Қазақстанның әлеуметтік қорғау жүйесі: Әлем елдерімен салыстырғанда қай деңгейдеміз?
Жалпы алғанда, Қазақстанның әлеуметтік қорғау жүйесі Орталық Азиядағы ең дамыған жүйелердің бірі саналады.
Қазақстан өзін әлеуметтік мемлекет ретінде жариялаған елдердің бірі. Конституцияға сәйкес мемлекет азаматтардың әл-ауқатын қамтамасыз етуге, әлеуметтік тәуекелдерден қорғауға және өмір сүру сапасын арттыруға міндетті. Соңғы жылдары әлеуметтік төлемдер көлемі ұлғайып, зейнетақы жүйесі жетілдіріліп, цифрлық қызметтер дамыды. Алайда әлемдік тәжірибемен салыстырғанда Қазақстанның әлеуметтік қорғау жүйесі қандай деңгейде? Бұл жүйе халықтың қажеттіліктерін қаншалықты өтей алады? BAQ.KZ тілшісі зерттеп көрді.
Әлеуметтік қорғау жүйесі нені қамтиды?
Халықаралық еңбек ұйымы әлеуметтік қорғауды азаматтарды өмірлік қиын жағдайларда қолдайтын тетіктер жиынтығы ретінде сипаттайды. Оған зейнетақы, жұмыссыздық бойынша төлемдер, мүгедектікке байланысты қолдау, бала туу мен бала күтімі бойынша жәрдемақылар, кедейлікпен күрес бағдарламалары және әлеуметтік қызметтер кіреді.
Қазақстандағы жүйе де осы қағидаттарға негізделген. Ол мемлекеттік әлеуметтік қамсыздандырудан, міндетті әлеуметтік сақтандырудан және атаулы әлеуметтік көмектен тұрады. Мемлекет азаматтарды қартайған кезде, еңбекке қабілеттілігін жоғалтқанда, жұмыссыз қалған жағдайда немесе табысы төмен болған кезде қолдау жасайды.
Қазақстан әлемдік көрсеткіштерде қай орында?
Әлеуметтік қорғау жүйесінің дамуын бағалауда мемлекеттердің әлеуметтік салаға қанша қаржы бөлетіні маңызды көрсеткіш саналады. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) деректеріне сәйкес, Франция әлеуметтік қорғауға ішкі жалпы өнімінің шамамен 31 пайызын, Италия 28 пайызын, Германия 25 пайыздан астамын жұмсайды.
Қазақстанда әлеуметтік сала шығындары соңғы жылдары өсіп келе жатқанымен, олардың экономикадағы үлесі дамыған елдерден айтарлықтай төмен. Соған қарамастан халықаралық сарапшылар Қазақстанды Орталық Азиядағы әлеуметтік қорғау жүйесі ең дамыған мемлекеттердің бірі ретінде бағалайды.
Зейнетақы реформасы – Қазақстанның басты артықшылықтарының бірі
Қазақстан бұрынғы кеңестік кеңістікте алғашқылардың бірі болып жинақтаушы зейнетақы жүйесін енгізді. 1998 жылдан бастап азаматтардың болашақ зейнетақысы тек мемлекеттік бюджетке емес, жеке жинақтарына да тәуелді бола бастады.
Дүниежүзілік банк бұл реформаны өңірдегі ең маңызды институционалдық өзгерістердің бірі деп бағалаған.
Қазіргі таңда зейнеткерлер базалық зейнетақы, ортақ зейнетақы және Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы жинақтары есебінен төлем алады. Мұндай модель мемлекеттің қаржылық жүктемесін азайтқанымен, сарапшылар халықтың бір бөлігінің жинақтары жеткіліксіз болуы мүмкін екенін де атап өтеді.
Әлеуметтік сақтандыру жүйесі қаншалықты тиімді?
Қазақстанның тағы бір ерекшелігі – міндетті әлеуметтік сақтандыру жүйесінің болуы. Ресми түрде жұмыс істейтін азаматтар Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына жарна аударады және белгілі бір жағдайларда төлем алуға құқылы.
Мысалы, жұмыссыз қалған кезде, еңбекке қабілеттілігін жоғалтқанда, асыраушысынан айырылғанда немесе бала күтімі кезеңінде мемлекеттен төлем беріледі. Дүниежүзілік банк мұндай жүйені әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етудің маңызды құралы ретінде бағалайды.
Цифрландыру бойынша Қазақстан алдыңғы қатарда
Соңғы жылдары Қазақстан әлеуметтік қызметтерді цифрландыруға ерекше көңіл бөлді. Әлеуметтік төлемдердің басым бөлігі автоматтандырылған, көптеген қызмет eGov порталы арқылы онлайн көрсетіледі.
БҰҰ-ның электронды үкіметті дамыту индексінде Қазақстан тұрақты түрде жоғары орындардан көрініп келеді.
Бұл азаматтарға құжат жинау мен мемлекеттік органдарға бару қажеттілігін азайтып, әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігін арттырды.
Әлемнің дамыған елдері қандай тәжірибе ұсынады?
Әлеуметтік қорғау саласында Скандинавия елдері үлгі ретінде жиі айтылады. Швеция, Норвегия және Данияда азаматтар өмірінің барлық кезеңінде мемлекет тарапынан кең қолдау алады.
Бұл елдерде тегін немесе қолжетімді медицина, жоғары деңгейдегі білім беру, ұзақ мерзімді жұмыссыздық төлемдері және отбасыларды қолдаудың тиімді бағдарламалары жұмыс істейді. Мұндай жүйелердің қаржылық негізі – жоғары салықтар.
Германияның тәжірибесі де қызықты. Онда әлеуметтік қорғау негізінен сақтандыру жүйесіне сүйенеді. Азамат пен жұмыс беруші тұрақты жарна төлейді, ал мемлекет түрлі әлеуметтік тәуекелдер туындаған жағдайда қолдау көрсетеді. Қазақстанның қазіргі моделі осы жүйеге белгілі бір дәрежеде ұқсас.
Қазақстанға қандай реформалар қажет?
Сарапшылардың пікірінше, Қазақстан үшін алдағы жылдары бірнеше бағыт маңызды болады. Біріншіден, әлеуметтік төлемдердің нақты сатып алу қабілетін арттыру қажет. Инфляция жағдайында төлемдердің номиналды өсімі әрдайым халықтың өмір сүру деңгейінің жақсарғанын білдірмейді.
Екіншіден, өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтарды әлеуметтік сақтандыру жүйесіне толық тарту маңызды. Үшіншіден, цифрлық технологияларды пайдалана отырып, әлеуметтік тәуекелдерді ерте анықтау және әлеуметтік көмекті нақты мұқтаж адамдарға жеткізу тетіктерін жетілдіру қажет.
Сонымен қатар халықтың қартаюы, еңбек нарығындағы өзгерістер және урбанизация сияқты факторлар әлеуметтік қорғау жүйесіне қосымша қысым түсіріп отыр.
Жалпы алғанда, Қазақстанның әлеуметтік қорғау жүйесі Орталық Азиядағы ең дамыған жүйелердің бірі саналады. Елде заманауи зейнетақы жүйесі, әлеуметтік сақтандыру институттары және цифрлық әлеуметтік қызметтер қалыптасқан. Бұл тұрғыда Қазақстан көптеген көрші мемлекеттерден алда келеді.
Сарапшылардың бағалауынша, XXI ғасырдағы табысты әлеуметтік мемлекет азаматтарға тек жәрдемақы төлейтін мемлекет емес, кез келген қиын жағдайда жылдам әрі сапалы қолдау көрсете алатын мемлекет болуы тиіс. Қазақстанның әлеуметтік саясаты дәл осы бағытта дамып келеді, бірақ оған жету үшін әлі де ауқымды реформалар қажет.