Жемқорлыққа қарсы жүйе: Комплаенс қалай жұмыс істейді?
Жемқорлықпен күрес қалай өзгеріп жатыр? Қазақстанда комплаенс жүйесі күшейіп, заң бұзушылықтың алдын алуға бағытталған жаңа тәсілдер енгізілуде.
Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат соңғы жылдары түбегейлі өзгеріп, жазалауға емес, алдын алуға бағытталған жүйеге көшіп келеді. 2026 жылға қарай бұл бағытта заңнамалық база нығайып, комплаенс институты күшейіп, халықаралық тәжірибеге бейімделген жаңа тәсілдер енгізіліп жатыр.
2022 жылғы 2 ақпанда Қасым-Жомарт Тоқаев Жарлығымен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың 2022-2026 жылдарға арналған тұжырымдамасы бекітілген еді. Құжатты Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі әзірледі. Тұжырымдама жемқорлықтың салдарымен күресуден гөрі, оның алғышарттарын жүйелі түрде жоюға және қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы иммунитет қалыптастыруға бағытталған.
Осы құжат аясында мемлекет жемқорлыққа төзбеушілікті қалыптастыру, тәуекелдерді азайту, жауапкершіліктің бұлтартпастығын қамтамасыз ету, азаматтық қоғамның рөлін күшейту және мониторинг жүйесін жетілдіру сияқты бағыттарды кезең-кезеңімен іске асырып келеді. Тұжырымдама мемлекеттік жоспарлау жүйесінің бір бөлігі болғандықтан, оның орындалуы жыл сайын бағаланып, ресми есеп жарияланып отырады.
2026 жылы антикоррупциялық саясаттың маңызды тетіктерінің бірі – комплаенс жүйесі. Бұл – ұйым ішінде заң талаптарының, этикалық нормалардың және ішкі рәсімдердің сақталуын қамтамасыз ететін бақылау механизмі. Қазір квазимемлекеттік секторда комплаенс қызметтері міндетті түрде енгізілген. Антикоррупциялық комплаенс қызметтерінің үлгілік ережелері бекітіліп, ішкі тәуекелдерді талдау рәсімдері жаңартылған. Комплаенс-офицерлер ұйымдағы ықтимал заң бұзушылықтарды алдын ала анықтап, сатып алу мен қаржылық процестерді бақылап, қызметкерлерге түсіндіру жұмыстарын жүргізеді. Яғни бұл жүйе құқық бұзушылық орын алғаннан кейін емес, оның алдын алуға бағытталған.
Соңғы жылдары антикоррупциялық саясатты жетілдіруге бағытталған бірқатар жаңа бастамалар да ұсынылды. Атап айтқанда, пара ұсыну немесе уәде беруді жеке қылмыс ретінде қарастыру, жемқорлық үшін сотталған тұлғалардың ашық реестрін енгізу, сондай-ақ мемлекеттік қызметкерлерге сыйлық алуға қатысты талаптарды күшейту мәселелері талқыланып жатыр. Бұл бастамалар халықаралық стандарттарға сәйкестендіру мақсатында көтерілгенімен, олардың бір бөлігі әлі толық енгізілмеген, яғни кезең-кезеңімен қаралуда.
Сонымен қатар заңнамада мүдделер қақтығысын реттеу, активтерді басқару, мемлекеттік қызметпен қатар кәсіпкерлік қызметке қатысты шектеулерді нақтылау бағытында өзгерістер қарастырылып жатыр. Бұл түзетулер жүйені біржақты қатаңдатудан гөрі, оны теңгерімді әрі түсінікті етуге бағытталған.
2025-2026 жылдары антикоррупциялық саясат тек заңнамалық деңгейде емес, институционалдық тұрғыдан да өзгеріске ұшырап отыр. Сарапшылар мемлекеттік органдар арасындағы функциялардың қайталануын азайту, бақылау мен үйлестіруді күшейту қажеттігін жиі айтады. Бұл – жүйенің тиімділігін арттыруға бағытталған қадам.
Халықаралық тәжірибеде де дәл осындай тәсіл басым. OECD деректеріне сәйкес, тиімді антикоррупциялық жүйе тәуекелге негізделген тәсілге сүйенуі керек. Яғни әр ұйым өз қызметіндегі нақты тәуекелдерді анықтап, соған сәйкес бақылау механизмдерін енгізеді. Сонымен қатар комплаенс тек формальды құрылым болмауы тиіс, ол нақты жұмыс істейтін, қызметкерлерді оқыту, ішкі бақылау, шағым беру арналары сияқты элементтерді қамтитын жүйе болуы қажет. Ең бастысы – бұл процестер жоғары басшылық деңгейінде қолдау табуы тиіс.
Қазақстандағы қазіргі модель де осы бағытқа жақындап келеді. Мемлекет тек бақылаушы емес, әсіресе квазимемлекеттік секторда адалдық стандарттарын қалыптастыратын белсенді қатысушы рөлін атқара бастады.
Жалпы алғанда, 2026 жылға қарай Қазақстанда комплаенс пен антикоррупциялық стандарттар заңнамалық талаптар, институционалдық бақылау және адалдық мәдениетін қалыптастыру арқылы жұмыс істейтін кешенді жүйеге айналып отыр. Дегенмен сарапшылар бұл реформалардың нәтижесі тек қабылданған заңдарға емес, олардың іс жүзінде қалай орындалатынына және қоғамдағы жемқорлыққа төзбеушілік деңгейіне тікелей байланысты екенін атап өтеді.