Трамптың Бейбітшілік кеңесі: Қазақстан үшін пайдасы мен тәуекелі қандай?

Дональд Трамптың Бейбітшілік кеңесін құру жөніндегі бастамасы соңғы айларда сыртқы саясаттағы ең көп талқыланған идеялардың біріне айналды. Бұл бастама Қазақстанды баламалы келіссөз тетіктерін қалыптастыруға тартылған елдердің қатарына қосты. Сарапшылардың айтуынша, Қазақстан үшін бұл - символдық қадам да, идеологиялық таңдау да емес, жаһандық институттар дағдарысқа ұшыраған кезеңдегі прагматикалық құрал. Толығырақ BAQ.KZ тілшісінің материалында.

Бейбітшілік кеңесін құру идеясы 2025 жылдың соңында жарияланып, бастапқыда Таяу Шығыстағы реттеу мәселелері аясында талқыланған. Атап айтқанда, бұл бастаманың кейбір элементтері Газа секторындағы жағдайды тұрақтандыруға арналған кешенді жоспар қарастырылған БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің резолюциясында көрініс тапты. Кейіннен бұл форматтың тек бір аймақпен шектелмей, өзге де халықаралық қақтығыстарды шешуге арналған ықтимал алаң ретінде ойластырылғаны анықталды.

Осы тұста дәстүрлі институттардың, ең алдымен БҰҰ-ның, тиімділігіне қатысты сын жиілей түсті. Сарапшылар Бейбітшілік кеңесін БҰҰ-ға балама емес, керісінше, қазіргі жүйе еңсере алмай отырған олқылықтарды толтыруға бағытталған талпыныс ретінде қарастыруды ұсынады.

Бастаманың мәні

Саясаттанушы Ералы Нұржұма Бейбітшілік кеңесі бастапқыда классикалық бітімгерлік институт немесе жарғылары мен ұзақ келісім рәсімдері бар тағы бір көпжақты ұйым ретінде ойластырылмағанын атап өтеді.

Трамптың “Бейбітшілік кеңесі” шын мәнінде бейбітшілік пен институттар туралы емес. Бұл күн тәртібін бақылау туралы. Трамп БҰҰ-ға сенбейді, себебі ол бір ғана шешім қабылдау орталығына бағынбайды. “Бейбітшілік кеңесі” - алып халықаралық бюрократияны айналып өтіп, резолюциясыз, вето мен “терең алаңдаушылық білдірусіз” тікелей шешім қабылдайтын көшбасшылардың жабық клубын құру әрекеті. Бұл - БҰҰ мен оның Қауіпсіздік кеңесінің тиімділігіне көңілі толмайтын мемлекеттер үшін ықпалдың балама клубын қалыптастыру талпынысы. Қарапайым тілмен айтқанда, сөз аз, келісім көп. Трамп өзінің бизнес қағидаттарын әлемдік саясатқа да қолдануда,- дейді ол.

Бұл бағалауда Бейбітшілік кеңесі әмбебап механизм емес, формалдылық пен күрделі рәсімдерден гөрі жылдамдық пен нәтижеге басымдық беретін тікелей уағдаластық құралы ретінде көрінеді.

Форматтың шектеулері және БҰҰ-мен қатар орны

Саясаттанушы Замир Қаражанов жаңа құрылымның әлеуетін асыра бағаламауға шақырады.

Оның пікірінше, Бейбітшілік кеңесі ондаған жылдар бойы қалыптасқан, халықаралық-құқықтық базасы бар және әлем елдерінің басым бөлігі ратификациялаған БҰҰ-мен бәсекелесе алмайды және оны алмастыра да алмайды.

Сарапшы бірнеше маңызды факторға назар аударады: қатысушылар санының шектеулілігі, Қытай немесе Еуропалық одақ секілді жүйелі жаһандық ойыншылардың болмауы, сондай-ақ бастаманың құқықтық күші мен легитимділігінің әлсіздігі.

Осы тұрғыда Қаражанов Бейбітшілік кеңесі мен БҰҰ-ны бірін-бірі жоққа шығармайтын, керісінше, өзара толықтыруы мүмкін бөлек форматтар ретінде қарастыру орынды екенін айтады. Екі құрылым да қақтығыстарды реттеуді мақсат етеді, алайда әдіс-тәсілдері әртүрлі.

Қазақстан неге сұранысқа ие болды?

Сарапшылар Қазақстанның Бейбітшілік кеңесіне қатысуын елді жаңа формат үшін ыңғайлы ететін бірқатар факторлармен байланыстырады.

Қазақстанның бұл жобаға қатысуының құндылығы - ел санкцияда емес, соғысып жатқан жоқ, батыс блоктарына кірмейді және сонымен қатар форматқа көпжақтылық сипат беретіндей жеткілікті легитимді. Бұған қоса географиясы да маңызды: Қазақстан - Ресей, Қытай, Батыс және ислам әлемі мүдделері тоғысқан кеңістікте орналасқан, - дейді Нұржұма.

Осылайша Қазақстан бірде-бір күш орталығымен тікелей байланыстырылмай, бірнеше орталықпен бір мезгілде диалог жүргізе алатын мемлекет ретінде қабылданады. Бұл құрамы шектеулі деп сыналатын форматтағы қатысуының салмағын арттырады.

Тұлғалық фактор: Қасым-Жомарт Тоқаевтың рөлі

Сарапшылар Қазақстан Президентінің жеке рөліне де ерекше мән береді. Оның БҰҰ жүйесіндегі көпжылдық тәжірибесі елдің Бейбітшілік кеңесіне қатысуына маңызды аргумент ретінде қарастырылады.

Қасым-Жомарт Тоқаев – БҰҰ-ның жоғары басшылығында болған адам, бұл жүйенің неге жұмыс істемей қалғанын жақсы біледі. Ол Қауіпсіздік кеңесінің сал болып қалғанын, ал Қазақстан секілді орта державалардың статист рөлінде қалып отырғанын жылдар бойы айтып келеді. Гуманитарлық миссиялардан өзге, бұл ұйым өз маңызын жоғалтты және түбегейлі реформаны қажет етеді. Трамп үшін бұл идеолог та, белсенді де емес, дипломатиядағы технократ, әлемдік беделі бар мінсіз серіктес, - дейді Ералы Нұржұма.

Бұл тұрғыда Қазақстан сыртқы саясат құралдарын саналы түрде кеңейтіп отырған орта держава ретінде көрінеді.

Практикалық пайда

Сарапшылар Қазақстанның Бейбітшілік кеңесіне қатысуын экономикалық бонус немесе инвестициялық пакет көзі ретінде қарастыруға болмайтынын айтады. Мұнда әңгіме саяси-дипломатиялық ресурс туралы.

Қазақстан супердержавалармен СІМ мәлімдемелері арқылы емес, тікелей сөйлесу мүмкіндігін алады. Бұл - шешім қабылдаудың бейресми арналарына қолжетімділік. Бұл инвестициялық серпіліс емес, ескі әлемдік тәртіп толық күйреген жағдайда сақтандыру полисі. Қазақстан үстел басында орын алып, жаһандық хаос дәуіріндегі қауіпсіздік архитектурасын талқылауға қатысу құқығына ие болады, - дейді Нұржұма.

Ал Замир Қаражанов үшін Бейбітшілік кеңесі - Астанаға АҚШ-тың қазіргі әкімшілігімен жұмыс қатынасын құрудың тәсілі. Ақ үй шешімдері біржақты әрі болжап болмайтын жағдайда тұрақты тікелей байланыстың маңызы зор.

Сондай-ақ бұл формат Қазақстанға уақыт ұтып, алдағы жылдары күтпеген сыртқы саяси «сюрприздердің» тәуекелін азайтуға мүмкіндік береді.

Батыс ішіндегі жік және жаһандық қайта құру

Қаражанов Батыс ішіндегі алауыздық факторына да тоқталады. Гренландияға қатысты оқиғаларды қоса алғанда, соңғы жағдайлар трансатлантикалық бірлікті әлсіретті. Нәтижесінде Қазақстан бүгінде біртұтас Батыспен емес, екі түрлі полюспен - АҚШ пен Еуропамен жұмыс істеп отыр.

Осындай жағдайда Бейбітшілік кеңесі Астана үшін батыс әлемінің орталықтары арасында тепе-теңдікті сақтаудың және геосаяси бәсеке күшейген тұста егемендікті қорғаудың құралына айналады. АҚШ Трамп басшылығымен әлемдік тәртіпті қайта құруға белсенді кіріскенде, бұл үдерістен тыс қалмай, ішінен ықпал еткен тиімдірек.

Қосымша артықшылық ретінде сарапшы алғашқы үш жылда 1 млрд долларлық міндетті жарна талап етілмейтінін атап өтеді. Бұл форматты Қазақстан үшін шығынсыз әрі тиімді етеді.

Тәуекелдер және АҚШ ішкі саясатына тәуелділік

Сонымен бірге сарапшылар Бейбітшілік кеңесінің АҚШ-тың ішкі саясатына және Дональд Трамптың жеке ықпалына тікелей тәуелді екенін жасырмайды. Ералы Нұржұманың айтуынша, бастамашының позициясы әлсіресе, формат өзектілігін жоғалтуы мүмкін, алайда бұл тәуекелдер бастапқыда-ақ ескерілген.

Тәуекел бар, бірақ ол есептелген. Формат Трамппен бірге күйреуі мүмкін. Пекин мен Брюссельге ұнамауы ықтимал. Бірақ Қазақстан ірі ойыншылардың басқарылатын наразылығы жағдайында өмір сүріп келеді. Ең бастысы – біз күрт қадам жасап, ескі байланыстарды үзбей отырмыз. Бұл лагерь ауыстыру емес, манёвр өрісін кеңейту, - дейді саясаттанушы.

Саясаттанушы Ғазиз Әбішев те бастаманың персоналистік сипатына және АҚШ-тың сайлау күнтізбесіне тәуелділігіне назар аударады. Оның пікірінше, орта мерзімді кезеңде Бейбітшілік кеңесін, әсіресе Таяу Шығысты реттеу тұрғысынан, жұмыс істейтін құрал ретінде қарастыруға болады.

Қазақстан субъектілігін күшейту әлеуеті

Сарапшылар Қазақстанның Бейбітшілік кеңесіне қатысуы халықаралық ықпалын тек белсенді ұстаным жағдайында ғана арттыра алатынын айтады.

Қазақстан бұл формат арқылы белсенді болып, өз бастамаларын, медиаторлық шешімдерін ұсынса ғана әсер күшейеді. Тек формалды мүшелік нәтиже бермейді, - дейді Нұржұма.

Ғазиз Әбішевтің пікірінше, Қазақстан формат үшін легитимация факторы бола алады, ал Президент ел атынан беделді дипломат-кеңесші рөлін атқаруға қабілетті. Бұл АҚШ тарапынан қысым тәуекелін азайтып, елдің бейбітшілік пен егемен сыртқы саясатты ұстанатын мемлекет ретіндегі имиджін нығайтады.

Сарапшылар Қазақстанның Дональд Трамптың Бейбітшілік кеңесіне қатысуын прагматикалық, уақытша және мұқият есептелген сыртқы саяси манёвр ретінде бағалайды. Классикалық халықаралық институттардың тиімділігі күмән тудырған кезеңде Астана икемділікке, тікелей диалогқа және геосаяси тепе-теңдікті сақтауға басымдық беріп, дипломатиялық құралдар жиынтығын кеңейтіп отыр.