Жемқорлық қылмыстары 26%-ға азайды: Бұл нақты өзгерістің белгісі ме?
Жемқорлықпен күрес тек мемлекеттік органдарға байланысты емес.
Сыбайлас жемқорлықпен күрес Қазақстан үшін тек құқық қорғау органдарының міндеті емес. Ол мемлекеттік басқарудың сапасына, бюджет қаражатының тиімді жұмсалуына және азаматтардың билікке деген сеніміне тікелей әсер етеді.
Соңғы жылдары елдегі антикоррупциялық саясаттың бағыты да өзгеріп келеді. Мемлекет жемқорлық қылмысын анықтап, кінәлілерді жазалаумен қатар, оған мүмкіндік беретін жағдайларды жоюға басымдық бере бастады. Бұл ұстаным Қазақстанның 2022–2026 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат тұжырымдамасында да айқындалған.
Жемқорлықпен күрестің нәтижесі қандай?
Қылмыстық жауапкершілік әлі де сыбайлас жемқорлықпен күрестің негізгі құралдарының бірі.
Ресми мәлімет бойынша, 2025 жылы 895 адамның заңсыз әрекетінің жолы кесіліп, 1 052 қылмыстық іс қозғалған. 969 іс бойынша тергеу аяқталып, оның 860-ы сотқа жолданған.
Нәтижесінде бюджетке 16,1 млрд теңге қайтарылып, тағы 3,3 млрд теңгенің мүлкіне тыйым салынды. Жемқорлық фактілері туралы хабарлаған 61 азаматқа 24,2 млн теңге сыйақы төленген.
Сонымен қатар 2025 жылдың қорытындысында тіркелген сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарының саны 26%-ға төмендеп, 841 адам сотталған.
Алайда қылмыстық істер санының азаюын жемқорлық деңгейінің дәл сондай көлемде төмендеуі деп біржақты бағалауға болмайды. Бұл көрсеткішке құқық бұзушылықтарды анықтау белсенділігі мен есепке алу тәсілдері де ықпал етеді.
Негізгі бағыт – алдын алу
Қазақстандағы антикоррупциялық саясат біртіндеп жемқорлықтың салдарымен емес, себептерімен күресуге бет бұрып келеді.
Бұл ретте цифрландырудың маңызы зор. Мемлекеттік қызметтерді автоматтандыру азамат пен шенеунік арасындағы тікелей байланысты азайтып, заңсыз келісім жасау мүмкіндігін шектейді.
Электрондық мемлекеттік қызметтер, цифрлық мемлекеттік сатып алу, ашық деректер мен автоматтандырылған бақылау осы мақсатқа қызмет етеді. Мәселен, 2025 жылы қылмыстық істердің 93%-дан астамы электрондық форматта тергелсе, әкімшілік құқық бұзушылықтар бойынша хаттамалар мен қаулылардың 99%-ы ақпараттық жүйе арқылы рәсімделген.
Дегенмен цифрландырудың өзі жемқорлықты толық жоя алмайды. Ақпараттық жүйелердің жұмысы ашық әрі бақылауға қолжетімді болмаса, тәуекел басқа деңгейге ауысуы мүмкін.
1 трлн теңгеден астам актив қайтарылды
Соңғы жылдардағы маңызды бағыттардың бірі – заңсыз иемденілген активтерді мемлекетке қайтару.
2025 жылғы ресми мәлімет бойынша, мемлекетке 1,3 трлн теңгеден астам активті қайтару бойынша шаралар қабылданып, оның 1,076 трлн теңгесі нақты қайтарылған. Оның 968,5 млрд теңгесі – ақшалай қаражат, 107,7 млрд теңгесі – мүлік.
Тек 2025 жылдың өзінде 316,7 млрд теңгенің активі қайтарылған.
Ендігі маңызды мәселе – осы қаражаттың қалай жұмсалатыны. Қоғам қайтарылған активтердің қандай мектепке, ауруханаға немесе инфрақұрылымдық жобаға бағытталғанын көре алуы тиіс. Сондықтан активтерді қайтарумен қатар, олардың жұмсалуына қоғамдық бақылауды күшейту қажет.
Мемлекеттік сатып алудағы тәуекел
Мемлекеттік сатып алу, құрылыс, инфрақұрылым, жер қатынастары мен бюджет қаражатын бөлу жемқорлық тәуекелі жоғары бағыттардың қатарында қала береді.
Мұнда тек рәсімдердің заңға сәйкестігін емес, олардың экономикалық тиімділігін де бақылау маңызды. Бір компанияның тұрақты жеңуі, техникалық талаптардың нақты жеткізушіге бейімделуі немесе сатып алу бағасының нарықтық құннан едәуір жоғары болуы тәуекел белгісі ретінде автоматты түрде анықталуы тиіс.
Бұл бағытта жасанды интеллект пен үлкен деректерді талдау құралдарын пайдалану бақылауды күшейте алады.
Қоғамның қатысуы маңызды
Жемқорлықпен күрес тек мемлекеттік органдарға байланысты емес.
2025 жылғы зерттеу бойынша азаматтардың 69%-ы сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетуге жеке үлес қосуға дайын екенін айтқан. Ал 79,9%-ы құқық бұзушылық фактілері туралы хабарлауға дайын.
Алайда азаматтың жемқорлық туралы хабарлауы үшін оның қауіпсіздігіне кепілдік болуы қажет. Құпиялылықты сақтау, еңбек құқықтарын қорғау және қысым көрсетуге жол бермеу қоғамдық бақылауды күшейтеді.
Антикоррупциялық саясаттың тағы бір маңызды көрсеткіші – халықтың мемлекеттік институттарға сенімі. 2026 жылғы зерттеуде респонденттердің 57%-ы сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметке сенетінін, тағы 26,9%-ы ішінара сенетінін көрсеткен.
Келесі міндет қандай?
Қазақстанның 2022-2026 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат тұжырымдамасының мерзімі биыл аяқталады. Сондықтан келесі кезеңде басты назар жазаны күшейтуге ғана емес, жемқорлыққа мүмкіндік бермейтін жүйе қалыптастыруға аударылуы тиіс.
Ол үшін мемлекеттік шешімдердің ашықтығын арттыру, бюджет пен сатып алуды автоматты бақылауды күшейту, мүдделер қақтығысын тиімді реттеу, қайтарылған активтердің жұмсалуын қоғамға көрсету және жемқорлық туралы хабарлаған азаматтарды қорғау маңызды.
Қазақстандағы антикоррупциялық саясаттың басты өзгерісін бір сөйлеммен сипаттауға болады: мемлекет салдармен күресуден себептерді жоюға қарай бет алып келеді.
Қылмыскерді ұстап, соттау жауапкершіліктің бұлтартпастығын қамтамасыз етеді. Заңсыз активтерді қайтару мемлекетке келтірілген залалды өтеуге мүмкіндік береді. Бірақ ұзақ мерзімді нәтиже үшін жемқорлық жасауға жағдайдың өзін азайту қажет.
Сондықтан сыбайлас жемқорлықпен күрестің тиімділігін «қанша адам ұсталды?» деген көрсеткішпен ғана емес, «жемқорлық жасау мүмкіндігі қаншалықты азайды?» деген өлшеммен бағалау маңызды.