Бүгiн 2026, 18:02 Фото: Жасанды интеллект

Алғашқы АЭС: Қазақстан неге ВВЭР-1200 реакторын таңдады?

ВВЭР-1200 реакторы «Росатомның» ең көп сұранысқа ие жобасы саналады.

Қазақстан мен Ресей алғашқы атом электр станциясы жобасын іс жүзінде жүзеге асыру кезеңіне өтті. Тараптар станция құрылысы мен экспорттық несие беру жөніндегі келісімдерге қол қойды, ал халықаралық консорциумның жетекшісі ретінде «Росатом» таңдалды. Жоба үшін III+ буындағы ВВЭР-1200 реакторлары ұсынылған. Мемлекеттік корпорацияның басшысы Алексей Лихачев бұл реакторларды «сатылымдағы бестселлер» деп атады. BAQ.KZ тілшісі неге дәл ВВЭР-1200 таңдалғанын, екі энергоблок Қазақстанға жеткілікті бола ма, жобаның құны қаншалықты негізді және Балқашқа арналған нұсқаның Ресейдегі ұқсас жобалардан қандай айырмашылығы болуы мүмкін екенін анықтап көрді.

Неліктен дәл ВВЭР-1200 таңдалды?

ВВЭР-1200 – III+ буындағы су-сулы энергетикалық реактор. Бір энергоблоктың қуаты шамамен 1200 МВт. Қазақстанда жалпы орнатылған қуаты шамамен 2,4 ГВт болатын екі энергоблок салу қарастырылып отыр.

Бұл технологияны таңдаудың басты себептерінің бірі – оның тәжірибеде кеңінен қолданылып, тиімділігі дәлелденгендігі. Атом энергетикасын енді ғана дамыта бастаған Қазақстан үшін тәжірибеден өткен өнеркәсіптік шешім әлдеқайда маңызды, ал эксперименттік жобаға қызығушылық төмен.

«Қазақстанның энергетикалық жабдық өндірушілері, энергетикалық жөндеу, жобалау және инжинирингтік компаниялары қауымдастығы» заңды тұлғалар бірлестігінің төрағасы Сергей Агафоновтың пікірінше, бұл мәселені ең алдымен елдің энергетикалық жүйесінің ірі атом энергоблогын қабылдауға дайындығы тұрғысынан қарастыру қажет.

Оның айтуынша, әлемдегі атом электр станцияларындағы энергоблоктардың басым бөлігінің қуаты 1000-нан 1400 МВт-қа дейінгі аралықта, ал сирек жағдайда 1600 МВт-қа дейін жетеді. Қуаты төмен блоктардың экономикалық тиімділігі аз болуы мүмкін, ал шамадан тыс ірі қуат көздерін энергетикалық жүйеге біріктіру әлдеқайда күрделі.

Кез келген энергетикалық жүйе үшін тұрақтылықтың жазылмаған бір қағидасы бар: іске қосылатын кез келген генерация көзінің жеке қуаты бүкіл энергожүйе қуатының 10 пайызынан аспауы тиіс. Сондықтан қуаты 1200 МВт болатын энергоблок қалыптасқан диапазондағы оңтайлы деңгей саналады және біздің энергетикалық жүйеге жақсы кіріге алады, – дейді Агафонов.

Сарапшының пікірінше, болашақ атом электр станциясы салынатын өңірдегі электр желілерінің конфигурациясы мен жүктеме құрылымы да дәл осындай қуаттағы станцияны орналастыруға қолайлы жағдай жасап отыр.

«Росатомның бестселлері» деген нені білдіреді?

ВВЭР-1200 реакторына қатысты айтылған «бестселлер» сөзі, ең алдымен, оның кеңінен қолданылуы мен пайдалану тәжірибесінің мол екенін білдіреді. Осындай реактормен жабдықталған алғашқы энергоблок 2017 жылы Нововоронеж-2 атом электр станциясында іске қосылды. ВВЭР-1200 бүгінде Беларусь атом электр станциясында да қолданылады. Сондай-ақ осы технология негізіндегі жобалар Түркияда, Мысырда, Бангладеште, Қытайда және Венгрияда жүзеге асырылып жатыр.

Сергей Агафоновтың айтуынша, ВВЭР-1200 реакторының басты артықшылықтары – белсенді және пассивті қауіпсіздік жүйелерінің үйлесуі, орнатылған қуатты пайдалану деңгейінің жоғары болуы және ұзақ қызмет ету мерзімі.

ВВЭР-1200-дің күшті тұстары ретінде белсенді және пассивті қауіпсіздік жүйелерінің оңтайлы үйлесімін, отынды қайта жүктеу аралығының ұзақтығы есебінен қамтамасыз етілетін орнатылған қуатты пайдалану коэффициентінің жоғарылығын, сондай-ақ қызмет ету мерзімін атар едім. Негізгі жабдықтар 60 жыл пайдалануға есептелген және қажет болған жағдайда тағы 20 жылға ұзартылуы мүмкін, – дейді сарапшы.

Қазақстан үшін бұл маңызды. Себебі атом электр станциясы ондаған жылға арнап салынады. Сондықтан технологияны таңдағанда құрылыс құны ғана емес, оның сенімділігі, сервистік қолдауы, отынмен қамтамасыз етілуі, мамандар даярлау мүмкіндігі және елдің өз атом саласын дамыту әлеуеті де ескеріледі.

Қазақстанға екі энергоблок жеткілікті ме?

Екі ВВЭР-1200 энергоблогы жалпы алғанда шамамен 2,4 ГВт орнатылған қуат береді. Бұл Қазақстанның энергетикалық жүйесі үшін, әсіресе электр энергиясына сұраныс өсіп, оңтүстік аймақтың қуатын күшейту қажеттілігі артып отырған жағдайда, айтарлықтай көлем саналады.

Алайда бір ғана атом электр станциясы елдің барлық энергетикалық мәселесін шеше алмайды. Сонымен қатар электр желілерін дамыту, маневрлік генерацияны күшейту, жаңартылатын энергия көздерін енгізу және қолданыстағы қуаттарды жаңғырту жұмыстары қатар жүруі қажет.

Агафоновтың пікірінше, алғашқы АЭС іске қосылғанға дейін қазіргі қуат тапшылығының бір бөлігі басқа жобалардың есебінен шешілуі мүмкін. Сондықтан атом станциясының негізгі міндеті – экономиканың ұзақ мерзімді өсіміне негіз қалау.

Бұған дейін Президент айтқандай, жүйеде 10–15 пайыздық резерв болуы қажет. Егер осы талап сақталса, 2035 жылы алғашқы АЭС іске қосылған кезде еліміздің энергетикалық жүйесіндегі орнатылған қуат 40 ГВт-тан асады. Сондықтан бір емес, тіпті екі атом электр станциясының өзі жеткіліксіз болуы мүмкін. Сол себепті ұзақ мерзімді жоспарларда үш АЭС салу қарастырылған, – дейді сарапшы.

Сонымен қатар оның айтуынша, резервтің болуы станция бос тұрады дегенді білдірмейді. Атом энергоблоктары базалық генерация көзі ретінде энергетикалық жүйеде тұрақты түрде жұмыс істейтін болады.

Жобаның құны қаншалықты негізді?

Қазақстанда екі энергоблоктан тұратын атом электр станциясының болжамды құны шамамен 16,5 миллиард доллар деп бағаланып отыр. Бұл орнатылған қуаттың әр киловатына шаққанда шамамен 6875 долларды құрайды.

Атом энергетикасында жобаның жалпы құнын ғана емес, бір киловаттың бағасын, станцияның қызмет ету мерзімін, қаржыландыру шарттарын, құрылыс кестесін және болашақтағы жүктемесін де қатар бағалау маңызды.

Сергей Агафоновтың айтуынша, әлемдік тәжірибеде шығынның елеулі бөлігі қауіпсіздік жүйелеріне жұмсалатын заманауи атом электр станцияларының құны орнатылған қуаттың әр киловатына шаққанда шамамен 5000-6000 доллардан басталады. Көп жағдайда жоғарғы шегі 8000-9000 доллар көлемінде бағаланады, ал кейбір жобаларда бұдан да жоғары болуы мүмкін.

Сондықтан біздің жағдайда бір киловатт үшін 6875 доллар әлемдік өлшеммен алғанда әбден қолайлы көрсеткіш, – дейді сарапшы.

Сонымен қатар түпкілікті қорытындыны жобаның нақты параметрлері жарияланғаннан кейін ғана жасауға болады. Атап айтқанда, қаржыландыру шарттары, құрылыс мерзімі, жергіліктендіру деңгейі және соңғы құны толық белгілі болуы тиіс.

Атом энергиясы арзан бола ма?

Атом электр станциясын салу бастапқы кезеңде үлкен инвестицияны талап етеді. Алайда іске қосылғаннан кейін ол ондаған жыл бойы жоғары жүктемемен тұрақты көлемде базалық электр энергиясын өндіре алады.

Сергей Агафоновтың пікірінше, Қазақстанда электр энергиясының бағасы қандай жағдайда да өсе береді. Бұған инфрақұрылымды жаңғырту, тұтынудың артуы және жаңа генерация қуаттарын іске қосу әсер етеді.

Мен 2035 жылы, алғашқы АЭС пайдалануға берілген кезде, оның құны еліміздің көтерме электр энергиясы нарығына толық кіріктірілетініне толық сенімдімін, – дейді сарапшы.

Сонымен бірге АЭС салу тарифтер автоматты түрде төмендейді деген сөз емес. Оның негізгі міндеті – елді ұзақ мерзімге тұрақты базалық генерациямен қамтамасыз ету. Бұл әсіресе ірі кәсіпорындар үшін маңызды, өйткені оларға сенімді әрі болжамды энергия көзі қажет.

Жоба қашан өзін ақтауы мүмкін?

Сергей Агафоновтың бағалауынша, мұндай атом электр станциясының өзін-өзі ақтау мерзімі шамамен 20 жыл болуы мүмкін. Атом энергетикасында бұл көрсеткіш станцияның бүкіл өмірлік циклі аясында қарастырылады. Өйткені негізгі жабдықтар 60 жыл жұмыс істеуге есептелген және пайдалану мерзімін ұзарту мүмкіндігі бар.

Атом энергетикасы – өзін-өзі ақтау мерзімі жобаның жалпы қызмет ету кезеңінің бір бөлігін ғана құрайтын санаулы генерация түрлерінің бірі. АЭС өзін ақтағаннан кейін тиімділігі жағынан онымен бәсекелесе алатын жобалар өте аз, – дейді сарапшы.

Экономикалық тиімділікке әсер ететін негізгі факторлар – құрылыс мерзімі, жобаның қымбаттау ықтималдығы, электр энергиясының бағасы және энергоблоктардың жүктемесі.

Алайда ол Қазақстанның үмітін ақтай ала ма?

Қазақстандағы атом электр станциясы Ресейдегі нысандардың дәл көшірмесі болмайды. Сериялық технология қолданылғанның өзінде әрбір атом жобасы нақты алаңның ерекшеліктеріне бейімделіп әзірленеді.

Балқаш жағдайында климаттық ерекшеліктер, сейсмикалық жағдай, су ресурстары, ұлттық реттеушінің талаптары, экологиялық факторлар, тұтынушыларға жақындығы және электр желілерінің жағдайы маңызды рөл атқарады.

Сергей Агафоновтың пікірінше, негіз ретінде Ленинград АЭС-2 тәжірибесі пайдаланылуы мүмкін. Дегенмен Қазақстанға арналған жоба қосымша жетілдірулерді қажет етуі ықтимал.

Қазақстан тарапының талабы бойынша жоба пайдаланушы ұйымдарға қойылатын еуропалық талаптарға сәйкес жетілдірілуі мүмкін. Бұдан бөлек, градирнялардың қуатын арттыру, іргетасты күшейту, қуаттырақ сейсмооқшаулағыштарды пайдалану және құрылымды 8-9 балл және одан жоғары жер сілкіністерінен қорғауға арналған сейсмотұрақты арматура қолдану қажеттілігі туындауы ықтимал, – дейді сарапшы.

Оның айтуынша, Балқаш өңіріндегі қазіргі сейсмикалық көрсеткіштер мұндай деңгейден төмен. Алайда атом энергетикасы нысандары әрдайым жоғары қауіпсіздік қорымен жобаланады.

Сондықтан Қазақстандағы нұсқаның айырмашылығы реактор технологиясының өзінде емес, инженерлік бейімдеуде болуы ықтимал. Атап айтқанда, іргетас, сейсмотұрақтылық, градирнялар, су пайдалану жүйесі, климаттық шешімдер, жергіліктендіру деңгейі және реттеу талаптары өзгеше болуы мүмкін.

АЭС, жаңартылатын энергия көздері әлде газ: қайсысы тиімді?

Сарапшылардың пікірінше, атом энергетикасын, жаңартылатын энергия көздерін, газды немесе басқа генерация түрлерін бір-біріне қарсы қою дұрыс емес. Қазақстанға әр энергия көзі өз міндетін атқаратын теңгерімді энергетикалық жүйе қажет.

Жаңартылатын энергия көздерінің үлесі арта береді. Алайда күн және жел электр станциялары электр желілерін, энергия жинақтау жүйелерін және маневрлік қуаттарды дамытуды талап етеді. Газ генерациясы жүйені теңгерімдеуде маңызды рөл атқарады, бірақ газ өнеркәсіп үшін де бағалы шикізат саналады. Көмір генерациясы әлі де маңызды болғанымен, экологиялық жаңғыртуды қажет етеді.

Қарсы қоюдың қажеті жоқ, оларды үйлестіру керек. Менің ойымша, болашақтағы көміртексіз энергетикалық теңгерімде атом энергетикасының үлесі 20–25 пайыз болуы тиіс, – дейді Агафонов.

Яғни атом электр станциясы басқа генерация көздерін толық алмастыру үшін емес, ұзақ мерзімді энергетикалық жүйенің бір бөлігі ретінде қарастырылуы керек.

Қандай мәселелер әлі де ашық күйінде қалып отыр?

Жобаның стратегиялық маңызына қарамастан, әлі де нақтылауды қажет ететін мәселелер бар. Олар – құрылыстың түпкілікті құны, қаржыландыру шарттары, іске асыру кестесі, жергіліктендіру деңгейі, кадр даярлау, экологиялық рәсімдер және пайдалану моделі.

Сергей Агафонов негізгі тәуекелдердің қатарында құрылыс мерзімі мен жобаның қымбаттау ықтималдығын атап өтті.

Егер болжанғандай алғашқы АЭС 2035 жылы іске қосылып, жарияланған бюджет айтарлықтай өзгермесе, онда негізгі тәуекелдер еңсерілді деп айтуға болады, – дейді сарапшы.

Қазақстан үшін ВВЭР-1200 – ондаған жылға есептелген ірі инфрақұрылымдық жоба. Оның басты артықшылықтары – тәжірибеде сыналған технология, жоғары қуат, ұзақ қызмет ету мерзімі, пайдалану тәжірибесі және базалық режимде тұрақты жұмыс істеу мүмкіндігі.

Бұл жоба электр энергиясына сұраныстың өсуі мен оңтүстік аймақтың қуатын күшейту қажеттілігін ескерсек, Қазақстанның болашақ энергетикалық теңгерімінің маңызды бөлігіне айналуы мүмкін. Алайда оның тиімділігі түпкілікті құнға, қаржыландыру параметрлеріне, құрылыс мерзіміне, жергіліктендіру деңгейіне, мамандар даярлауға және Балқаш жағдайына бейімделу сапасына байланысты болады.

Бүгінгі таңда басты мәселе ВВЭР-1200 реакторының жақсы немесе жаман екенінде емес. Ең маңыздысы – Қазақстан бұл жобаны тұрақты энергетикалық жүйенің құрамдас бөлігіне айналдырып, елді ұзақ мерзімге сенімді базалық электр энергиясымен қамтамасыз ете ала ма деген сұрақ қалады.

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға
Бөлісу:
Өзгелердің жаңалығы: