Қазақстандықтар қаржысын қаншалықты сауатты басқарады?

Қазақстанда халықтың қаржылық сауаттылығын арттыру соңғы жылдары мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының біріне айналды. Бұған азаматтардың қаржы өнімдерін белсенді пайдалануы, тұтынушылық кредит көлемінің өсуі, цифрлық төлемдердің кең таралуы және қаржылық алаяқтықтың жаңа түрлерінің пайда болуы әсер етіп отыр, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Ресми статистика қаржылық сауаттылық деңгейінде оң динамика бар екенін көрсетеді. Алайда көрсеткіштің өсуі азаматтардың барлығы дерлік қаржылық тәуекелдерді дұрыс басқарады дегенді білдірмейді. Керісінше, кредиттік портфельдің көлемі мен мерзімі өткен берешек, сондай-ақ алаяқтық операциялардың ауқымы қаржылық білімді тек теориялық деңгейде емес, күнделікті мінез-құлықта қалыптастыру қажеттігін көрсетеді.

Қаржылық сауаттылық 42 пайызға жетті

Қазақстандағы қаржылық сауаттылық деңгейін бағалау үшін Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің тапсырысы бойынша әлеуметтанулық зерттеулер жүргізіледі. Ұлттық Банктің 2025 жылғы қорытындылары бойынша келтірген дерегіне сәйкес, қаржылық сауаттылықтың жиынтық индексі 42 пайызды құрады. Бұл 2024 жылғы 41,2 пайыздан жоғары.

Осылайша, соңғы бес жылда көрсеткіш біртіндеп өскен:

• 2020 жыл – 39,07%;
• 2021 жыл – 39,52%;
• 2022 жыл – 40,3%;
• 2023 жыл – 40,5%;
• 2024 жыл – 41,2%;
• 2025 жыл – 42%.

Яғни бес жыл ішінде индекс шамамен 3 пайыздық тармаққа өскен.

Бұл – оң динамика. Бірақ 42 пайыздық көрсеткіш қаржылық сауаттылық мәселесі толық шешілді дегенді білдірмейді. Керісінше, халықтың едәуір бөлігі әлі де қаржы өнімдерін таңдау, кредит шарттарын бағалау, жинақ қалыптастыру және тәуекелдерді басқару бағытында қосымша білімге мұқтаж екенін көрсетеді.

Мұнда тағы бір маңызды жайт бар. ҚНРДА-ның 2025 жылғы есебінде қаржылық сауаттылық индексі жоспарлы 41,5 пайыз деңгейінде көрсетіледі. Ал Ұлттық Банктің 2025 жылғы қорытынды есебінде зерттеу нәтижесі 42 пайыз деп берілген. Бұл айырмашылықты деректердің есептелу әдістемесі немесе жоспарлы және нақты көрсеткіштердің бөлек берілуімен байланысты қарастырған жөн.

Негізгі мәселе – білім мен қаржылық мінез-құлықтың арасы

Қаржылық сауаттылықты тек қаржы терминдерін білу арқылы өлшеу жеткіліксіз. Адам несие мөлшерлемесін немесе депозит шартын түсінгенімен, табысына сай келмейтін қарыз алса, оның қаржылық шешімі бәрібір тәуекелді болуы мүмкін.

Қазақстандағы кредит нарығы осы мәселенің өзектілігін айқын көрсетеді.

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2025 жылдың қорытындысында екінші деңгейлі банктердің халыққа берген кредиттері 19,8 пайызға өсіп, 24,8 трлн теңгеге жетті. Оның ішінде тұтынушылық кредиттер 21 пайызға өсіп, 16,7 трлн теңге болды. Ипотекалық кредит көлемі 14,6 пайызға артып, 6,9 трлн теңгеге жетті.

2026 жылы да кредит көлемінің өсуі жалғасты. Мысалы, 1 наурыздағы жағдай бойынша халыққа берілген банктік кредиттер 24,9 трлн теңге, оның ішінде тұтынушылық кредиттер 16,8 трлн теңге болды.

Ал Ұлттық Банктің кеңейтілген статистикасында банк және микроқаржы секторын қамтитын экономика кредиттері бойынша 2026 жылғы 1 тамызда халықтың кредиттері 28,1 трлн теңге, яғни жалпы кредит көлемінің 52,6 пайызы болғаны көрсетіледі.

Бұл жерде статистиканың қамту аясына назар аудару маңызды: 24,8–25 трлн теңге шамасындағы көрсеткіштер негізінен банк секторының кредиттерін көрсетсе, 28,1 трлн теңге – кеңейтілген анықтамадағы, яғни микроқаржы ұйымдары секілді басқа кредит берушілерді де қамтитын көрсеткіш.

Қарыз көлемі ғана емес, оның сапасы маңызды

Қаржылық сауаттылық мәселесін талдағанда кредиттің бар-жоғынан бұрын оның адамның төлем қабілетіне қаншалықты сәйкес келетінін бағалау маңызды.

2025 жылдың соңында банк секторы бойынша 90 күннен астам мерзімі өткен берешек – NPL90+ деңгейі 3,6 пайыз, немесе 1,575 трлн теңге болды. Халыққа берілген кредиттер портфелінде мұндай қарыздардың үлесі 4,3 пайызға, сомасы 1,072 трлн теңгеге жетті. Бір жыл бұрын халық кредиттеріндегі NPL90+ деңгейі 3,8 пайыз болған.

2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша халық кредиттеріндегі 90 күннен астам мерзімі өткен берешектің деңгейі 4,6 пайыз, сомасы шамамен 1,2 трлн теңге болды.

Бұл деректер қаржылық сауаттылықтың негізгі мақсаты тек «несие алмау» емес екенін көрсетеді. Маңыздысы – азаматтың несие алмас бұрын оның толық құнын, ай сайынғы төлемін, табысқа шаққандағы жүктемесін және күтпеген жағдайда қарызды өтеу мүмкіндігін есептей алуы.

«Бөліп төлеу» де қаржылық міндеттеме

Қазақстандағы қаржылық мінез-құлықтың тағы бір ерекшелігі – тауарларды бөліп төлеу арқылы сатып алудың кең таралуы.

Тұтынушы үшін бөліп төлеу қолжетімді әрі қарапайым құрал болып көрінуі мүмкін. Бірақ қаржылық сауат тұрғысынан оны «ақша төлеудің жеңіл тәсілі» емес, адамның болашақ табысының бір бөлігін алдын ала жұмсау ретінде қабылдау маңызды.

Сондықтан қаржылық білім беру бағдарламаларында «Ай сайынғы төлем қанша?» деген сұрақпен қатар, «Осы міндеттемелердің барлығы қосылғанда ай сайынғы табысымның қанша бөлігі қарызды өтеуге кетеді?» деген сұраққа да жауап беруге үйрету қажет.

Бұл әсіресе бірнеше кредиті, кредиттік картасы немесе қатарынан бірнеше бөліп төлеу міндеттемесі бар азаматтар үшін маңызды.

Жинақ мәдениеті де қаржылық сауаттылықтың өлшемі

Қаржылық сауаттылықты тек қарызбен байланыстыру дұрыс емес. Оның екінші маңызды бөлігі – жинақ және ұзақ мерзімді жоспарлау.

Ұлттық Банктің дерегіне сәйкес, 2026 жылғы тамызда Қазақстан банктеріндегі жеке тұлғалардың депозиттері мен ағымдағы шоттарын қоса есептегендегі қаражат көлемі 26 трлн теңгеден астам болды. Ұлттық валютадағы және шетел валютасындағы жинақтардың арақатынасы да азаматтардың жинақтау стратегиясының әртүрлі екенін көрсетеді.

Алайда депозиттің болуы автоматты түрде қаржылық сауаттылықтың жоғары екенін білдірмейді. Азамат депозиттің тиімді мөлшерлемесін, мерзімін, толықтыру және мерзімінен бұрын алу шарттарын, сондай-ақ инфляцияның жинақтың нақты құнына ықпалын түсінуі керек.

Сондықтан қаржылық сауаттылықтың келесі деңгейі – ақша сақтау емес, ақшаның нақты құнын басқару.

Цифрландыру жаңа мүмкіндіктермен бірге жаңа тәуекелдер әкелді

Қазақстанда қолма-қол ақшасыз төлемдер қарқынды дамып келеді. Ұлттық Банктің мәліметінше, халықтың төлем карталары мен электрондық банк қызметтерін пайдалануы арқылы жасайтын қолма-қол ақшасыз операцияларының көлемі соңғы жеті жылда 13 есеге өсіп, 2025 жылы 188,4 трлн теңгеге жеткен.

Бұл – қаржы қызметтерінің халық үшін әлдеқайда қолжетімді болғанын білдіреді. Бірақ қаржы операцияларының жылдамдығы артқан сайын қателесу немесе алаяқтарға алданып қалу қаупі де өседі.

Ұлттық Банктің Антифрод-орталығы 2026 жылғы 1 қаңтарға дейін алаяқтық белгілері бар 80 871 транзакцияны тіркеген. Оның жұмысы нәтижесінде 2,8 млрд теңге бұғатталып, алаяқтардың әрекетінен зардап шеккен азаматтарға жарты миллиард теңгеден астам қаражат қайтарылған.

Ал 2026 жылғы наурызға дейін банктер 2025 жылдың басынан бері жалпы сомасы 49 млрд теңгеден астам алаяқтық операцияларды тоқтатқан.

Бұл цифрлар қаржылық сауаттылықтың жаңа құрамдас бөлігі пайда болғанын көрсетеді: бүгінгі азамат тек кредит пен депозитті ғана емес, цифрлық қауіпсіздікті де білуі тиіс.

Қаржылық алаяқтыққа қарсы білім – бөлек бағыт

ҚНРДА-ның бұрынғы зерттеулерінде қаржылық алаяқтық жеке бағыт ретінде қарастырылған. 2023 жылғы зерттеу деректерінде респонденттердің 61 пайызы алаяқтарды ажырата алатынын айтқан. Сонымен бірге 50 жастан асқан респонденттердің алаяқтық схемаларды анықтауы қиындау болған. Зерттеуде телефон арқылы жасалатын вишинг ең кең таралған алаяқтық түрлерінің бірі ретінде көрсетілген.

Бұл дерек қаржылық білім беруде бірыңғай тәсілден бас тарту қажеттігін көрсетеді. Мектеп оқушысына инвестициялық тәуекел мен кредит тарихын түсіндіру маңызды болса, егде жастағы адамға телефон алаяқтығынан қорғану, жалған банк қызметкерін ажырату және жеке деректерді қорғау бойынша практикалық дағдылар көбірек қажет болуы мүмкін.

Демек, қаржылық сауаттылық – барлық адамға бірдей дәріс оқыту емес, нақты тәуекелге қарай білім беру.

«Қарызсыз қоғам»: ауқым бар, ендігі мәселе – нәтижені өлшеу

Қазақстанда қаржылық сауаттылықты арттыру бағытындағы ең ірі бастамалардың бірі – «Қарызсыз қоғам» жобасы.

Ресми мәлімет бойынша, жоба іске қосылған алғашқы екі жылда қаржылық сауаттылық курстарынан 845 мың адам өткен. 2025 жылы жобаға 800 мыңнан астам азамат жүгініп, оның 250 мыңы қаржылық сауаттылық бойынша оқудан өткен, 110 мыңы заңгерлік кеңес алған. Сонымен қатар 25,6 мыңнан астам азамат қарыздарын қайта құрылымдау мәселесі бойынша ҚНРДА-ға бағытталған.

Бұл – қамту көлемінің жоғары екенін көрсететін маңызды көрсеткіш.

Бірақ мұндай жобалардың тиімділігін тек оқудан өткен адамдар саны арқылы бағалау жеткіліксіз. Ең маңызды сұрақ – оқудан кейін адамның қаржылық мінез-құлқы өзгерді ме?

Мысалы, бағдарламаның нәтижесін:

• жаңа проблемалық кредиттердің азаюы;
• азаматтардың төтенше жағдайға арналған жинақ қалыптастыруы;
• кредит шарттарын салыстырып барып шешім қабылдауы;
• алаяқтық схемаларды анықтау қабілетінің өсуі;
• қаржылық жоспарлау дағдысының қалыптасуы;
• мерзімі өткен қарыздардың төмендеуі сияқты көрсеткіштер арқылы ұзақ мерзімде өлшеуге болады.

Мектептен басталған қаржылық білім

Қаржылық сауаттылықты ересек адамға ғана үйрету кеш болуы мүмкін. Өйткені адамның ақшаға деген әдеті ерте қалыптасады.

2025-2026 оқу жылында Ұлттық Банк Оқу-ағарту министрлігімен және «Өрлеу» орталығымен бірлесіп 9 378 педагогты қаржылық сауаттылықты оқыту бағытында даярлаған. Мұғалімдер «Жаһандық құзыреттілік» және «Кәсіпкерлік және бизнес негіздері» пәндері аясында оқытылған.

2026 жылы Ұлттық Банк қаржылық сауаттылық бойынша инфляция, кредит, бөліп төлеу, инвестиция, қаржылық алаяқтық, қаржы пирамидалары, дербес деректерді қорғау және зейнетақымен қамсыздандыру секілді тақырыптарды қамтитын оқу материалдарын да әзірледі.

Бұл бағытты әрі қарай дамытуда теориялық сабақтан гөрі нақты өмірлік сценарийлердің үлесі маңызды болуы мүмкін. Мысалы, оқушыға «ай сайынғы бюджет қалай жасалады?» деген сұрақтан бөлек, «200 мың теңге табысы бар адамға 1 миллион теңгелік тауарды несиеге алу қаншалықты орынды?» деген нақты жағдайды талдату практикалық нәтиже береді.

Мемлекеттік саясаттың келесі кезеңі қандай болуы керек?

Қазақстандағы қаржылық сауаттылық көрсеткішінің жыл сайын аздап өсуі халықтың бұл бағыттағы білімінің біртіндеп жақсарып келе жатқанын көрсетеді. Бірақ кредит көлемі, цифрлық операциялар және алаяқтық тәуекелдері де қатар өсіп жатыр.

Сондықтан келесі кезеңде қаржылық сауаттылық саясатын бес бағытқа шоғырландыруға болады.

Біріншісі – кредитке дейінгі білім.
Азамат несие алғаннан кейін емес, оған қол қойғанға дейін қаржылық тәуекелді бағалай алуы керек.

Екіншісі – жеке қаржының цифрлық қауіпсіздігі.
Банк қосымшасын қолдану дағдысы мен алаяқтықтан қорғану дағдысы бір ұғым ретінде қарастырылуы қажет.

Үшіншісі – жинақ мәдениеті.
Қаржылық сауаттылық қарызды басқарумен шектелмей, төтенше жағдай қоры, ұзақ мерзімді жинақ және инвестиция негіздерін қамтуы тиіс.

Төртіншісі – нысаналы оқыту.
Жастарға, зейнет жасындағы азаматтарға, ауыл тұрғындарына, кәсіпкерлерге және жоғары қарыз жүктемесі бар адамдарға бірдей бағдарлама ұсынудың орнына, олардың нақты тәуекелдеріне қарай білім беру тиімдірек болуы мүмкін.

Бесіншісі – нәтижені мінез-құлық арқылы өлшеу.
«Қанша адам оқытылды?» деген көрсеткішпен қатар «оқудан кейін не өзгерді?» деген сұраққа жауап беретін индикаторлар қажет.

Қазақстанда қаржылық сауаттылықты арттыру бойынша жүйелі жұмыс қалыптасып келеді. 2020–2025 жылдары жиынтық индекс 39,07 пайыздан 42 пайызға дейін өсті. Мыңдаған мұғалім арнайы оқытылып, жүздеген мың азамат қаржылық сауаттылық курстарынан өтті. Ұлттық Банк пен ҚНРДА цифрлық білім беру, тұтынушылардың құқықтарын қорғау және алаяқтықпен күрес бағыттарын қатар дамытып жатыр.

Сонымен бірге кредит портфелінің ауқымы мен мерзімі өткен берешек, цифрлық алаяқтықтың кеңеюі қаржылық білімнің тек теориялық деңгейде қалмауы керектігін көрсетеді.

Бүгінгі жағдайда қаржылық сауатты адам – тек пайызды есептей алатын немесе депозиттің шартын білетін азамат емес. Ол өз табысын жоспарлайтын, қарыздың толық құнын түсінетін, қаржы өнімдерін салыстыратын, алаяқтық белгілерін танитын және қысқа мерзімді тұтыну мен ұзақ мерзімді қаржылық мақсаттың арасындағы тепе-теңдікті сақтай алатын адам.

Сондықтан Қазақстан үшін келесі міндет қаржылық сауаттылықтың сандық көрсеткішін ғана көтеру емес, оны азаматтардың күнделікті қаржылық мінез-құлқына айналдыру болып отыр.