Қазақстанның ЮНЕСКО-дағы мұрасы жеті нысанға жетті: Маңғыстау мешіттерінің тарихи маңызы қандай?
Жартасқа қашалған бес мешіт халықаралық деңгейде мойындалды. Енді Қазақстан тағы қандай тарихи ескерткіштерді әлемдік мұра қатарына қосуды көздеп отыр?
Қазақстан ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміндегі нысандар санын жетіге жеткізді. Олардың қатарында Маңғыстау өңіріндегі жартас мешіттері мен оларға қатысты киелі орындар бар. Осылайша Қазақстан Азия елдері арасында аталған тізімдегі нысандар саны бойынша 13-орынға жайғасты. Бұл туралы BAQ.KZ Дүниежүзілік мұра орталығының мәліметтеріне сілтеме жасап хабарлайды.
Asia Nexus әлеуметтік желідегі X парақшасында жариялаған деректерге сәйкес, Қазақстанның тізімінде мәдени, табиғи және аралас санаттағы жеті нысан бар. Бұл көрсеткіш бойынша еліміз Моңғолиямен қатар тұр. Алғашқы орындарды Қытай мен Үндістан иеленген. Қытайдың тізімінде 61, Үндістанда 45 нысан бар. Оңтүстік Корея 17 нысанмен жетінші орынға орналасқан.
Маңғыстаудың бес киелі орны бір номинацияға біріктірілді
Қазақстан ЮНЕСКО тізіміндегі жетінші нысанға 2026 жылғы 25 шілдеде ие болды. Сол күні Пусанда өткен Дүниежүзілік мұра комитетінің сессиясында Маңғыстаудағы жартас мешіттері мен оларға қатысты киелі орындар Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгізілді.
Бір номинация аясында Бекет ата, Шопан ата, Қараман ата, Шақпақ ата және Сұлтан үпі кешендері қамтылды. XII-XVIII ғасырларға жататын бұл тарихи орындар өңірдің рухани және мәдени мұрасының маңызды бөлігі саналады.
Аталған кешендерді салу кезінде табиғи үңгірлер пайдаланылып, жартас ішінен арнайы бөлмелер қашалған. Кейбір ғимараттар жер астына орналастырылған. Мұнда құлшылық залдары, рухани оңашалану бөлмелері, қабірлер, аулалар мен су көздері бар. Кешендердің маңында көне қорымдар орналасқан. Ғасырлар бойы бұл жерлерге зиярат етушілер келіп отырған.
Қазақстандық Ерлан Карин бұған дейін бұл мешіттердің тек құлшылық орны ғана емес, білім беру орталықтары қызметін де атқарғанын атап өткен.
Бұл жартастар халқымыздың тарихи жадын, ата-бабамыздың аманатын сақтап тұр, – деген еді ол.
Қазақстанның ЮНЕСКО тізімінде тағы қандай нысандар бар?
Қазақстанның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енген алғашқы нысан – Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. Ол 2003 жылы тізімге енгізілді. 2004 жылы тізімге Таңбалы петроглифтері қосылды. Мұнда шамамен бес мыңға жуық жартас суреті бар.
2008 жылы Сарыарқа – Солтүстік Қазақстанның далалары мен көлдері, оның ішінде Наурызым және Қорғалжын қорықтары ЮНЕСКО мұрасы мәртебесін алды.
2014 жылы Қытайдың Чанъань қаласынан Жетісуға дейін созылған Ұлы Жібек жолының Чанъань – Тянь-Шань дәлізі тізімге енді.
2016 жылы өсімдіктер мен жеміс ағаштарының алуан түрлілігімен ерекшеленетін Батыс Тянь-Шань табиғи нысаны қосылды.
Ал 2023 жылы Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан аумағындағы 14 учаскені қамтитын Тұранның қоңыржай қысқы шөлдері ЮНЕСКО тізіміне енгізілді.
Сонымен қатар Қазақстанда тарихи ескерткіштерді сақтау бағытында цифрлық технологиялар да қолданылып келеді. Премьер-министр Олжас Бектеновтің айтуынша, цифрлық көшірмелер банкін құру жобасы Қожа Ахмет Ясауи кесенесін, Таңбалы петроглифтерін және Маңғыстаудың жерасты мешіттерін қамтиды. Мамандар лазерлік сканерлеу арқылы тарихи нысандардың үш өлшемді цифрлық мұрағатын жасайды.
Қазақстан ЮНЕСКО тізіміне тағы қандай нысандарды ұсынбақ?
Қазақстан алдағы уақытта да тарихи және мәдени мұраларды халықаралық деңгейде таныту жұмыстарын жалғастыруды жоспарлап отыр. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа номинацияларды ілгерілету жөнінде тапсырма берген. Олардың қатарында Жаркенттегі ағаш мешіт, Алматыдағы Вознесенск соборы және Қаратау петроглифтері бар.
Жаркент мешіті мен Вознесенск соборы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізімінің алдын ала тізіміне енгізілген. Қаратау петроглифтері де осы тізімде тұр.
Алдын ала тізімге ену – нысанды Бүкіләлемдік мұралар қатарына қосу үшін қажетті бастапқы кезеңдердің бірі. Одан кейін мемлекет тиісті құжаттарды әзірлеп, сарапшылар нысанның тарихи және мәдени құндылығын бағалайды. Соңғы шешімді ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра комитеті қабылдайды.