Жеті жылдағы нәтиже: «Заң мен тәртіп» Қазақстанды қалай өзгертті?

Қазақстанда «Заң мен тәртіп» қағидатын күнделікті өмірге енгізу бағытында құқықтық көмек көрсету, құқық бұзушылықтардың алдын алу және жастардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру жұмыстары жүргізіліп жатыр. Жыл басынан бері елде 2,5 мыңнан астам профилактикалық іс-шара мен әлеуметтік бастама ұйымдастырылып, жасөспірімдер қылмысы шамамен 78%-ға төмендеген. Бұл туралы Бас прокуратураның баспасөз қызметі хабарлады.

Азаматтарға құқықтық көмек қалай көрсетіліп жатыр?

Азаматтардың құқықтық мәселелерін шешуге көмектесу және заң талаптарын түсіндіру мақсатында еліміздің барлық өңірінде «Құқықтық дәріхана» мобильді консультациялық алаңдарының жұмысы жалғасуда. Қоғамдық орындарда ұйымдастырылатын бұл алаңдарда тұрғындар прокурорлар мен мемлекеттік органдардың өкілдеріне тікелей жүгініп, өздерін толғандырған мәселелер бойынша кеңес ала алады.

Бұдан бөлек, «Халық заңгері» республикалық акциясы аясында мемлекеттік органдардың өкілдері, адвокаттар, нотариустар мен тәжірибелі заңгерлер азаматтарға құқықтық көмек көрсетуде. Акция 250-ден астам қала мен елді мекенді қамтыған.

Мұндай бастамалардың маңызы неде? Олар азаматтардың құқықтық ақпаратқа қол жеткізуін жеңілдетіп қана қоймай, халық пен мемлекеттік органдар арасындағы тікелей байланысты нығайтуға мүмкіндік береді.

«Заң мен тәртіп» қағидаты нені көздейді?

«Заң мен тәртіп» қағидаты құқық бұзушылық жасаған адамды жауапқа тартумен ғана шектелмейді. Оның негізгі мақсаты – қоғамда заңға құрметті қалыптастыру, азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру және әр адамның өз әрекетіне жауапкершілікпен қарауына ықпал ету.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бұл қағидатты мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі ретінде айқындаған. Президенттің ұстанымына сәйкес, заңға құрмет қоғамдық орындардағы тәртіптен бастап, жол қозғалысы мәдениеті мен күнделікті тұрмыстағы мінез-құлыққа дейінгі барлық салада көрініс табуға тиіс.

Осыған байланысты профилактикалық жұмыстардың бағыты да өзгеріп келеді. Қазір құқықтық ақпарат берумен қатар, құқық бұзушылыққа әкелуі мүмкін себептерді ерте анықтауға және олардың алдын алуға басымдық беріліп отыр.

Жасөспірімдер қылмысы неге азайды?

Бас прокуратура Оқу-ағарту және Ішкі істер министрліктерімен бірлесіп «Саналы ұрпақ» жобасын жүзеге асыруда. Оның аясында тәуекел тобындағы кәмелетке толмағандарды уақтылы анықтауға және олармен жеке профилактикалық жұмыс жүргізуге мүмкіндік беретін цифрлық карта қалыптастырылып жатыр.

Жыл басынан бері елде 15 мыңға жуық профилактикалық рейд өткізілген. Нәтижесінде 3,5 мыңнан астам кәмелетке толмаған профилактикалық есепке қойылған.

Бас прокуратураның мәліметінше, жүргізілген жұмыстар нәтижесінде елдегі жасөспірімдер қылмысы шамамен 78%-ға төмендеген.

Жасөспірімдердің құқық бұзушылыққа баруына не себеп болады және оның алдын алу үшін қандай шаралар қажет? Бұл мәселеде тек құқық қорғау органдарының жұмысы жеткіліксіз. Отбасы, мектеп және қоғамның бірлескен әрекеті де маңызды. Сондықтан профилактикалық жобаларда жастарға құқықтық білім берумен қатар, жауапкершілік, адалдық пен дұрыс шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыруға көңіл бөлінеді.

Қылмыс көп тіркелетін орындарда қандай шаралар қолға алынған?

Бас прокуратура әкімдіктермен және полиция органдарымен бірлесіп «Айқын нәтиже» жобасын іске асыруда. Жоба нақты мекенжайлар, проблемалық нысандар мен тәуекел тобындағы адамдар бойынша атаулы профилактика жүргізуге бағытталған.

Оның аясында қауіпті учаскелерге жарықтандыру орнатылып, бейнебақылау камералары қойылуда. Сонымен қатар алкогольді заңсыз сатуға қарсы шаралар қабылданып, есірткі жарнамасы бар граффитилер мен қараусыз қалған нысандар жойылып жатыр.

Бас прокуратура ұсынған мәліметке сәйкес, биылғы жылдың алғашқы тоғыз айында елдегі қылмыс деңгейі 14,6%-ға төмендеген. Қоғамдық орындарда тіркелген қылмыс 22%-ға, көшелерде жасалған қылмыс 20%-ға азайған.

Қауіпсіз ортаны қалыптастыруда мұндай нүктелік тәсілдің ерекшелігі неде? Ол профилактикалық жұмысты жалпы сипаттағы шаралармен шектемей, нақты мәселе тіркелген орындарға бағыттауға мүмкіндік береді. Соның арқасында қауіпті аумақтарды анықтап, олардың қауіпсіздігін арттыруға басымдық беріледі.

Оқушыларға тәлімгерлер не үйретеді?

Жастардың құқықтық мәдениетін қалыптастыру бағытындағы жұмыстар өңірлерде де жалғасып жатыр.

Алматы облысының Талғар ауданында «Тәлімгер» жобасы аясында прокуратура және ішкі істер органдарының 13 ардагері мектеп оқушылары мен студенттерге тәлімгерлік етіп жүр.

Жоба аясында 36 интерактивті сабақ өткізіліп, 8 мыңға жуық жас қамтылған. Сабақтарда нақты өмірлік жағдайлар талқыланып, жастарға өз әрекеттерінің ықтимал салдарын бағалау және заң аясында шешім қабылдау жолдары түсіндіріледі.

Бас прокуратураның мәліметінше, жобаға қатысқан оқу орындарында қылмыстық құқық бұзушылықтар саны сегізден нөлге дейін азайған. Әкімшілік құқық бұзушылықтар 35%-ға төмендеген.

Бұл бастама жастарға құқықтық білім берумен қатар, өмірлік тәжірибесі мол мамандардың кеңесін алуға мүмкіндік береді.

Мектептерде қандай құндылықтар насихатталады?

Атырау облысында «5 минуттық құндылық» жобасы қолға алынған. Оның аясында 235 мектепте сабақтың алғашқы минуттары құрмет, жауапкершілік, тәртіп пен адалдық тақырыптарына арналады.

Жобаның ерекшелігі – тәрбие жұмысының бір реттік іс-шара түрінде емес, күнделікті білім беру процесінің тұрақты бөлігі ретінде ұйымдастырылуы.

Балаларға заңды құрметтеуді тек құқық негіздері сабағында үйрету жеткілікті ме? Профилактикалық бастамалардың мақсаты – құқықтық және адамгершілік құндылықтарды күнделікті өмірмен байланыстыру. Бұл балалардың өз әрекеттеріне баға беруіне және айналасындағы адамдардың құқықтарын құрметтеуіне ықпал етеді.

Бұған қоса, еліміздің білім беру ұйымдарында прокуратура тарихы, құқықтанудың өзекті мәселелері мен қадағалау қызметі туралы кітаптар мен журналдар жинақталған 40-тан астам «Болашақ прокурорлар клубы» және «Болашақ прокурор кеңістігі» ашылған.

Жасөспірімдердің эмоционалдық жағдайы қалай бақыланады?

Балалар арасындағы тәуекелдердің алдын алу үшін цифрлық технологиялар да қолданылып жатыр.

Батыс Қазақстан облысы мен Шымкент қаласында іске асырылып жатқан «Түсті маршрут» жобасы жасанды интеллект көмегімен балалардың эмоционалдық жайсыздығын ерте анықтауға бағытталған. Бұл тәсіл ата-аналарды, педагогтерді, психологтарды және тиісті қызметтерді дер кезінде тартуға мүмкіндік береді.

Қызылорда облысындағы «Adal Bala» цифрлық платформасы анимациялық бейнероликтер, интерактивті тапсырмалар мен тесттер арқылы оқушылардың құқықтық және цифрлық сауаттылығын арттыруға арналған. Сонымен қатар платформа ата-аналар мен мұғалімдерге балалардың тәуекелдері мен эмоционалдық жағдайына назар аударуға көмектеседі.

Ал Алматыда «Bilim Class» электрондық күнделігі арқылы тәрбиелік контент күн сайын 3 млн-нан астам оқушыға қолжетімді. Оқушылар жүйеге кірген кезде дұрыс мінез-құлық үлгілері мен құндылықтарды насихаттайтын интерактивті карточкаларды көреді.

Балалар суицидінің алдын алу бағытында да арнайы бастама жүзеге асырылып жатыр. «Tele2/Altel»-мен бірлескен «Sim Kids» жобасы аясында 75 мыңнан астам пайдаланушы зиянды контенттен қорғау функциясы бар SIM-карталармен қамтамасыз етілген.

Құқықтық тәрбие отбасынан бастала ма?

Бас прокуратураның мәліметінше, аталған бастамалардың барлығы балалар мен жастардың құқықтық сауаттылығын арттыруға, тәуекелдерді ерте анықтауға және құқық бұзушылықтың алдын алуға бағытталған.

Бұл ретте отбасы мен мектептің рөліне ерекше мән беріледі. Баланың бойында қалыптасатын тәртіп, жауапкершілік, өзгенің құқығын құрметтеу және адалдық сияқты қасиеттер оның кейінгі мінез-құлқына әсер етеді.

Заңға құрметті қалыптастыру кімнің міндеті? Бұл міндет тек мемлекеттік органдарға немесе білім беру ұйымдарына жүктелмейді. Ата-ана, мұғалім, құқық қорғау органдары және тұтас қоғам бірлесіп әрекет еткенде ғана құқық бұзушылықтың алдын алу жұмыстары жүйелі сипат алады.

«Заң мен тәртіп» әр азаматтан басталады

Бас прокуратураның ұстанымына сәйкес, құқық бұзушылықтың алдын алу үшін оның жасалуын күтпей, оған себеп болуы мүмкін жағдайларды алдын ала жою қажет.

Бұл қағидат күнделікті өмірдегі қарапайым әрекеттерден көрініс табады. Жолда жүру ережелерін сақтау, қоғамдық орындарда тәртіпті болу, отбасында және ұжымда өзгенің құқығын құрметтеу, өз ісіне жауапкершілікпен қарау – заң үстемдігін қалыптастырудың маңызды бөлігі.

Осылайша, «Заң мен тәртіп» қағидаты құқық бұзушылық үшін жауапкершілік белгілеумен ғана шектелмей, құқықтық мәдениетті арттыруға, қауіпсіз орта қалыптастыруға және жас ұрпақтың бойында жауапты мінез-құлық дағдыларын дамытуға бағытталған.

Бас прокуратура азаматтарды заңға құрметпен қарауға, өз әрекеттеріне жауапкершілікпен қарауға және құқық бұзушылыққа төзбеушілік танытуға шақырады. Өйткені заң мен тәртіпті сақтау – мемлекеттік органдардың ғана емес, қоғамның әрбір мүшесінің ортақ міндеті.