Жаңа Конституция: Қазақстандағы қоғамдық келісімді қайта айқындау

Қазақстан Республикасы Конституциясының жаңа редакциясы жобасы бүгінде қоғам талқысына түсті. Қазақстандықтар үшін бұл тақырып маңызды қоғамдық оқиғаға айналып, кең қоғамдық назарға ілікті. BAQ.KZ Заңнама және құқықтық ақпарат институты бөлімінің басшысы, PhD докторы Тимур Авеновпен сөйлесіп, не себепті бүгін жекелеген нүктелік түзетулер емес, Ата заңның тұтас жаңа мәтіні талқыланып жатқанын және жаңа Конституция билік пен қоғам арасындағы қоғамдық келісімнің негіздерін қалай айқындайтынын сұрап білді.

Конституцияның жаңа редакциясы: заманауи мемлекетке жасалған қадам

Сарапшы Тимур Авенов талқылаудың басында заңды сұрақ қояды: неге бүгін жекелеген түзетулер емес, өзгерістердің тұтас жаңа мәтіні қаралып отыр?

Оның айтуынша, бұл өзгерістердің ауқымына, қоғамда жинақталған сұранысқа және ел дамуының қазіргі кезеңінде конституциялық архитектураны жаңарту қажеттілігіне тікелей байланысты.

«Конституция — тек құқықтық құжат қана емес. Ол қоғамдық келісімнің негіздерін бекітеді, жария билікті ұйымдастыру қағидаттарын және адам құқықтарының кепілдіктерін айқындайды. Соңғы жылдары Қазақстан айтарлықтай өзгерді. Әділеттілік пен мемлекеттік басқару сапасына деген сұраныс күшейді. Түсінікті әрі болжамды ережелерге деген күтілім артты. Азаматтардың құқықтары жүзеге асатын цифрлық орта едәуір күрделене түсті. Осындай жағдайда бытыраңқы өзгерістер жеткіліксіз болып отыр. Мұның барлығы осы қажеттіліктен туындады», — дейді Тимур Авенов.

PhD докторының айтуынша, өзгерістер мен толықтырулар қолданыстағы Конституцияның барлық бөлімін қамтыған. Барлығы 77 бапқа, яғни мәтіннің 84 пайызына түзетулер енгізілген. Мұндай көлемде сөз Ата заңды терең жаңарту туралы болып отырғандықтан, оны жаңа редакцияда тұтас баяндау қажет, деп түсіндіреді сарапшы.

«Құқықтық техникаға сәйкес, егер өзгерістер мен толықтырулар мәтіннің жартысынан астамын қамтыса, құқықтық акт жаңа редакцияда дайындалады. Конституцияның жаңа редакциясы жобасы кіріспеден, 11 бөлімнен және 95 баптан тұрады. Бұл жекелеген баптарды ғана өзгерту емес, Конституцияның құрылымын қайта құруды, мәтіннің үйлесімділігін және құқық қолдану тәжірибесіндегі тиімділігін арттыруды көздейді», — дейді Тимур Авенов.

Мазмұндық жаңалықтар және көзқарастардағы өзгерістер

Жоба талқылануы азаматтар мен сарапшылар қауымдастығынан ашық кері байланыс тетіктері арқылы ұсыныстар жинаумен қатар жүрген. Екі мыңнан астам ұсыныс келіп түскен, олардың барлығы жинақталып, жоба әзірлеу барысында қаралғанын сарапшы BAQ.KZ-ке айтып берді.

Маңызды қадамдардың бірі — Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның құрылуы. Оның құрамына 130 адам енген.

Комиссияның өкілдік сипаты процеске деген сенімді арттырып, жобаның кең ауқымды сараптама мен әртүрлі қоғамдық көзқарастарды ескере отырып дайындалғанын көрсетеді.

«Қоғамдық пікірталаста реформаны тармақтар тізбесімен ғана шектемей, жаңа мәтінге қандай ұстанымдар енгізіліп жатқанын түсіну маңызды», — дейді Авенов.

Сарапшы бірнеше негізгі бағытты атап өтті:

Біріншіден, адамға бағдарланған тәсілдің күшеюі. Жобада адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің басым бағыты ретінде айқындалады. Бұл құқық қолдану сапасына және мемлекеттік органдардың жауапкершілігіне қойылатын талаптарды күшейтеді. Азаматтар үшін бұл — шешімдер қалай қабылдануы және құқықтардың қалай қорғалуы тиіс екенінің нақты стандарты.

Екіншіден, мемлекеттің құндылықтық негізін қалыптастыратын қағидаттарды бекіту. Әділеттілік, заңдылық пен тәртіп, сондай-ақ табиғатқа ұқыпты қарау Конституциялық деңгейде бекітіледі. Бұл заң шығарушы мен құқық қолданушы үшін маңызды бағдар болып, құқықтық жүйенің дамуына ортақ мағыналық бағыт береді.

Үшіншіден, азаматтардың цифрлық ортадағы құқықтарын қорғау көзделген. Бұл мәселенің Конституция деңгейіне шығарылуы цифрлық кеңістіктің күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналғанын және деректер, жеке өмір мен цифрлық сервистерге қатысты сұрақтар тұрақты конституциялық негізді талап ететінін көрсетеді.

Төртіншіден, мемлекеттің зайырлы сипатын нақтылау. Жоба дін мен мемлекеттің ара-жігін айқындап, білім беру мен тәрбиенің зайырлы сипатын бекітеді. Бұл реттеудің болжамдылығын қамтамасыз етіп, қоғамдық келісімді нығайтуға ықпал етеді.

Бесіншіден, институционалдық модельді жаңарту және өкілді механизмдерді дамыту. Жобада өкілді институттардың жаңа архитектурасы мен қоғамдық диалог тетіктері ұсынылған.

Сарапшының айтуынша, қоғам үшін мұндай өзгерістердің тиімділік, өкілділік, есептілік және жүйенің тұрақтылығы тұрғысынан мәні бар екенін талқылау аса маңызды.

Неліктен бұл дәл қазір маңызды?

Конституциялық реформа өздігінен емес, практикалық нәтижесі арқылы маңызды. Ата заңды жаңарту құқықтық айқындықты арттырып, екіұшты тұстарды жоюға және ережелердің болжамдылығын күшейтуге мүмкіндік береді. Бұл адам құқықтарын қорғаудың берік кепілдіктерін қалыптастырып, мемлекеттік институттарға деген сенімді арттырады.

Сөз соңында Заңнама және құқықтық ақпарат институты бөлімінің басшысы Тимур Авенов былай деп түйіндеді: жаңа редакциядағы Конституция осы тұрғыда жаңартылған қоғамдық келісім болмақ. Ал мұндай сараланған әрі салмақты құжаттар азаматтарға түсінікті әрі құқық қолдану тәжірибесінде жұмыс істей алуы тиіс. Бұл — мемлекет пен қоғам алдында тұрған басты міндет пен негізгі лейтмотив.