Қазақстандағы экотуризм: 2 жылда туристер саны 1,3 млн-ға көбейді

Қазақстанда экологиялық туризмге қызығушылық соңғы жылдары айтарлықтай өсті. Бұған елдегі ұлттық парктердің табиғи ландшафттары ғана емес, ішкі туризмнің жандануы, жаңа туристік маршруттардың ашылуы және табиғи аумақтардағы инфрақұрылымның біртіндеп жақсаруы әсер етіп отыр, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Ресми дерекке сәйкес, 2025 жылы Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтарына 3,7 млн адам барған. Бұл 2024 жылғы 2,8 млн келушімен салыстырғанда шамамен 900 мың адамға көп. Ал 2023 жылы ұлттық парктерге 2,4 млн адам барған. Осылайша, екі жыл ішінде келушілер саны айтарлықтай артқан.

Ұлттық парктер – экотуризмнің негізгі орталығы

Қазақстанда экологиялық туризмнің басым бөлігі ұлттық парктер мен басқа да ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға тиесілі. Үкімет мәліметінше, бүгінде ұлттық парктерде 179 туристік маршрут пен 42 экологиялық соқпақ жұмыс істейді. Елдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жалпы көлемі 30,9 млн гектарға жетеді.

Туристер арасында Алматы өңіріндегі табиғи аумақтар, Ақмола облысындағы Бурабай, Павлодар облысындағы Баянауыл, сондай-ақ Маңғыстау мен Шығыс Қазақстанның табиғи нысандары ерекше танымал.

2025 жылдың алғашқы жеті айында ұлттық парктерге шамамен 2 млн турист барған. Оның ішінде «Бурабай» ұлттық паркіне 600 мыңнан астам адам келген. Іле-Алатау ұлттық паркінің келушілер саны 507 541 адам, ал «Көлсай көлдері» ұлттық паркінде 350 мыңнан астам адам болған. Шарын мен Баянауыл ұлттық парктері де келушілер саны бойынша алдыңғы қатарда тұр.

Бұл көрсеткіштер Қазақстандағы экотуризмнің бір ғана маусымдық бағыт емес, ішкі туризмнің маңызды сегментіне айналып келе жатқанын көрсетеді.

Саты ауылының тәжірибесі

Экотуризмнің жергілікті халыққа экономикалық пайда әкелуінің мысалы ретінде Алматы облысындағы Саты ауылын атауға болады. Ауыл Көлсай көлдері мен Қайыңды көліне баратын туристердің негізгі аялдамаларының біріне айналған.

Туризм және спорт министрлігінің мәліметінше, бүгінде Сатыда 90 қонақ үй мен 30 шағын қонақ үй жұмыс істейді. Бұл көрсеткіш 2019 жылмен салыстырғанда екі есеге артқан.

Ауыл 2023 жылы БҰҰ Туризм ұйымының Best Tourism Villages марапатына ие болды. Министрлік дерегінде жергілікті тұрғындардың басым бөлігі туризм бизнесіне тартылғаны көрсетіледі.

Сатының мысалы экотуризмнің табиғи нысанды көруге келетін туристер санын көбейтумен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Туристік ағын жергілікті тұрғындарға қонақүй, тамақтану, көлік, гид қызметі және басқа да бағыттарда табыс табуға мүмкіндік береді.

Инфрақұрылым қалай өзгеріп жатыр?

Туристер саны артқан сайын табиғи аумақтарға түсетін жүктеме де көбейеді. Сондықтан экотуризмді дамытуда жаңа нысандар салумен қатар, табиғатты қорғау талаптарын сақтау маңызды.

2025 жылғы ресми мәлімет бойынша, Қазақстанның табиғи аумақтарында шамамен 750 шақырым туристік соқпақ абаттандырылған. Алдағы кезеңде тағы 350 шақырым бағытты дамыту жоспарланған. Сонымен қатар елде туристерге арналған визит-орталықтар мен глэмпингтер көбейіп келеді.

2026 жылдан бастап 18 жасқа дейінгі балалар үшін ұлттық табиғи парктерге кіру тегін болды. Бұл табиғи аумақтарға балалар мен отбасылардың баруын ынталандыруға бағытталған шаралардың бірі ретінде қарастырылып отыр.

Ұлттық парктерге баруды цифрландыру жұмыстары да жүргізілуде. Барлық ұлттық паркке банктік сервистер арқылы онлайн төлем жасау мүмкіндігі енгізілген, ал бес ұлттық парктегі тоғыз бақылау-өткізу пункті автоматтандырылған.

Экотуризмге инвестиция көбейіп келеді

Табиғи аумақтарды туристік бағыт ретінде дамыту бизнес үшін де жаңа мүмкіндіктер қалыптастырып отыр. Үкіметтің мәліметінше, ұлттық парктердегі экотуризм жобаларына салынған инвестицияның жалпы көлемі 16 млрд теңгеге дейін жетеді. Жобалар Іле-Алатау, «Алтын-Емел» және Шарын ұлттық парктерінде жүзеге асырылып жатыр.

Жалпы туризм саласында да инвестициялық белсенділік байқалады. 2025 жылы Қазақстанның туризм саласына салынған инвестиция көлемі 1,25 трлн теңгеге жетіп, бір жыл ішінде 32,6%-ға өскен. Қазір салада құны шамамен 1,3 трлн теңге болатын 328 инвестициялық жоба іске асырылып жатыр.

Алайда бұл инвестициялардың барлығы тікелей экотуризмге тиесілі емес. Сондықтан ұлттық парктердегі жобалар мен жалпы туристік индустрияға бағытталған инвестицияларды бір көрсеткіш ретінде қарастырмау қажет.

Туристік ағынның өсуі жаңа міндеттер жүктейді

Экотуризмнің қарқынды өсуі табиғи аумақтар үшін жаңа сын-қатерлер де туғызады. Келушілер саны артқан сайын қоқыс, көлік қозғалысы, су ресурстарына түсетін салмақ, ретсіз демалыс орындары және табиғи ландшафттардың бұзылу қаупі күшейеді.

Осыған байланысты ұлттық парктерде экологиялық инфрақұрылым құру жұмыстары жүргізіліп жатыр. «Таза туризм» бастамасы аясында ақпараттық баннерлер, қалдықтарды бөлек жинауға арналған контейнерлер, қайта өңделген пластиктен жасалған эколавкалар және биоыдырайтын пакеттер енгізілуде.

Бұл жерде экотуризмнің негізгі ерекшелігі көрінеді: туристер ағынын көбейту жеткіліксіз, табиғи аумақтың экологиялық тұрақтылығын сақтау да қатар жүруі керек.

Туризм жалпы өсіп келеді

Экотуризмдегі өсім Қазақстандағы жалпы туристік белсенділіктің артуымен қатар жүріп отыр. Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2025 жылы Қазақстанға 15,7 млн шетелдік келуші келген. Оның 11,1 миллионы туристер санатына жатқызылған. Ал ел ішінде саяхаттаған қазақстандықтардың саны 2023 жылғы 7,1 млн адамнан 2025 жылы 8,7 млн адамға дейін өскен.

2026 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша Қазақстанда 4 505 орналастыру нысаны жұмыс істеген. 2026 жылдың алғашқы үш айында орналастыру орындарында 2 млн қонақ тоқтаған, олардың 802 мыңнан астамы курорттық аймақтарды таңдаған.

Бұл көрсеткіштер экотуризмнің жеке-дара құбылыс емес, елдегі ішкі және келу туризмінің жалпы өсуімен байланысты бағыт екенін аңғартады.

Алдағы міндет – табиғатты сақтай отырып дамыту

Қазақстанның экотуризм саласындағы басты артықшылығы – табиғи ландшафттардың алуан түрлілігі. Таулы аймақтар, көлдер, каньондар, ормандар, шөл және дала экожүйелері туристерге әртүрлі бағыт ұсынады.

Сонымен бірге экотуризмнің ұзақ мерзімді табысы туристер санымен ғана өлшенбейді. Табиғи аумақтарды шамадан тыс пайдалануға жол бермеу, қалдықтарды басқару, экологиялық соқпақтарды дұрыс жоспарлау, жергілікті тұрғындарды туризмге тарту және қауіпсіз инфрақұрылым қалыптастыру маңызды.

Қазіргі деректер Қазақстанда экотуризмге сұраныстың нақты өсіп отырғанын көрсетеді: ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға келушілер саны екі жылда 2,4 млн-нан 3,7 млн адамға дейін артқан. Ендігі міндет – осы өсімді табиғи мұраны сақтаумен және жергілікті халыққа экономикалық мүмкіндік берумен ұштастыру.

Қазақстан үшін экотуризм табиғатты тамашалаудың ғана емес, өңірлердің шағын бизнесін дамыту мен табиғи мұраны келер ұрпаққа сақтаудың тетігіне айналып келеді.