Қазақстанның жаңа Азаматтық кодексі қандай болуы керек: Сарапшы реформаның негізгі міндеттерін атады

Қазақстанның жаңа Азаматтық кодексі цифрлық экономиканың шынайылығын, бизнестің қажеттіліктері мен азаматтардың мүдделерін ескеруі керек, сонымен бірге уақыт сынынан өткен құқықтық тетіктерді сақтауы керек. Бұл пікірді ҚР Заңнама және құқықтық ақпарат институтының экономика және әлеуметтік салалардың заңнамасы бөлімінің меңгерушісі Маржангүл Әкімжанова айтты.

Оның айтуынша, алдағы реформа отандық азаматтық құқықтың соңғы онжылдықтардағы дамуындағы ең маңызды кезеңдердің бірі болмақ. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында 2027 жылдың соңына дейін жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу және қабылдау міндетін қойды.

Әкімжанова қазіргі Кодекстің мүлдем басқа тарихи-экономикалық жағдайда қабылданғанын атап өтті. Оның Жалпы бөлімі 1994 жылы қазақстандық заңгерлер алдында нарықтық экономиканың құқықтық негіздерін қалау, мүлікті қорғауды, шарт бостандығын және азаматтық-құқықтық мәмілелерге қатысушылардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету міндеттері тұрғанда пайда болды.

Отыз жылдан астам уақыт бойы Кодекс мүліктік және онымен байланысты жеке мүліктік емес қатынастарды реттеудің іргетасы болып қала берді.Оның астарында көрнекті ғалымдар мен практиктердің тұтас бір буынының орасан зор зияткерлік еңбегі жатыр, олардың қосқан үлесін бағалау қиын», - деп атап өтті сарапшы.

Сонымен қатар қазіргі заманғы экономикалық және технологиялық процестер заңнамаға жаңа міндеттер қойып отыр. Әңгіме цифрлық активтердің айналымы, жасанды интеллектті пайдалану, автоматтандырылған келісім-шарттарды жасау және орындау, сондай-ақ цифрлық платформаларды дамыту туралы болып отыр.

Әкімжанованың айтуынша, заңнаманы жаңарту кезінде әрбір технологиялық инновация үшін жаңа құқықтық институттар құрмай, ең алдымен қолданыстағы тетіктердің қалыптасып жатқан қатынастарды реттеуге қаншалықты қабілетті екенін бағалау маңызды.
«Міне, осы жерде заңнаманы жаңғырту мен өзгерту үшін өзгертудің арасында жіңішке сызық бар», - деді ол.

Сондай-ақ сарапшы цифрландыру болашақ реформаның жалғыз бағытынан алыс екенін атап өтті. Корпоративтік құқықты дамыту, азаматтық-құқықтық қорғаудың тиімділігін арттыру, айналымға қатысушылардың тұтастығын қамтамасыз ету, шарттық механизмдерді жетілдіру және құқықтық қайшылықтарды жою өзекті болып табылады.

Оның пікірінше, Азаматтық кодекс пен арнайы заңнаманың арақатынасы ерекше назар аударуды қажет етеді. Нормативтік реттеудің кеңеюі жеке құқықтың бөлшектенуіне және жалпы азаматтық құқық принциптерінің әлсіреуіне әкелмеуі керек.
Әкімжанова жаңа Кодексті дайындаған кезде шетелдік тәжірибе мен халықаралық үрдістерді ғана емес, сонымен қатар отандық сот тәжірибесін, ғылыми мұраны және азаматтық-құқықтық мәмілелерге қатысушылардың нақты қажеттіліктерін ескеру қажеттігін баса айтты.

«Азаматтық заңнаманы жаңғырту қол жеткізгеннен бас тарту емес, оны дамытудың келесі кезеңі болуы керек», - деп атап өтті маман.

Оның пікірінше, табысты реформалаудың басты критерийі өзгерістердің ауқымы емес, олардың негізділігі мен практикалық тиімділігі болып табылады. Жаңа Азаматтық кодекс тұжырымдамалық тұтастық пен құқықтық бірізділікті сақтай отырып, азаматтарға түсінікті, бизнес үшін болжамды және құқық қорғау органдарына ыңғайлы болуы керек.