Ұңғымадан цифрлық кен орнына дейін: Қазақстанда болашақ мұнайшыларды қайда даярлайды?

Қазақстан үшін мұнай-газ саласы – өндірілген миллиондаған тонна мұнай мен мыңдаған шақырымға созылған құбырлар ғана емес. Әр ұңғыманың, кен орнының және экспорттық келісімшарттың артында геологтар, бұрғылаушылар, өндіру инженерлері, тасымалдау, автоматтандыру және өңдеу саласының мамандары тұр. Қазақстан көмірсутек өндіретін ірі елдердің бірі болып қала берген кезде, бес, он немесе жиырма жылдан кейін бұл салада кімдер жұмыс істейді деген мәселе де өзектілігін жоғалтпайды. Толығырақ BAQ.KZ шолу материалынан оқыңыз.

2026 жылы Қазақстанда мұнай-газ саласына маман даярлау бұрынғы қалыптасқан түсініктен айтарлықтай өзгеше. Қазіргі мұнайшыға бұрғылау технологиясын білу немесе ұңғыманың дебитін есептей алу жеткіліксіз. Одан цифрлық модельдеу, үлкен көлемдегі деректерді талдау, өндірістік процестерді автоматтандыру, жасанды интеллектпен жұмыс істеу дағдылары және әлемдік энергетиканың қалай өзгеріп жатқанын түсіну талап етіледі.

Бүгінде мұнай-газ саласы бойынша білімді еліміздің бірнеше өңірінде – Алматы мен Астанадан бастап Атырау, Ақтөбе, Ақтау, Шымкент, Қарағанды және Павлодарға дейін алуға болады. Сонымен қатар Қазақстан өзінің инженерлік мектептерін дамытып қана қоймай, шетелдік университеттерді тартып, қос дипломдық бағдарламаларды іске қосып, мамандарды шетелде білім алуға және тағылымдамадан өтуге жіберіп жатыр.

Мұнайшының жолы қайдан басталады?

Қазақстандағы мұнай-газ саласы бойынша білім беретін оқу орындарының картасын жасасақ, ондағы басты орталықтардың бірі Алматы болар еді.

Мұнда еліміздегі байырғы техникалық жоғары оқу орындарының бірі – Satbayev University орналасқан. Университеттің мұнай-газ бағыты көмірсутек өндірумен ғана шектелмейді. Мұнда геология, кен орындарын игеру, бұрғылау, тасымалдау және басқа да инженерлік бағыттар қамтылған.

Алматыдағы тағы бір ірі білім беру орталығы – Қазақстан-Британ техникалық университеті (ҚБТУ). Оның Энергетика және мұнай-газ индустриясы мектебі «Мұнай-газ ісі» бағдарламасы бойынша үш деңгейде – бакалавриат, магистратура және докторантурада мамандар даярлайды. Бакалавриат бағдарламасы төрт жылға созылады және ағылшын тілінде оқытылады.

Мұнда болашақ маманға жай ғана мұнайшы мамандығы бойынша жалпы диплом алу ұсынылмайды. Екінші оқу жылынан кейін студент бес кәсіби бағыттың бірін таңдайды: Drilling Engineering – бұрғылау, Production Engineering – өндіру, Pipeline Engineering – құбырлар, Mechanical Engineering – механикалық инженерия және Natural Gas – табиғи газ.

Яғни студент университет қабырғасында жүріп-ақ болашақта нақты қай салада – бұрғылау, өндіру, құбырлар, жабдықтар немесе газ саласында жұмыс істегісі келетінін анықтай алады.

ҚБТУ-дың тағы бір ерекшелігі – бірден екі елде білім алу мүмкіндігі. «Мұнай инженериясы (UPC)» бағдарламасы бойынша студенттер екі жыл Қазақстанда, тағы екі жыл China University of Petroleum, East China университетінде оқиды. Нәтижесінде түлек екі университеттің де дипломын алады.

Бұл – маман даярлаудың мүлде басқа тәсілі. Болашақ инженер теориялық білім алып қана қоймай, екі түрлі білім беру жүйесінде оқу тәжірибесінен өтеді.

Астана халықаралық деңгейге басымдық береді

Елордадағы Nazarbayev University де Petroleum Engineering бағыты бойынша мамандар даярлайды.

Төрт жылдық бакалавриат бағдарламасы толығымен ағылшын тіліндегі инженерлік дайындыққа негізделген. Оқу барысында іргелі пәндер мен мұнай-газ кен орындарын игеру және пайдалану үшін қажетті практикалық білім ұштастырылады.

Бұл жерде мамандықтың сипатын біртіндеп өзгертіп жатқан үрдіс анық байқалады. Мұнай инженериясы цифрлық технологиялармен және энергетикалық ауысыммен барған сайын тығыз байланысып келеді.

Басқаша айтқанда, болашақ инженер мұнайды қабаттан қалай өндіру керектігін ғана емес, бұл процесті қалай тиімдірек, қауіпсіз әрі технологиялық тұрғыдан жетілдіруге болатынын да түсінуі керек.

Атырау: сала жұмыс істеп тұрған жерде білім алу

Алматы мен Астананы ірі білім беру орталықтары деп атасақ, Атыраудың басты артықшылығы – мұнай-газ өнеркәсібіне тікелей жақын орналасуы.

Мұнда Сафи Өтебаев атындағы Атырау мұнай және газ университеті жұмыс істейді. Оның базасында И.М. Губкин атындағы Ресей мемлекеттік мұнай және газ университетінің филиалы ашылған.

Бұл жоба соңғы жылдары Қазақстандағы мұнай-газ саласындағы білім беруде болған ең елеулі оқиғалардың біріне айналды.

2026–2027 оқу жылына Губкин университетінің филиалына 100 білім гранты бөлінді. Талапкерлер математика және орыс тілі пәндерінен жазбаша емтихан тапсырады.

Мұнда бір ғана әмбебап бағдарлама туралы сөз болып отырған жоқ. Болашақ мамандар бірден үш бағыт бойынша даярланады:

• мұнай-газ технологиялары;
• мұнай-газ құбырлары мен қоймаларын салу және пайдалану;
• мұнай-газ кен орындарын геологиялық модельдеу.

Осылайша, Атырауда мұнай-газ саласының бірнеше маңызды буыны бойынша – кен орнының геологиялық моделін жасаудан бастап өндірілген шикізатты тасымалдауға дейінгі бағыттарда білім алуға болады.

Бұл өңір үшін ерекше маңызды. Өйткені түлек еліміздегі ең ірі мұнай-газ кластерінің дәл ортасында білім алады.

«Классикалық» мұнайшының орнындағы геолог

Геологиялық модельдеу бағытына жеке тоқталған жөн.

Бұрын геолог мамандығы ең алдымен далалық зерттеулермен және кен орындарын іздеумен байланысты болса, бүгінде бұл кәсіп әлдеқайда цифрлық сипатқа ие болды. Геологиялық модель – енді жер қойнауының жай ғана картасы емес, кен орнының құрылымын, қорлардың орналасуын және қабаттың қалай өзгеретінін бағалауға мүмкіндік беретін күрделі цифрлық жүйе.

2026 жылы Қазақстанда өткен салалық іс-шараларда геологиялық білім беруді жаңарту, геомодельдеу, аэрогеофизика және цифрлық технологияларды дамыту қажеттігіне ерекше назар аударылды.

Мұнай-газ саласында білім алып жүрген студенттердің жасанды интеллектпен де жұмыс істей бастағаны назар аударарлық. Атырауда өткен KMG Digital Hackathon аясында студенттер командалары геологияға, сондай-ақ геологиялық есептер мен деректерді өңдеуде жасанды интеллектіні пайдалануға қатысты міндеттермен жұмыс істеді.

Демек, болашақтың мұнайшысы бұрғылау қондырғысымен ғана емес, компьютермен де жиі жұмыс істейтін болады.

Ақтөбе: энергетикалық ауысым дәуірінің мұнайшысы

Білім беру картасындағы тағы бір қызықты нүкте – Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті.

Мұнда британдық Heriot-Watt University университетімен ынтымақтастық дамып келеді. 2026 жылы университет BEng Petroleum with Transition Engineering бағдарламасын дамытып жатыр.

Бағдарламаның атауының өзі көп нәрсені аңғартады: Petroleum Engineering бағыты Transition Engineering – энергетикалық ауысым инженериясымен біріктірілген.

Бұл әлемдік үрдісті көрсетеді. Мұнай компанияларына кен орындарын игере алатын, ұңғымаларды бұрғылайтын және өндіріс тиімділігін арттыра алатын инженерлер әлі де қажет. Бірақ сонымен қатар сала жаңа талаптарға – шығарындыларды азайтуға, энергия тиімділігін арттыруға және төмен көміртекті технологияларды дамытуға дайындалып жатыр.

Сондықтан болашақ маманға екі бағытты – дәстүрлі мұнай-газ өнеркәсібі мен болашақ энергетикасын қатар түсіну барған сайын маңызды болып келеді.

Батыс Қазақстаннан Шымкентке дейін

Мұнай-газ саласы мамандарын даярлау бірнеше жетекші жоғары оқу орнымен ғана шектелмейді.

Батыс Қазақстан өңірінде мұнай-газ бағыты, соның ішінде Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-техникалық университетінде бар.

Еліміздің оңтүстігінде мамандарды М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті даярлайды. Мұнда мұнай-газ ісімен тікелей байланысты бағдарламалармен қатар, өндіру нысандарын, мұнай-газ құбырлары мен қоймаларды пайдалануға қатысты бағдарламалар да бар.

Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университетінде де тиісті бағыт қарастырылған.

Сонымен қатар «Мұнай-газ ісі» бағдарламалары Ақтау, Қызылорда, Павлодар және Астана жоғары оқу орындарында да бар. Яғни мұнай-газ саласындағы білім беру тек Батыс Қазақстанға ғана тән бағыт болудан қалды.

Елге қанша маман қажет?

Осы тұста ең қызықты сұрақтардың бірі туындайды: Қазақстан жыл сайын нақты қанша жас мұнайшыны даярлап шығарады?

Бұл сұраққа жауап беретін бір ғана нақты сан бүгінде жоқ. Жоғары білім саласындағы мемлекеттік статистика білім беру топтары мен мамандықтар бойынша есеп жүргізеді. Оның үстіне соңғы жылдары білім беру бағдарламаларының жіктелуі өзгерді. Сондықтан, мысалы, әр жылдағы «Мұнай-газ ісі» түлектерінің санын жіктеу жүйесіндегі өзгерістерді ескермей салыстыру дұрыс емес.

Дегенмен маман даярлау ауқымын мемлекеттік білім беру тапсырысы арқылы шамамен бағалауға болады.

Мемлекеттік тапсырыстың қолданыстағы бөлінісінде B271 «Мұнай-газ ісі» тобы жеке көрсетілген. 2024–2027 оқу жылдарына арналған мемлекеттік тапсырысты бөлу туралы құжатта осы топқа бөлу кезеңдерінің бірінде 103 орын қарастырылған. Бұл көрсеткіштер оқу жылына қарай өзгеріп отырған.

2026 жылы мемлекет жалпы маман даярлау көлемін арттырды: 2026–2027 оқу жылына барлық бағыт бойынша бакалавриатқа 75 мыңнан астам мемлекеттік білім гранты бөлінді. Сонымен қатар мұнай-газ компаниялары кадр даярлауға мемлекеттік тапсырыс арқылы ғана қатысып отырған жоқ.

Мысалы, Satbayev University мәліметінше, 2025–2026 оқу жылында жер қойнауын пайдаланушы компаниялармен жасалған келісімдердің арқасында 538-ден астам студент оқуын жалғастыру үшін қаржылай қолдау алған. Басымдық, соның ішінде энергетика саласы үшін маңызды мамандықтар тізіміне енгізілген бағыттарда білім алып жүрген студенттерге берілген.

Қолдаудың тағы бір жолы – жер қойнауын пайдаланушылардың қаражаты есебінен қаржыландырылатын KAZENERGY білім беру бағдарламасы. 2026 жылы 2026–2027 оқу жылына арналған гранттарға өтінім қабылдау 31 тамызға дейін жалғасты. Бағдарлама бекітілген мамандықтар тізімі бойынша колледждер мен жоғары оқу орындарының студенттерін қолдауды көздейді.

Осылайша, болашақ мұнайшы бірнеше жолмен – мемлекеттік грант, компаниялардың қаражаты, салалық бағдарламалар немесе өз қаражаты есебінен білім ала алады.

Ал шетелде қалай?

Тағы бір бағыт – Қазақстаннан тыс жерде білім алу. Бұл жерде де статистикаға қатысты маңызды жайт бар: 2026 жылы нақты қанша қазақстандықтың шетелде Petroleum Engineering мамандығы бойынша оқып жүргені туралы жеке ашық көрсеткішті мемлекеттік статистика жарияламайды. Сондықтан шетелде білім алып жүрген барлық «мұнайшылардың» нақты санын айту мүмкін емес.

Соған қарамастан шетелде маман даярлау жүйесі дамып келеді. «Болашақ» бағдарламасы арқылы қазақстандықтар әлемнің жетекші университеттерінде білім алып, кәсіби тағылымдамадан өтуге мүмкіндік алады. 2026 жылы инженерлік-техникалық қызметкерлер үшін шетелдік тағылымдамалардың мүмкіндіктері бөлек кеңейтілді. Мұндай тағылымдамаларға құжат қабылдау 2026 жылғы 30 қазанға дейін жалғасады.

Сабақтас саладан нақты мысал да бар. 2026 жылы геология жөніндегі халықаралық форумда «Болашақ» бағдарламасының 11 стипендиаты АҚШ, Ұлыбритания, Австралия және Германияда геология бағыттары бойынша білім алып жатқаны айтылды. Тағы 50-ден астам маман осы бағыттар бойынша білім алып, ғылыми тағылымдамадан өтіп үлгерген.

Бұл мұнай-газ саласы үшін де маңызды. Өйткені қазіргі мұнай өнеркәсібі геология, геофизика, кен орындарын модельдеу және инженерлік технологиялармен тікелей байланысты.

«Болашақтан» бөлек, академиялық ұтқырлық бағдарламалары да жұмыс істейді. Қазақстандық жоғары оқу орындарының студенттері белгілі бір мерзімге шетелдік университеттерге барып оқи алады. Ал кейбір отандық бағдарламалар әуел бастан оқу мерзімінің бір бөлігін шетелде өткізуге негізделген.

Бұл тұрғыда ҚБТУ-дың тәжірибесі назар аударарлық. Мұнай инженериясы бойынша қос дипломдық бағдарлама екі жыл Қазақстанда және екі жыл Қытайда оқуды көздейді.

Яғни бүгінде «Қазақстанда оқу» немесе «шетелге кету» деген екі нұсқаның бірін ғана таңдаудың қажеті жоқ. Халықаралық білім беру мүмкіндіктері біртіндеп отандық университеттердің өзіне келіп жатыр.

Болашақтың мұнайшысы қандай болады?

Әртүрлі жоғары оқу орындарының білім беру бағдарламаларына қарасақ, «мұнайшы» ұғымының біртіндеп өзгеріп келе жатқанын байқауға болады.

Шартты түрде саланы бірнеше негізгі кәсіби бағытқа бөлуге болады.

Біріншісі – геология және геомодельдеу. Бұл мамандар жер астында не бар екенін, қорлардың қай жерде орналасқанын және кен орнының қалай өзгеретінін зерттейді.

Екіншісі – бұрғылау. Бұл бағыттағы инженерлер ұңғымаларды жобалау және салумен, технологиялар мен жабдықтарды таңдаумен айналысады.

Үшіншісі – кен орындарын игеру және өндіру. Мұнда көмірсутектерді қабаттан барынша тиімді жолмен қалай өндіруге болады деген мәселе шешіледі.

Төртіншісі – тасымалдау және сақтау. Бұған құбырлар, сорғы және компрессор станциялары, мұнай базалары мен қоймалар кіреді.

Бесіншісі – өңдеу және мұнай-химия. Өндірілген мұнай сұранысқа ие өнімдерге айналуы керек. Демек, салаға осы бағыттағы мамандар да қажет.

Соңында, осы бағыттардың барлығын қамтитын алтыншы сала пайда болып келеді – цифрландыру.

Жасанды интеллект, цифрлық егіздер, автоматтандыру, қашықтан бақылау, математикалық модельдеу және деректерді талдау күнделікті өндірістік тәжірибенің бір бөлігіне айналып келеді.

Басты ресурс – адам

Қазақстанның ресурстық базасы ауқымды және ел мұнай-газ саласын дамытуды жалғастырып келеді. Алайда қордың болуының өзі оны тиімді игеруге кепілдік бермейді.

Болашақ кен орындарында жұмыс істеу үшін өндірісте де, цифрлық ортада да өзін еркін сезінетін инженерлер қажет. Геолог жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін түсінуі, өндіру инженері қабаттың цифрлық моделімен жұмыс істей алуы, құбыр маманы заманауи бақылау жүйелерін меңгеруі, ал жоба жетекшісі экономикамен қатар экологиялық талаптарды да ескеруі керек.

Сондықтан Қазақстандағы мұнай-газ саласы бойынша білім беру картасы бүгінде барған сайын кеңейіп, әртараптанып келеді.

Алматы мықты инженерлік база мен халықаралық бағдарламалар ұсынады, Астана зерттеу мен ағылшын тіліндегі білімге басымдық береді, Атырау мұнай өнеркәсібімен тікелей байланысты және мұнда Губкин университетінің филиалы жұмыс істейді, Ақтөбе мұнай инженериясын энергетикалық ауысыммен ұштастырып дамытып жатыр, ал өңірлік университеттер нақты өндірістік міндеттерге қажетті мамандарды даярлайды.

Нәтижесінде Қазақстан «көбірек мұнайшы даярлау» деген қарапайым міндеттен әлдеқайда күрделі мақсатқа – жаңа буын мұнайшысын даярлауға біртіндеп көшіп келеді.

Алдағы онжылдықтарда еліміздің басты энергетикалық ресурсын қаншалықты тиімді пайдалана алатыны жер қойнауын да, технологияны да, цифрлық құралдар мен әлемдік энергетиканы да қатар түсінетін осындай мамандарға байланысты болуы әбден мүмкін.