Қытай Қазақстанда қоқыстан электр өндіретін зауыттар салады: халыққа қандай пайда, қандай қауіп бар

Астана, Алматы және Шымкенттегі үш кәсіпорын тәулігіне 4,5 мың тонна коммуналдық қалдықты кәдеге жаратып, жалпы қуаты 134 МВт электр энергиясын өндіруге тиіс. Жобалар полигондарға түсетін салмақты азайтып, елге 293,3 млрд теңге инвестиция әкелуі мүмкін. Алайда электр энергиясына белгіленген жоғары тариф, ауаға тарайтын шығарындылар және қайта өңдеуге жарамды шикізаттың пешке кету қаупі қоғамда сұрақ туғызып отыр. Тақырыпты BAQ.KZ тілшісі саралап көрді.

Қазақстан қоқысты көмуге негізделген ескі жүйеден біртіндеп бас тартуға әрекет жасап жатыр. Соның аясында еліміздің үш мегаполисінде қалдықты жағу арқылы электр энергиясын өндіретін ірі кәсіпорындар салынбақ.

Үкіметтің 2026 жылғы 16 шілдеде жариялаған ресми мәліметіне сәйкес, қытайлық инвесторлармен бірлескен үш жобаның жалпы құны 293,3 млрд теңгені құрайды. Кәсіпорындар тәулігіне 4,5 мың тонна қалдықты кәдеге жаратып, 134 МВт электр қуатын өндіреді. Жобалар іске қосылғаннан кейін 300-ден астам тұрақты жұмыс орны ашылады.

Бір қарағанда, бұл қоқыс көлемі жыл сайын өсіп келе жатқан Қазақстан үшін тиімді шешім болып көрінеді. Бірақ мәселе тек жаңа зауыт салумен шектелмейді. Оның қаншалықты пайдалы болатыны қоқысты алдын ала сұрыптау жүйесіне, шығарындыларды бақылауға, электр энергиясын сатып алу шартына және кәсіпорындардың қайта өңдеу нарығына әсеріне байланысты.

Үш қалада қандай зауыттар салынады?

Ең ірі жоба Алматыда жүзеге асырылады. Junxin Environmental Protection компаниясымен бірлескен кәсіпорын тәулігіне 2 мың тонна, жылына шамамен 730 мың тонна коммуналдық қалдықты өңдеуі керек. Зауыттың электр өндіру қуаты 60 МВт, ал инвестиция көлемі 145,5 млрд теңге деп көрсетілген.

Астанада EAST HOPE компаниясының қатысуымен тәулігіне кемінде 1,5 мың тонна немесе жылына 550 мың тонна қалдық кәдеге жаратылатын кешен салынып жатыр. Оның қуаты 50 МВт, тартылған инвестиция көлемі 94,4 млрд теңге.

Шымкенттегі зауыт тәулігіне 1 мың тонна, жылына 360 мың тонна қалдық өңдейді. Shaanxi Construction Engineering Kazakhstan компаниясы жүзеге асыратын жобаның қуаты 24 МВт, инвестициясы шамамен 54 млрд теңге болады.

Осылайша, үш нысанның жылдық жиынтық қуаты шамамен 1,64 млн тонна қалдыққа жетеді. Бұл Қазақстанда бір жылда жиналатын коммуналдық қалдықтың едәуір бөлігі.

2024 жылы елде жиналған қатты тұрмыстық қалдық көлемі 4,1 млн тоннадан 4,8 млн тоннаға дейін, яғни шамамен 16 пайызға өскен. Сол жылы қалдықтарды сұрыптау және қайта өңдеу көрсеткіші 25,8 пайызды ғана құрады. Жоспар бойынша бұл көрсеткіш 30 пайызға жетуге тиіс еді.

Бұл деректер Қазақстанға қазіргі полигондардан бөлек жаңа инфрақұрылым қажет екенін көрсетеді.

Халыққа қандай пайдасы болуы мүмкін?

Полигондарға түсетін салмақ азаяды

Қазақстандағы қоқыстың басым бөлігі әлі де полигондарға жөнелтіледі. Кейбір полигондар толып қалған, ал экологиялық және санитарлық талаптарға сәйкес келмейтін нысандардың үлесі жоғары.

Қоқысты энергетикалық кәдеге жарату полигонға кететін қалдық көлемін айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді. Нәтижесінде жаңа жер телімдерін қоқыс көмуге бөлу қажеттілігі төмендеуі мүмкін.

Әсіресе халық саны мен тұтыну көлемі жылдам өсіп жатқан Астана, Алматы және Шымкент үшін бұл маңызды. 2024 жылдың қорытындысында Астанада қалдықтарды қайта өңдеу деңгейі 17 пайыз, Алматыда 19,8 пайыз болған. Екі көрсеткіш те жоспардан төмен.

Қоқыс қосымша энергия көзіне айналады

Үш зауыттың жалпы белгіленген қуаты 134 МВт болады. Бұл бүкіл елдің электр энергиясына деген сұранысын шешетін көлем емес. Дегенмен кәсіпорындар ірі қалалардың энергия жүйесіне қосымша тұрақты қуат бере алады.

Жел мен күн станцияларынан айырмашылығы, қоқыс жағатын кәсіпорын ауа райына тәуелді емес. Қалдық тұрақты жеткізіліп тұрса, ол тәулік бойы электр өндіре алады.

Сонымен қатар полигонға көмілген органикалық қалдықтар ыдыраған кезде метан бөледі. Метанның климатқа әсері көмірқышқыл газына қарағанда жоғары. Сондықтан қоқысты дұрыс сұрыптап, қайта өңдеуге жарамайтын қалдықты энергия өндіруге пайдалану полигондағы метан шығарындыларын азайтуы ықтимал.

Қазақстанға технология мен инвестиция келеді

Үш жобаға 293,3 млрд теңге көлемінде инвестиция тартылмақ. Бұл қаржы кәсіпорындардың құрылысына, жабдық сатып алуға, электр және инженерлік инфрақұрылым жүргізуге жұмсалады.

Үкімет мәліметінше, кәсіпорындарда 300-ден астам тұрақты жұмыс орны ашылады. Бұдан бөлек құрылыс кезінде мердігерлерге, көлік және сервистік компанияларға қосымша тапсырыс беріледі.

Астанадағы «Energy of Astana» экопаркінің бірінші кезеңіне 180 млн доллар инвестиция салынады. Нысанды 2029 жылғы маусымда пайдалануға беру жоспарланған. Үкімет кәсіпорында шығарындыларды тазартудың көпсатылы жүйесі қолданылатынын мәлімдеді.

Алайда нақты экономикалық нәтиже технологияның Қазақстанда қаншалықты жергіліктендірілетініне байланысты. Жабдықтың барлығы сырттан әкелініп, негізгі сервистік қызметті шетелдік мамандар атқарса, инвестицияның жергілікті экономикаға беретін ұзақ мерзімді әсері шектеулі болуы мүмкін.

Сондықтан келісімдерде қазақстандық мамандарды оқыту, қосалқы бөлшектер өндірісін жергіліктендіру және отандық компанияларды жеткізу тізбегіне қосу талаптарының болуы маңызды.

Электр тарифіне қалай әсер етеді?

Жобалардың ең көп талқыланатын тұсы – өндірілген электр энергиясының бағасы.

Үкіметтің мәліметінше, қалдықтарды энергетикалық кәдеге жарату жобалары үшін өндірілген электр энергиясының тарифі бір киловатт-сағатқа 55 теңгеге дейін белгіленген. Жобалар инвестициялық келісімдер тетігі арқылы жүзеге асырылады.

Бұл – тұрғындардың қоқыс шығару үшін төлейтін тарифі емес. Ол зауыт өндірген электр энергиясын сатып алу бағасы.

Сондықтан «қоқыс үшін төлем бірден көтеріледі» деп кесіп айтуға негіз жоқ. Бірақ жоғары бағамен сатып алынатын электр энергиясының шығыны ақырында электр нарығына қатысушылар арасында бөлінуі мүмкін. Оның халықтың түбіртегіне қаншалықты әсер ететіні сатып алу шартына, тарифтің қолданылу мерзіміне және шығынды кім өтейтініне байланысты болады.

Егер 134 МВт қуат жыл бойы толық пайдаланылды деп шартты түрде есептесек, үш зауыт жылына шамамен 1,17 млрд киловатт-сағат электр энергиясын өндіре алады. Оны 55 теңгеден сатып алудың жалпы құны теориялық тұрғыда 64 млрд теңгеден асуы мүмкін. Бірақ бұл тек жоғарғы шекті көрсететін есеп. Нақты өндіріс жөндеу, технологиялық үзіліс, қалдықтың сапасы және кәсіпорындардың жүктемесіне байланысты төмен болады.

Бұған дейін қазақстандық сарапшылар зауыт табысының өндірілген электр көлеміне тәуелді болуы қайта өңдеу нарығымен қайшылық тудыруы мүмкін екенін айтқан.

Энергетика саласының сарапшысы Алмас Наурызбаевтың пікірінше, кәсіпорынның табысы жағылған қоқыс пен өндірілген электр көлеміне тікелей байланыстырылса, зауытқа үнемі жоғары калориялы қалдық қажет болады. Ал пластик, қағаз және картон сияқты жанғыш қалдықтар бір жағынан электр өндіруге тиімді болса, екінші жағынан қайта өңдеуге жарамды бағалы шикізат саналады.

Бұл жерде маңызды сұрақ туындайды: зауыт қайта өңдеуге жарамайтын қалдықты жаға ма, әлде тұрақты табыс табу үшін пластик пен қағазды да пешке жібере ме?

Егер екінші сценарий орын алса, мемлекет бір мезгілде екі қарама-қарсы саланы – қайта өңдеуді және қоқыс жағуды қолдап шығуы мүмкін.

Экологиялық қауіп неде?

Заманауи қоқыс жағатын зауыт пен ашық жерде қоқыс өртеуді бір ұғым деп қарауға болмайды. Жаңа кәсіпорындарда жану температурасы, түтін газдарын тазарту, сүзгілер және автоматты бақылау жүйелері болуы керек.

Дегенмен қалдық жағылған кезде шығарындылар мүлде жойылып кетпейді.

Еуропалық қоршаған ортаны қорғау агенттігінің мәліметіне сәйкес, қоқыс жағатын кәсіпорындардан азот оксидтері, күкірт қосылыстары, қатты бөлшектер, ауыр металдар және тұрақты органикалық ластағыштар бөлінуі мүмкін. Заманауи тазарту технологиялары оларды едәуір азайтады, бірақ нәтиже жабдықтың сапасы мен оны дұрыс пайдалануға тікелей байланысты.

Ең көп алаңдаушылық туғызатын заттардың бірі – диоксиндер мен фурандар. Олар жану процесі талапқа сай жүргізілмегенде немесе газды тазарту жүйесі дұрыс жұмыс істемегенде түзілуі мүмкін.

Қазақстандық экологтер де бұл мәселені бірнеше жылдан бері көтеріп келеді. Greenup.kz қоғамдық қорының директоры, Recycle Birge қозғалысының тең құрылтайшысы Әлия Сәлменова мұндай жобалар бойынша ашық қоғамдық талқылау мен тәуелсіз экологиялық бағалау қажет екенін айтқан. Экобелсенділер шығарындылардың халық денсаулығына ықтимал әсерін, жобалардың экономикалық тиімділігін және қалдықтарды сұрыптау жүйесімен байланысын жан-жақты зерттеуді талап еткен.

Сонымен қатар зауыт қоқысты өртегеннен кейін қалдық толығымен жоғалмайды. Пеш түбінде күл мен қож, ал сүзгілерде қауіпті заттар жинақталған ұшпа күл қалады. Оларды қауіпсіз сақтау немесе арнайы полигонда көму қажет.

Демек, қоқыс жағатын зауыт полигон мәселесін толық шешпейді. Ол көмілетін қалдық көлемін қысқартады, бірақ құрамында ауыр металдар болуы ықтимал күлді басқарудың жаңа жүйесін талап етеді.

«Қоқысты жағу» қайта өңдеуді тежеп тастамай ма?

БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы Waste-to-Energy технологиясының екі жақты сипатын атап көрсетеді. Бір жағынан, ол қалдық көлемін азайтып, энергия өндіреді. Екінші жағынан, ұзақ мерзімді келісімдер мен зауыттың тұрақты жұмыс істеу қажеттілігі қалдықтың азаюына және қайта өңдеудің дамуына кедергі келтіруі мүмкін.

БҰҰ сарапшылары қалдықты басқаруда алдымен оның пайда болуын азайту, қайта пайдалану және қайта өңдеу шаралары тұруы керектігін ескертеді. Энергетикалық кәдеге жарату тек осы кезеңдерден кейін қалған қалдыққа қолданылғаны дұрыс.

Яғни зауытқа аралас күйдегі қоқысты жөнелту дұрыс модель емес.

Алдымен металл, шыны, қағаз, картон және қайта өңдеуге жарамды пластик бөлініп алынуы керек. Тамақ қалдықтарын компост немесе биогаз өндіруге пайдалану мүмкіндігі де қарастырылғаны жөн. Пешке осы процестерден кейін қайта өңдеуге жарамайтын қалдық қана жіберілуге тиіс.

Кәсіпорындардың тәулігіне жалпы 4,5 мың тонна қоқыс қабылдауы оларды шикізатпен үздіксіз қамтамасыз ету қажеттігін туғызады. Егер қалалар зауыттарға белгілі бір көлемде қоқыс жеткізуге міндеттелсе, болашақта бөлек жинау мен қайта өңдеу көлемін арттыру қиындауы мүмкін.

Сондықтан инвестициялық келісімдерде «қайта өңдеуге жарамды шикізатты жағуға жол бермеу» қағидасы нақты жазылуы қажет.

Жоба тиімді болуы үшін қандай талаптар қажет?

Жаңа кәсіпорындардың нақты пайдасы тек салынған зауыттардың санымен өлшенбеуі керек. Негізгі нәтиже полигонға жіберілетін қалдықтың азаюы, ауа сапасының сақталуы және қайта өңдеу саласының қатар дамуы арқылы бағалануға тиіс.

Біріншіден, зауытқа келетін қалдық міндетті түрде алдын ала сұрыпталуы керек. Қайта өңдеуге жарайтын қағаз, картон, металл, шыны және пластикті жағуға жібермеу қажет.

Екіншіден, түтін құбырларындағы шығарындыларды өлшейтін автоматты жүйенің деректері қоғамға онлайн режимде ашық болғаны жөн. Тұрғындар күкірт диоксиді, азот оксидтері, көміртек тотығы, шаң және басқа көрсеткіштерді көре алуы керек.

Үшіншіден, диоксиндер, ауыр металдар және ұшпа күл бойынша зертханалық тексеруді тек кәсіпорынның өзі емес, тәуелсіз аккредиттелген ұйым жүргізуге тиіс.

Төртіншіден, күл мен қождың қайда жіберілетіні алдын ала көрсетілуі қажет. Қауіпті күл қарапайым тұрмыстық полигонға төгілмеуі керек.

Бесіншіден, электр энергиясын сатып алу шарты мен мемлекеттік қолдау мөлшері жария болғаны дұрыс. Қоғам 55 теңгелік тарифтің қанша жылға белгіленгенін және оның шығынын кім төлейтінін білуге тиіс.

Алтыншыдан, әкімдіктер зауыттарды қоқыспен қамтамасыз ету үшін қайта өңдеу бағдарламаларын шектемеуі керек. Керісінше, кәсіпорындарға тек сұрыптаудан кейін қалған қалдықтың жеткізілуіне кепілдік берілгені дұрыс.

Пайдасы басым ба, әлде қаупі ме?

Қазақстандағы қоқыс мәселесінің қазіргі жағдайында жаңа технологиядан толықтай бас тарту да, оны барлық мәселенің жалғыз шешімі ретінде көрсету де дұрыс емес.

Үш зауыт полигондарға түсетін жүктемені азайтып, 1,6 млн тоннадан астам қалдықты жыл сайын кәдеге жаратуға мүмкіндік береді. Жоба елге жүздеген миллиард теңге инвестиция, жаңа инфрақұрылым, жұмыс орындары және қосымша электр қуатын әкелуі мүмкін.

Алайда тиімділік автоматты түрде келмейді.

Егер қоқыс алдын ала сұрыпталмаса, қайта өңдеуге жарамды пластик пен қағаз пешке кетеді. Егер шығарындылар туралы ақпарат жабық болса, халықтың сенімі төмендейді. Егер кәсіпорын табысы неғұрлым көп қоқыс жағуға тәуелді болса, қалдықты азайту саясатына экономикалық тұрғыдан қарсы мүдде пайда болады.

Сондықтан негізгі мәселе «зауыт салу керек пе?» деген сұрақтан гөрі, «ол қандай ережемен жұмыс істейді?» деген сұраққа тіреледі.

Қытайлық технология Қазақстанға полигон мәселесін азайтатын мүмкіндік бере алады. Бірақ оның халыққа пайдасы инвестиция көлемімен немесе өндірілген мегаватпен ғана емес, таза ауа, ашық мониторинг, әділ тариф және қайта өңдеу саласының сақталуы арқылы өлшенуге тиіс.