Зейнетақы жинағын 100% ИПБ-ға аудару: Ұтасыз ба, ұтыласыз ба?
Зейнетақы жинағының 100%-ын ИПБ-ға аударуға болады: қазақстандықтар қаражатын Ұлттық банктің басқаруынан шығаруы керек пе?
Қазақстандықтар енді зейнетақы жинақтарының 100%-ына дейінгі бөлігін инвестициялық портфельді басқарушыларға (ИПБ) аудара алады. Тиісті заңнамалық түзетулерді Парламент мақұлдап, қазір Мемлекет басшысының қол қоюын күтуде. Бұл жаңашылдық азаматтарға болашақтағы зейнетақы жинағын өз бетінше басқаруға кең мүмкіндік береді. Алайда таңдау еркіндігі артқан сайын тәуекел де көбейеді. BAQ.KZ тілшісі салымшылар үшін не өзгеретінін, жеке басқарушы компаниялар мұндай көлемдегі қаражатпен жұмыс істеуге дайын ба және барлық жинақты ИПБ-ға аударудың қаншалықты тиімді екенін саралады.
Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының мәліметінше, 2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша қазақстандықтардың зейнетақы жинағы 27,6 трлн теңгеден асты. Оның ішінде жеке инвестициялық портфельді басқарушылардың қарамағында небәрі 110 млрд теңгеге жуық қаражат немесе елдегі барлық зейнетақы активтерінің 0,5%-дан азы ғана бар. Қалған қаражат бұрынғыдай Ұлттық банктің басқаруында.
Салымшылар қандай артықшылықтарға ие болады?
Экономист Руслан Сұлтановтың айтуынша, реформаның басты артықшылығы – салымшылардың мүмкіндіктерін кеңейту. Оның сөзінше, мұнда басқарудың бір моделі екіншісінен жақсы деген мәселе жоқ.
Қазір зейнетақы активтерінің басым бөлігін Ұлттық банк бірыңғай әрі барынша консервативті инвестициялық стратегия негізінде басқарады. Оның басты мақсаты – қаражаттың сақталуын қамтамасыз ету. Ал қаражатты ИПБ-ға беру инвестициялауға неғұрлым жеке тәсіл қалыптастыруға мүмкіндік береді. Мәселен, зейнетке шығуына әлі ондаған жыл бар жас азамат ұзақмерзімді табыстың жоғары болуы үшін нарықтағы тәуекелдің жоғары деңгейін қабылдауға дайын болуы мүмкін. Ал зейнет жасына жақындағандар үшін, керісінше, жинақты сақтап қалу басты басымдыққа айналады, – деді сарапшы.
Оның айтуынша, жеке басқарушы компаниялардың инвестициялық портфельді қалыптастырудағы мүмкіндігі әлдеқайда кең. Олар мемлекеттік және корпоративтік облигациялардан бөлек, шетелдік акцияларды, ETF қорларын, жаһандық облигацияларды, валюталық құралдарды және басқа да халықаралық активтерді белсендірек пайдалана алады.
Бұл инвестицияларды әртараптандыруға және зейнетақы жинақтарының тек ішкі қаржы нарығына тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді. Дегенмен ықтимал табыстылық жоғарылаған сайын тәуекел деңгейі де қатар өседі.
Барлық жинақты аударудың қандай тәуекелдері бар?
Руслан Сұлтановтың пікірінше, зейнетақы жинақтарының барлығын жеке инвестициялық басқарушыға беру мүмкіндігі әрбір салымшыға бірдей қолайлы бола бермейді.
Егер зейнетақы жинағының барлығы бір инвестициялық портфельді басқарушының қарауына берілсе, салымшы іс жүзінде бір ғана инвестициялық стратегияға, бір ғана басқарушылар тобына және тәуекелдерді басқарудың бір жүйесіне сенім артады. Соңғы нәтиже қабылданатын инвестициялық шешімдердің сапасына толықтай тәуелді болады, – деп түсіндірді экономист.
Тағы бір тәуекел – нарықтағы құбылмалылық. Жеке басқарушылар акцияларды, шетелдік бағалы қағаздарды және басқа да нарықтық құралдарды қамтитын, әртараптандырылған әрі табыстылығы жоғары болуы мүмкін инвестициялық портфельдер қалыптастыра алады. Алайда мұндай активтердің құны айтарлықтай өзгеріп тұруы ықтимал.
Сондай-ақ сарапшы салымшыларға басқарушы компанияны тек соңғы бір жылдағы табыстылық көрсеткішіне қарап таңдамауға кеңес береді.
Бір жылдағы жоғары нәтиже басқару сапасының жоғары екенін білдірмейді. Басқарушыны жан-жақты бағалау қажет: ұзақ мерзімді табыстылығын, инвестициялық портфельдің құрылымын, қабылдайтын тәуекел деңгейін және нарықтағы тұрақсыздық кезеңдеріндегі компанияның орнықтылығын талдау керек, – дейді Сұлтанов.
ИПБ триллиондаған теңгені басқаруға дайын ба?
Реттеу тұрғысынан алғанда, негізгі инфрақұрылым қазірдің өзінде қалыптасқан.
Инвестициялық портфельді басқарушылар лицензия алады, реттеушінің тұрақты бақылауында болады және меншікті капиталға, қаржылық тұрақтылыққа, сондай-ақ тәуекелдерді басқару жүйесіне қойылатын талаптарды сақтауға міндетті. Бұған қоса, зейнетақы активтерінің есебін Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры жүргізеді, ал олардың сақталуын кастодиан-банктер (депозитарлық банк) бақылайды.
Алайда бұл жүйенің ауқымды көлемдегі қаражатты басқаруға қаншалықты дайын екені әзірге жауабы жоқ мәселе.
2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша ИПБ басқаруындағы зейнетақы активтерінің көлемі шамамен 110 млрд теңге болды. Ал жалпы зейнетақы жинағының көлемі шамамен 26,5 трлн теңгеге жетті. Сондықтан жүйе салымшылардың жаппай ауысуы жағдайында қалай жұмыс істейтінін нақты өтті деуге әлі ерте, – деді Руслан Сұлтанов.
Оның айтуынша, ондаған миллиард теңгені басқару мен бірнеше триллион теңгені басқару – ауқымы жағынан мүлде екі түрлі міндет. Экономистің пікірінше, басқаруға берілетін қаражат көлемі ұлғайған сайын басқарушы компаниялардың капиталына, корпоративтік басқару сапасына, стресс-тестілеуге және тәуекелдерді басқару жүйесіне қойылатын талаптар да күшейтілуі тиіс.
Басты мәселе – жүйеге деген сенім
Экономист Расул Рысмамбетовтің пікірінше, зейнетақы жүйесіндегі кез келген өзгеріс барынша ашық әрі түсінікті болуы керек. Оның айтуынша, зейнетақы жинақтары экономикадағы ең ұзақ мерзімге салынатын қаражат саналады. Сондықтан оларды басқаруға ерекше талаптар қойылуы тиіс.
Зейнетақы қаражаты – экономикадағы ең ұзақ мерзімді қаржы көзі. Оны қаржылық эксперимент жасау қағидатымен инвестициялауға болмайды. Мұндай қаражат үшін тәуекелдерді басқаруға қойылатын талаптар мүлде бөлек. Сондықтан зейнетақы активтерін басқару тетіктерін кеңейтпес бұрын қоғам бұл қаражатты кім басқаратынын, қандай қағидалармен жұмыс істейтінін, тәуекелге қатысты қандай шектеулер болатынын және басқарушылар қандай жауапкершілік арқалайтынын нақты түсінуі қажет, – деді сарапшы.
Рысмамбетовтің пікірінше, зейнетақы жүйесінің кез келген моделі тек бір шарт орындалғанда ғана тиімді жұмыс істей алады. Ол – ашық әрі түсінікті ережелерге негізделуі, активтердің кәсіби деңгейде басқарылуы және қоғамның сеніміне ие болуы.
Сарапшылар кез келген инвестиция белгілі бір тәуекелмен қатар жүретінін еске салады.
Жинақтың бір бөлігін жоғалтып алу қаупі бар ма?
Инвестициялық табыс ай сайын немесе жыл сайын міндетті түрде оң нәтиже береді деп айтуға болмайды. Әсіресе бұл құрамында акциялар, шетелдік облигациялар, ETF қорлары және валюталық активтер бар инвестициялық портфельдерге қатысты. Белгілі бір кезеңдерде мұндай құралдардың құны төмендеуі мүмкін, – деп түсіндірді Руслан Сұлтанов.
Сонымен қатар ол зейнетақы жинақтары ондаған жыл бойы қалыптасатынын, сондықтан инвестициялардың тиімділігін ұзақмерзімді кезең тұрғысынан бағалау қажет екенін атап өтті.
Қолданыстағы заңнамада салымшыларды қорғау тетігі қарастырылған. Соған сәйкес, егер ИПБ-ның нақты табыстылығы белгіленген бенчмаркке қатысты ең төменгі табыстылық деңгейінен төмен болса, басқарушы компания айырманы өтеуге міндетті. Алайда бұл тетік нарықтық тәуекелдерді толықтай жоя алмайды.
Бұдан бөлек, ұсынылып отырған заңнамалық өзгерістерде ИПБ-ның зейнетақы жинақтарының номиналды көлемінің сақталуына жауапкершілігін бекіту көзделген. Бұл салымшыларды қорғаудың қосымша тетігіне айналуы тиіс.
Реформа барлық мәселені шеше алмайды
Расул Рысмамбетовтің пікірінше, зейнетақы жүйесіне енгізілетін ең заманауи тетіктердің өзі барлық мәселені автоматты түрде шеше алмайды.
Басты мәселе – ресми табыстың аз болуы және зейнетақы жарналарын төлеу тәртібінің әлсіздігі. Егер жалақының бір бөлігі көлеңкелі айналымда қалып, өзін-өзі жұмыспен қамтығандар жарнаны тұрақты аудармаса, зейнетақы жүйесінің кез келген моделі шектеулі деңгейде ғана тиімді болады, – дейді экономист.
Сондай-ақ ол инвестициялық табыстылықтың нақты деңгейін қамтамасыз етудің маңыздылығына назар аударды.
Егер инвестициялық табыс инфляциядан жоғары болмаса, болашақтағы зейнетақы мөлшері бәрібір төмен болып қала береді, – деп атап өтті сарапшы.
Сонымен қатар Расул Рысмамбетов инвестицияның нәтижесін ұзақ мерзім тұрғысынан бағалау қажет екенін еске салды. Өйткені қысқа мерзімдегі табыстылық нарықтағы жағдай мен валюта бағамының өзгеруіне байланысты айтарлықтай құбылып отыруы мүмкін.
Халықаралық тәжірибе: оны Қазақстанда қолдануға бола ма?
Зейнетақы активтерін жеке басқарушыларға сеніп тапсыру – әлемде кең таралған тәжірибе. Мұндай модельдер Швеция, Нидерланд, Дания, Аустралия және басқа да бірқатар елдерде қолданылады.
Расул Рысмамбетовтің айтуынша, Қазақстан шетелдік модельдерді сол күйінде көшірмеуі керек.
Сингапурдан қаржылық тәртіп пен жеке жауапкершілік қағидатын, Швециядан жүйені демографиялық және экономикалық өзгерістерге автоматты түрде бейімдеу тәсілін, ал Нидерландтан ұжымдық кәсіби зейнетақы жүйесінің тәжірибесін алуға болады. Алайда басты мәселе қай елдің тәжірибесін көшіруде емес, зейнетақы активтеріне деген сенімді арттыруда, жүйенің ашықтығын қамтамасыз етуде және нақты инвестициялық табыстылыққа қол жеткізуде, – дейді сарапшы.
Барлық жинақты ИПБ-ға аударған дұрыс па?
Руслан Сұлтановтың пікірінше, ең тиімді шешім адамның жасына, қаржылық жағдайына, инвестициялау мерзіміне және нарықтық тәуекелге қаншалықты дайын екеніне байланысты.
Азаматтардың басым бөлігі үшін ең орынды шешім – әртараптандыру. Бұл инвестицияларды әртүрлі қаржы құралдары арасында ғана емес, мүмкіндік болса, оларды басқарудың әртүрлі модельдері арасында да бөлу деген сөз, – дейді сарапшы.
Жалпы алғанда, таңдау мүмкіндігінің кеңеюін Қазақстанның зейнетақы жүйесін дамыту жолындағы оң қадам деуге болады. Алайда таңдау еркіндігі артқан сайын салымшының жауапкершілігі де күшейеді. Сондықтан зейнетақы жинағын аудару туралы шешім жарнамаға немесе қысқа мерзімді табыстылыққа қарап емес, өзіңіздің ұзақ мерзімді қаржылық мақсаттарыңыз бен оған байланысты тәуекелдерді жан-жақты бағалай отырып қабылдануы керек.