Ұлттық домбыра күні: қазақтың қастерлі аспабы қалай ел бірлігінің символына айналды?

Шілде айының алғашқы жексенбісінде Қазақстанда Ұлттық домбыра күні атап өтіледі. Аз ғана уақыт ішінде бұл мереке еліміздегі ең маңызды мәдени шаралардың біріне айналды. Домбыра бүгінде жай ғана музыкалық аспап емес. Ол – ұлттық болмыстың, тарихи жадымыздың және халқымыздың рухани мұрасының айқын белгісі. Бұл туралы BAQ.KZ тілшісінің шолу материалынан оқи аласыздар.

Ұлттық домбыра күні Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің 2018 жылғы 13 маусымдағы Жарлығымен бекітілді. Содан бері бұл мереке жыл сайын шілде айының алғашқы жексенбісінде аталып келеді.

Мерекені енгізудегі басты мақсат – ұлттық мәдениетті сақтау және жаңғырту, ұрпақтар сабақтастығын нығайту, сондай-ақ дәстүрлі өнерді жастар арасында кеңінен насихаттау болды.

Домбыра – ұлттың мәдени коды

Домбыраның тарихы бірнеше ғасырды қамтиды. Археологтар мен зерттеушілердің пікірінше, бүгінгі Орталық Азия аумағында осындай шертпелі аспаптар мыңдаған жыл бұрын-ақ болған. Алайда дәл қазақ халқының мәдениетінде домбыра айрықша мәнге ие болып, қоғамдық әрі рухани өмірдің ажырамас бөлігіне айналды.

Ғасырлар бойы күйлер арқылы тарихи оқиғалар, ел қорғаған батырлардың ерлігі, халықтың тағдыры, философиялық ой-толғамдары мен өмірлік тәжірибесі ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырды. Домбыра – Ұлы даланың шежіресі болса, күйші халықтың ұжымдық жадын сақтаушы міндетін атқарды.

Құрманғазы, Тәттімбет, Дина Нұрпейісова, Дәулеткерей, Сүгір, Қазанғап сынды ұлы күйшілердің есімдері бүгінде Қазақстаннан тыс жерлерде де кеңінен танымал. Олардың шығармалары әлі күнге дейін орындалып келеді, ал көптеген күйлер ұлттық қазынаның ажырамас бөлігіне айналған.

Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев та ұлттық аспаптың маңызын бірнеше рет ерекше атап өткен. Мемлекет басшысы қазақ халқының төл мәдениетін домбырасыз елестету мүмкін емес екенін айтып, оның елдің тарихи мұрасының маңызды бөлігі екенін бірнеше мәрте жеткізді.

Ұлттық домбыра күні қалай пайда болды

Қазақстандықтар Ұлттық домбыра күнін алғаш рет 2018 жылдың 1 шілдесінде атап өтті. Бұл мерекенің бекітілуі мемлекет тарапынан ұлттық мәдени мұраны сақтау бағытында жасалған маңызды қадамдардың бірі болды.

Президент Жарлығына сәйкес, шілде айының алғашқы жексенбісі ресми түрде Ұлттық домбыра күні болып белгіленді. Мерекенің негізгі мақсаты – ұлттық болмысты, мәдени құндылықтарды сақтау идеясы төңірегінде қоғамды топтастыру.

Жеті жыл ішінде мерекенің ауқымы айтарлықтай кеңейді. Алғашқы жылдары ол негізінен концерттер мен жергілікті деңгейдегі мәдени іс-шаралармен шектелсе, бүгінде мерекелік бағдарламалар Қазақстанның барлық өңірін қамтып, жүздеген мәдени жоба жүзеге асырылады.

Мәдениет және ақпарат министрлігінің мәліметіне сәйкес, тек 2025 жылдың өзінде республика бойынша Ұлттық домбыра күніне арналған жүздеген іс-шара ұйымдастырылды. Олардың қатарында концерттер, көрмелер, флешмобтар, әлеуметтік желілердегі челлендждер, дәстүрлі музыка фестивальдері және белгілі күй орындаушыларымен кездесулер өтті.

Қазақстанда қанша адам домбыра тартады?

Мамандардың айтуынша, соңғы жылдары ұлттық аспапқа деген қызығушылық тұрақты түрде артып келеді.

Әсіресе балаларға арналған музыкалық білім беру бағыты қарқынды дамып жатыр. Мемлекет жүзеге асырып отырған шығармашылық тапсырыс бағдарламасының арқасында мыңдаған бала өнердің әртүрлі бағыты бойынша, соның ішінде домбыра үйірмелеріне тегін қатысуға мүмкіндік алды.

Мәдениет министрлігінің дерегіне сүйенсек, домбыра үйрену балалар мен жасөспірімдер арасында хореография, вокал және бейнелеу өнерімен қатар ең сұранысқа ие бағыттардың бірі саналады.

Кейбір өңірлерде мемлекеттік шығармашылық тапсырыс аясында домбыра үйреніп жүрген балалардың саны бірнеше мыңға жетеді. Мәселен, Ақмола облысында осы бағдарлама бойынша жұмыс істейтін 220 үйірме бар. Оларға шамамен 8,5 мың бала қатысады. Соның ішінде домбыра үйрену ең танымал бағыттардың бірі болып отыр.

Бұдан бөлек, домбырада ойнау музыкалық мектептерде, өнер колледждерінде, консерваторияларда және жоғары оқу орындарында оқытылады. Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы және басқа да оқу орындары жыл сайын ондаған кәсіби орындаушы мен ұстаз даярлайды.

Ұлттық аспапты меңгеруге қызығатын ересектердің саны да көбейіп келеді. Еліміздің көптеген қаласында жеке домбыра мектептері мен түрлі жастағы адамдарға арналған курстар ашылуда. Сонымен қатар әлеуметтік желілерде жарияланатын онлайн сабақтарды миллиондаған адам тамашалайды.

Ең ауқымды флешмобтар мен рекордтар

Ұлттық домбыра күнінің басты ерекшеліктерінің бірі – мыңдаған адамның бір мезетте күй орындауына арналған ауқымды флешмобтар.

Солардың ішіндегі ең белгілісі – 2018 жылы Астанада өткен рекордтық орындау. Сол кезде төрт мыңнан астам домбырашы Құрманғазының әйгілі «Сарыарқа» күйін бір уақытта орындап, ұлттық ішекті аспапта ең көп адам қатысқан музыкалық орындау ретінде Гиннестің рекордтар кітабына енді. Бұл тарихи сәт қазақ халқының мәдени дәстүрге деген құрметін және елдің бірлігін айқын көрсетті.

Кейінгі жылдары мұндай ауқымды акциялар Қазақстанның барлық өңірінде дәстүрге айналды.

Мәселен, Атырауда Ұлттық домбыра күніне орай өткен мерекелік шарада бірнеше мың оқушы бір мезетте қазақтың көрнекті күйшілерінің шығармаларын орындады. Осындай көпшілік қатысқан концерттер Алматыда, Талдықорғанда, Көкшетауда, Түркістанда және еліміздің өзге де қалаларында ұйымдастырылып келеді.

Мұндай флешмобтар ұлттық өнерді кеңінен насихаттап қана қоймай, жастардың дәстүрлі музыкаға қызығушылығын арттырып, өз мәдениетіне деген құрметі мен жауапкершілігін қалыптастыруға ықпал етеді.

Домбыра және ЮНЕСКО

Қазақтың күй өнері халықаралық деңгейде де жоғары бағасын алды. Қазақтың дәстүрлі күй орындау өнері 2014 жылы ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізілді.

Бұл шешім қазақ халқының дәстүрлі күйшілік өнерінің бірегей құндылығын халықаралық деңгейде мойындаудың маңызды кезеңіне айналды.

ЮНЕСКО құжаттарында күй өнері тек музыкалық мұра ретінде ғана емес, халықтың тарихи жадын, дүниетанымын, өмірлік философиясын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін ерекше мәдени құбылыс ретінде бағаланған.

Осылайша, қазақтың дәстүрлі музыкасы әлемдік мәдени мұраның ажырамас бөлігі ретінде танылып, оны сақтау мен кеңінен насихаттауға жаңа мүмкіндік ашылды.

Қазақстан домбыра мәдениетін әлемге қалай танытып жүр

Бүгінде домбыра Қазақстанның шетелдегі басты мәдени брендтерінің біріне айналды.

Жыл сайын еліміздің шетелдегі дипломатиялық өкілдіктері Ұлттық домбыра күніне арналған концерттер, көрмелер мен түрлі мәдени іс-шаралар ұйымдастырады. Мұндай жобалар Еуропа, Азия, Солтүстік Америка және Таяу Шығыс елдерінде тұрақты түрде өткізіліп келеді.

Қазақстанның елшіліктері шетелдік қауымға домбыраның тарихын таныстырып, ұлттық музыканы насихаттайды, белгілі күйшілердің шығармаларын орындауға арналған концерттер ұйымдастырады және домбыра тартудан шеберлік сабақтарын өткізеді.

Домбыра өнерін әлемге танытуда қазақстандық халық аспаптары оркестрлерінің де үлесі зор. Құрманғазы атындағы Мемлекеттік академиялық қазақ халық аспаптар оркестрі халықаралық фестивальдер мен мәдени форумдарға тұрақты қатысып, қазақтың дәстүрлі музыкасын әлем жұртшылығына таныстырып келеді.

Қазіргі орындаушылар да ұлттық өнердің кеңінен таралуына өз үлесін қосуда. Әлеуметтік желілердің арқасында әлемнің түкпір-түкпіріндегі миллиондаған адам қазақтың күй өнерімен танысып, ұлттық шығармалардың орындалған бейнежазбалары миллиондаған қаралым жинап жүр.

Домбыра цифрлық дәуірде

Осыдан бірнеше онжылдық бұрын домбыра үйренудің жалғыз жолы музыкалық мектепте немесе кәсіби ұстаздан тәлім алу болатын. Бүгінде жағдай түбегейлі өзгерді.

Онлайн платформалардың, бейнехостингтердің және әлеуметтік желілердің дамуы ұлттық өнерді кез келген адамға қолжетімді етті.

TikTok, Instagram және YouTube желілерінде мыңдаған жас музыкант өз орындауындағы күйлерді, халық шығармаларының заманауи өңделген нұсқаларын және домбыра үйренуге арналған сабақтарды жариялап келеді. Олардың біразы Қазақстаннан тыс жерлерде де танымал болды.

Соңғы жылдары ұлттық аспаптарды заманауи музыкалық бағыттармен ұштастыратын жаңа жобалар да көбейді. Этно-фолк бағытында жұмыс істейтін шығармашылық ұжымдар дәстүрлі музыканы жаңа қырынан ұсынып, жастардың қызығушылығын арттырып келеді. Бұл ұлттық мәдениеттің жаһандану дәуірінде де заман ағымына сай дамуға қабілетті екенін көрсетеді.

Ұрпақты ұйыстыратын ұлттық құндылық

Бүгінде Ұлттық домбыра күні тек күйшілердің немесе дәстүрлі музыканы сүйетін жандардың мерекесі ғана емес. Ол халықтың тарихи жадын, рухани құндылықтарын және мәдени мұрасын дәріптейтін маңызды күнге айналды.

Жыл өткен сайын домбыра үйреніп жүрген балалардың саны артып келеді. Сонымен бірге халықаралық мәдени жобалардың ауқымы кеңейіп, домбыра әлем жұртшылығы танитын Қазақстанның басты нышандарының біріне айналып отыр.

Жаһандану үдерісі күшейген қазіргі кезеңде дәл осындай ұлттық құндылықтар халықтың төл болмысын сақтауға, рухани мұраны кейінгі буынға жеткізуге мүмкіндік береді.

Домбыраның үні бүгінде үлкен концерт залдарында да, отбасылық мерекелерде де, музыка мектептерінде де, әлеуметтік желілерде де үзілген жоқ. Ол әртүрлі буын өкілдерін бір арнаға тоғыстырып, Ұлы даланың бай тарихын еске салады.

Бүгінде домбыра – қазақ мәдениетінің жанды символы, халықтың үні және Тәуелсіз Қазақстанның ең қастерлі рухани мұраларының бірі.