Қазақстанда неке жасы өсіп, ажырасу азайды – зерттеу
Қазақстандық отбасылардың негізгі мәселелері аталды.
Қазақстан қоғамында отбасы институты өзінің іргелі маңызын сақтап қалғанымен, соңғы жылдары оның ішкі мазмұны мен әлеуметтік моделі елеулі өзгерістерге ұшырап жатыр. Қазақстандық қоғамдық даму институтының (ҚҚДИ) соңғы деректері мен 2025 жылғы статистикалық көрсеткіштер еліміздегі отбасы құндылықтарының жаңа сатыға көтерілгенін аңғартады.
Отбасы – басты құндылық
Зерттеулерге сүйенсек, қазақстандықтардың 90-95%-ы өздерінің отбасылық өміріне толықтай қанағаттанады. 2024 жылғы сауалнама қорытындысы бойынша, отандастарымыз үшін отбасы ең алдымен:
- Махаббат пен бақыттың бастауы (44,9%);
- Ұрпақ жалғастығы (41,7%);
- Өмірдің негізгі мәні (40,7%) болып қала береді.
Неке мен демография: Жауапкершілік артты
Бүгінде некеге тұру тек салт-дәстүр емес, саналы қадамға айналуда. Респонденттердің 58,5%-ы некені отбасы құру мақсатындағы одақ деп біледі. Дегенмен, статистика «жастардың есеюін» көрсетіп отыр:
Неке жасы: 2025 жылғы мәлімет бойынша, ерлер орташа есеппен 27,9 жаста, әйелдер 25,3 жаста шаңырақ көтереді. Бұл 10 жыл бұрынғы көрсеткішпен салыстырғанда біршама жоғары.
Ажырасу деңгейі: Қуанарлық жайт, ажырасу саны азаюда. 2019 жылы 60 мың жағдай тіркелсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 45,7 мыңға дейін төмендеген.
Бала туу: Өткен жылы елімізде 335 мың сәби дүниеге келді. Туу көрсеткіші бойынша Түркістан, Маңғыстау облыстары мен Шымкент қаласы көш бастап тұр.
Ер мен әйел: Серіктестік моделіне көшу
Отбасылық рөлдерде дәстүрлі модель (ер адам – отағасы) әлі де басым болғанымен (55%), маңызды шешімдерді бірлесіп қабылдайтын эгалитарлық отбасылардың үлесі 35%-ға дейін өсті.
Маңызды тренд: Қалалық жерлерде бала тууды жоспарлау және саналы ата-ана болу идеясын қолдайтындар үлесі 77%-ға жеткен. Бірақ іс жүзінде медициналық тексеруден жүйелі өтетіндер әлі де аз (17%).
Тұрмыстық қиындықтар мен кедергілер
Отбасылардың беріктігіне әсер ететін негізгі факторлардың бірі – қаржылық жағдай.
Отбасылардың 50,3%-ында жинақ жасау мүмкіндігі жоқ, табысы тек ағымдағы қажеттіліктерге жетеді.
Әрбір екінші отбасында несие немесе бөліп төлеу міндеттемелері бар.
Қаржылық жетіспеушілік әрбір оныншы отбасында ашық қақтығыстарға себеп болады.
Сондай-ақ, жас отбасылардың ішкі ісіне туыстардың араласуы, құндылықтар алшақтығы және зиянды әдеттер (24,1%) шаңырақтың шайқалуына әкелетін факторлар ретінде атап өтілді.
Түйін
Қазіргі қазақстандық отбасы – бұл тек рухани одақ қана емес, сонымен бірге экономикалық және әлеуметтік бейімделудің үлкен мектебі. Еліміздің оңтүстігі дәстүр мен демографиялық өсімді сақтаса, солтүстік пен ірі қалалар даралану мен жоспарлау стратегиясына бет бұрған. Отбасы институтын нығайту үшін тек моральдық құндылықтар емес, қаржылық сауаттылық пен қолжетімді әлеуметтік қолдау шаралары да шешуші рөл атқара бермек.