді дамытуда.

Осы мақсатта қолданыстағы кәсіпорындарды жаңғырту және жаңа зауыттар салу жұмыстары жүргізіліп жатыр.

Балқаш қаласында құны 750 млрд теңгені құрайтын «Qazaq Smelter» ЖШС мыс балқыту зауытын іске қосу жоспарланған. Жоба таза катодты мыс өндірісін арттыруға және озық технологиялар арқылы өңірдегі зиянды шығарындылар көлемін 12 есе қысқартуға бағытталған.

Павлодар облысында салынып жатқан Ертіс гидрометаллургиялық комбинаты да стратегиялық қолдауға ие болды. Жобаға 600 млн АҚШ доллары көлемінде инвестиция салу көзделген.

Кәсіпорында құрамындағы алтынды бөліп алу қиын концентраттарды өңдеу үшін автоклавтық тотығу технологиясы енгізіледі. Бұл жоба Қазақстанда алтынды өңдеу мен тазартудың өндірістік тізбегін ел ішінде толық қалыптастыруға мүмкіндік береді деп күтілуде.

Тағы бір басым бағыт — көмір химиясын дамыту.

Биыл Қарағанды облысында жылына 1 млн тонна металлургиялық кокс өндіретін заманауи зауыт салу жөнінде келісім жасалды. Жоба шикізатты жай ғана экспорттаудан бас тартып, оны терең өңдеу және қосылған құны жоғары өнім шығару бағытына көшу мақсатына сәйкес келеді.

Жалпы, аталған жобалар Қазақстан экономикасының құрылымдық трансформациясын көрсетеді. Ел шикізат экспортына негізделген модельден заманауи өндірістерді құруға, терең өңдеуді дамытуға және цифрлық инфрақұрылымды кеңейтуге бағытталған модельге көшіп келеді.

Дәл осындай тәсіл ұзақ мерзімді экономикалық өсімді қамтамасыз етуге, сапалы жұмыс орындарын ашуға және елдің технологиялық дербестігін нығайтуға ықпал етеді.

9. Ұлттық цифрлық инвестициялық платформа

Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша Ұлттық цифрлық инвестициялық платформа (ҰЦИП) әзірленді.

Платформаның негізгі мақсаты — инвесторлар мен мемлекеттік органдар арасындағы өзара іс-қимылды тиімді әрі жедел ұйымдастыру, сондай-ақ инвестициялық бастамалар мен жобаларды іске асыру барысын ашық бақылауға мүмкіндік беру.

Бұл жүйе инвестициялық жобаларды сүйемелдеу үдерісін цифрландыруға мүмкіндік беріп, елдегі инвестициялық ахуалды жақсартуға ықпал етіп отыр.

Қазіргі уақытта Ұлттық цифрлық инвестициялық платформада жалпы құны шамамен 106 трлн теңгені құрайтын 3,5 мыңнан астам инвестициялық жоба тіркелген.

Цифрландырылған жүйе мемлекеттік органдар мен ұлттық компанияларға әрбір жобаның іске асырылу барысын тұрақты бақылауға және әр инвесторға жеке қолдау көрсетуге мүмкіндік береді.

Платформа арқылы үдеріске қатысушылар жобаның жүзеге асу барысын нақты уақыт режимінде бақылай алады. Қажет болған жағдайда, жобаны іске асыруға қажетті қызметтерді жедел алуға жәрдемдесу шараларын қабылдауға да мүмкіндік бар.

Бүгін қабылданып жатқан бастамалар мен шешімдер Қазақстан экономикасын одан әрі дамытуға және жалпы ішкі өнімнің тұрақты өсуін қамтамасыз етуге бағытталған.