Қазақстанда аз қамтылған отбасыларға қандай көмек көрсетіледі

Қазақстанда аз қамтылған отбасыларды қолдау тек ай сайын ақша төлеумен шектелмейді. Мемлекеттік көмек жүйесі отбасының табысын толықтырумен қатар, коммуналдық шығындарды азайтуға, балалардың білім алуына жағдай жасауға және еңбекке қабілетті мүшелерді жұмысқа орналастыруға бағытталған.

Отбасының қандай көмекке үміткер бола алатыны оның табысына, құрамына, еңбекке қабілетті мүшелерінің болуына, тұрғылықты өңіріне және өмірлік жағдайына байланысты анықталады. Кейбір төлемдер республикалық деңгейде тағайындалса, әлеуметтік көмектің бір бөлігі жергілікті бюджеттен беріледі.

Атаулы әлеуметтік көмек кімдерге беріледі?

Аз қамтылған азаматтарды қолдаудың негізгі тетіктерінің бірі – мемлекеттік атаулы әлеуметтік көмек. Оны отбасының әр мүшесіне шаққандағы орташа табысы сол өңірде белгіленген кедейлік шегінен төмен болған жағдайда алуға болады.

АӘК Қазақстан азаматтарына ғана емес, қандастарға, босқындарға, елде тұрақты тұратын шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарға да заңда белгіленген тәртіппен беріледі. Жан басына шаққандағы орташа табыс отбасының жиынтық табысын оның мүшелерінің санына бөлу арқылы есептеледі.

2025 жылдан бастап кедейлік шегі халықтың орташа табысының 35 пайызы мөлшерінде, бірақ өңірдегі ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70 пайызынан төмен емес деңгейде айқындалады. Сондықтан АӘК алуға мүмкіндік беретін шекті табыс көлемі бүкіл ел бойынша бірдей емес, әр облыс пен республикалық маңызы бар қалада бөлек есептеледі.

Мысалы, 2026 жылдың екінші тоқсанында Солтүстік Қазақстан облысында кедейлік шегі бір адамға 42 861 теңге болып белгіленген. Бұл көрсеткіш басқа өңірлерде өзгеше болуы мүмкін.

АӘК мөлшері отбасының әр мүшесіне шаққандағы орташа табыс пен өңірдегі кедейлік шегінің айырмасы негізінде есептеледі. Демек, барлық отбасыға бірдей сома төленбейді. Нақты төлем отбасының табысы мен адам санына қарай жеке белгіленеді.

Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің дерегінше, 2026 жылғы 1 ақпандағы жағдай бойынша АӘК 25,8 мың отбасындағы 138,1 мың адамға тағайындалған. Осы мақсатқа 2,3 млрд теңге бағытталған. Жалпы 2026 жылға республикалық бюджеттен 62,7 млрд теңге қарастырылған.

Шартты және шартсыз көмектің айырмашылығы неде?

Атаулы әлеуметтік көмек шартты және шартсыз ақшалай көмек болып бөлінеді.

Шартсыз көмек отбасында еңбекке қабілетті адам болмаған жағдайда немесе жалғыз еңбекке қабілетті мүшесі белгілі бір себеппен жұмыс істей алмайтын кезде беріледі. Мұндай санатқа зейнет жасына жеткендер, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдар, екі айдан астам уақыт еңбекке жарамсыз азаматтар, үш жасқа дейінгі балаға, мүгедектігі бар балаға немесе тұрақты күтімді қажет ететін адамға қарап отырған отбасы мүшелері кіруі мүмкін. Олардан жұмыспен қамту шараларына міндетті түрде қатысу талап етілмейді.

Ал шартты ақшалай көмек құрамында еңбекке қабілетті мүшесі бар отбасыларға беріледі. Мұндай жағдайда отбасы мүшелері жұмыспен қамтуға жәрдемдесу шараларына қатысуы керек. Яғни мемлекет ақшалай көмек ұсынумен қатар, азаматтың тұрақты табыс табуына жағдай жасауға тырысады.

Еңбекке қабілетті адам ұсынылған жұмыстан немесе жұмыспен қамтудың белсенді шараларынан негізсіз бас тартса, бұл АӘК тағайындауға немесе оны әрі қарай төлеуге әсер етуі мүмкін. Сондықтан шартты көмектің басты талабы – отбасының қиын жағдайдан шығуға бағытталған ортақ міндеттемелерді орындауы.

АӘК алу үшін қандай табыс есепке алынады?

Өтініш қаралған кезде отбасының жиынтық табысы тексеріледі. Оған еңбекақы, кәсіпкерлік қызметтен түскен кіріс, әлеуметтік төлемдер мен заңнамада көзделген өзге де табыс түрлері кіруі мүмкін.

Мемлекеттік органдар қажетті мәліметтердің басым бөлігін ақпараттық жүйелер арқылы алады. Өтініш берушінің отбасы құрамы, тұрғылықты жері, табысы, еңбек қызметі және әлеуметтік төлемдері туралы ақпарат автоматты түрде салыстырылады.

Сонымен бірге өтініш берушіден кейбір деректерді растау талап етілуі мүмкін. Мысалы, еңбекке қабілетті отбасы мүшелерінің білімі, кәсіби даярлығы, жұмыс тәжірибесі, алименттің төленуі немесе берешектің болуы жөніндегі ақпарат ескеріледі.

Отбасы табысы немесе құрамы өзгерсе, бұл туралы жауапты органға хабарлау қажет. Себебі жаңа жағдай төлем мөлшерін қайта есептеуге немесе көмек тағайындау туралы шешімді өзгертуге негіз болуы мүмкін.

Қайда және қалай өтініш беруге болады?

Атаулы әлеуметтік көмекке бірнеше тәсілмен жүгінуге болады. Өтініш:

• тұрғылықты жері бойынша Мансап орталығына;
• ауылдық жерде ауыл немесе ауылдық округ әкіміне;
• eGov.kz электрондық үкімет порталы арқылы беріледі.

Электрондық өтініш беру үшін порталда авторизациядан өтіп, қажетті қызметті таңдап, өтінімді ЭЦҚ немесе қолжетімді цифрлық растау тәсілімен бекіту қажет. Өтініштің қаралу барысын жеке кабинеттен бақылауға болады.

Ақпараттық жүйелерде қажетті мәлімет болмаған жағдайда азаматтан қосымша құжат сұралуы мүмкін. Өтініш түскеннен кейін отбасының материалдық жағдайы тексеріліп, заңда белгіленген тәртіппен шешім қабылданады.

Тұрғын үй көмегі нені өтейді?

Табысы төмен отбасылар коммуналдық және тұрғын үй шығындарының бір бөлігін өтеу үшін тұрғын үй көмегіне өтініш бере алады.

Бұл көмек жалғыз баспанасы ретінде меншігінде тұрғын үйі бар азаматтарға, сондай-ақ мемлекеттік тұрғын үй қорынан немесе жергілікті атқарушы орган жеке тұрғын үй қорынан жалға берген баспанада тұратын отбасыларға беріледі. Қаражат жергілікті бюджет есебінен төленеді.

Тұрғын үй көмегі:

• тұрғын үйді күтіп-ұстауға;
• коммуналдық қызметтерге;
• байланыс қызметінің заңнамада қарастырылған бөлігіне;
• мемлекеттік тұрғын үй қорындағы баспананы пайдалануға;
• әкімдік жалға берген тұрғын үйдің ақысын төлеуге жұмсалатын шығындардың белгілі бір бөлігін өтеуі мүмкін.

Көмек мөлшері отбасының коммуналдық қызметтерге төлейтін нақты шығыны мен жергілікті мәслихат белгілеген шекті деңгейге байланысты есептеледі. Сондықтан оның көлемі әр қала мен ауданда әртүрлі болуы мүмкін.

Тұрғын үй көмегіне eGov.kz порталы арқылы өтініш беруге болады. Өтінішке қажетті растаушы құжаттар тіркеліп, банктік шот туралы мәлімет ұсынылады. Қызмет азаматтың тұрақты тіркелген жері бойынша көрсетіледі.

Балаларға мектепке дайындалуға қандай көмек беріледі?

Аз қамтылған отбасы балалары білім беру саласындағы әлеуметтік қолдау шараларына да қатыса алады.

Жалпыға бірдей білім беру қоры арқылы мектеп формасын, аяқкиім, кеңсе тауарлары мен оқу құралдарын сатып алуға материалдық көмек көрсетіледі. Мұндай қолдау атаулы әлеуметтік көмек алатын және табысы төмен отбасылардың балаларына, жетім балаларға, ата-анасының қамқорлығынсыз қалған оқушыларға және өмірлік қиын жағдайға тап болған балаларға беріледі.

Оқу-ағарту министрлігі жүйесіндегі ресми мәлімет бойынша, 2025–2026 оқу жылы қарсаңында осы қор аясында 500 мыңнан астам баланы қолдау жоспарланған.

Көмектің нақты мөлшері мен оны беру тәртібі өңірге қарай белгіленеді. Ата-ана немесе баланың заңды өкілі мектеп әкімшілігіне не жергілікті білім бөліміне жүгінеді.

Мектептерде әлеуметтік санаттағы балаларды тегін ыстық тамақпен қамту да қарастырылған. Қолдау алатын санат пен тәртіп білім беру саласындағы ережелерге және жергілікті органдардың шешімдеріне сәйкес айқындалады.

Жұмысқа орналасуға қандай көмек көрсетіледі?

Аз қамтылған отбасының еңбекке қабілетті мүшелеріне жұмыс іздеу, кәсіптік бағдар алу және жұмыспен қамту бағдарламаларына қатысу мүмкіндігі беріледі.

Мансап орталықтары азаматтарға бос жұмыс орындарын іздеуге, жұмыс берушімен байланыс орнатуға және лайықты қызмет таңдауға көмектеседі. Қызметтер тегін көрсетіледі. Азамат Электрондық еңбек биржасы арқылы да бос жұмыс орындарын қарай алады.

Жағдайға қарай жұмыссыз азамат:

• тұрақты бос жұмыс орнына;
• қоғамдық жұмысқа;
• әлеуметтік жұмыс орнына;
• жастар практикасына;
• алғашқы жұмыс орны жобасына;
• кәсіптік оқуға немесе қайта даярлауға жіберілуі мүмкін.

Бұл шаралардың барлығы әр адамға автоматты түрде ұсынылмайды. Қатысу тәртібі азаматтың мәртебесіне, жасына, біліміне, тәжірибесіне және өңірдегі бағдарламаларға байланысты белгіленеді.

Егер азамат бұрын ресми жұмыс істеп, ол үшін Мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру қорына әлеуметтік аударымдар жүргізілсе, жұмысынан айырылған жағдайда әлеуметтік төлем алу мүмкіндігі бар. Ол үшін алдымен жұмыс іздеуші, кейін жұмыссыз ретінде тіркелу қажет.

Көпбалалы отбасыға төленетін жәрдемақы табысқа байланысты ма?

Көпбалалы отбасыларға берілетін мемлекеттік жәрдемақы АӘК-тен бөлек төленеді. Оны бірге тұратын төрт және одан көп кәмелетке толмаған баласы немесе күндізгі бөлімде білім алып жүрген 23 жасқа дейінгі балалары бар отбасылар ала алады.

Бұл жәрдемақыны тағайындаған кезде отбасының табысы есепке алынбайды. Сондықтан көпбалалы отбасы белгіленген талаптарға сай келсе, табысына қарамастан төлемге өтініш бере алады.

2026 жылы төрт баласы бар отбасыға айына 69 330 теңге, бес балаға 86 673 теңге, алты балаға 104 016 теңге, жеті балаға 121 359 теңге төленеді. Сегіз және одан көп баласы бар отбасыларға жетінші баладан кейінгі әр балаға қосымша мөлшер есептеледі.

Егер көпбалалы отбасының жан басына шаққандағы табысы кедейлік шегінен төмен болса, ол көпбалалы отбасы жәрдемақысымен қатар АӘК-ке де өтініш бере алады. Алайда АӘК мөлшерін есептеу кезінде заңнамада ескерілетін табыстар есепке алынады.

Жергілікті әкімдіктер қандай көмек бере алады?

Республикалық деңгейдегі төлемдерден бөлек, мәслихаттар мұқтаж азаматтардың жекелеген санаттарына әлеуметтік көмек көрсету ережелерін бекітеді.

Жергілікті көмек өмірлік қиын жағдайға тап болған, өрттен, табиғи апаттан немесе басқа төтенше жағдайдан зардап шеккен азаматтарға, ауыр сырқатқа байланысты шығынға ұшыраған отбасыларға және өңір белгілеген басқа санаттарға берілуі мүмкін.

Көмек түрі мен мөлшері әр өңірде бірдей емес. Оны жергілікті мәслихат бекіткен қағидалар анықтайды. Сондықтан азамат өзінің қаласы немесе ауданы бойынша қандай көмек қарастырылғанын жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімінен нақтылағаны дұрыс.

Мұндай төлемдер көбіне өтініш негізінде тағайындалады. Азамат өмірлік қиын жағдайын және материалдық қажеттілігін растайтын құжаттарды ұсынуы мүмкін.

Әлеуметтік қолдау автоматты түрде тағайындала ма?

Кейбір әлеуметтік төлемдер проактивті форматта ұсынылғанымен, аз қамтылған отбасыларға арналған көмектің барлығы бірдей автоматты түрде берілмейді.

АӘК, тұрғын үй көмегі және жергілікті әлеуметтік төлемдер үшін көбіне жеке өтініш беру қажет. Азамат өзінің көмек алуға құқығы барын білмесе немесе уақытында өтініш тапсырмаса, төлем тағайындалмай қалуы мүмкін.

Сондықтан отбасының табысы төмендесе, жұмысынан айырылса, коммуналдық шығыны өссе немесе басқа қиын жағдай туындаса, тұрғылықты жеріндегі Мансап орталығына, әлеуметтік бағдарламалар бөліміне немесе ауылдық округ әкімдігіне жүгінген жөн.

Өтініш не себепті қабылданбауы мүмкін?

Әлеуметтік көмек тағайындаудан бас тартуға бірнеше жағдай себеп болуы ықтимал. Соның ішінде отбасының жан басына шаққандағы табысы белгіленген шектен жоғары болуы, жалған немесе толық емес ақпарат ұсыну, қажетті құжаттардың болмауы және еңбекке қабілетті мүшенің жұмыспен қамту шараларына қатысудан негізсіз бас тартуы бар.

Тұрғын үй көмегі бойынша да отбасының баспанаға қатысты жағдайы, тіркелген мекенжайы, коммуналдық шығындары мен жергілікті ережелердегі талаптар тексеріледі.

Өтініш қабылданбаған жағдайда азаматқа оның себебі түсіндірілуге тиіс. Өтініш беруші шешіммен келіспесе, белгіленген тәртіппен шағым түсіре алады.

Негізгі мақсат – отбасының табысын тұрақтандыру

Аз қамтылған азаматтарға арналған қолдау жүйесінің басты міндеті – отбасының күнделікті шығынын уақытша өтеу ғана емес, оның тұрақты табыс табуына жағдай жасау.

Сол себепті атаулы әлеуметтік көмек жұмыспен қамту, оқыту, кәсіптік бағдарлау және әлеуметтік бейімдеу шараларымен бірге ұсынылады. Ал тұрғын үй көмегі коммуналдық төлемдердің салмағын азайтса, білім беру саласындағы қолдау балалардың әлеуметтік жағдайына қарамастан мектепке дайын баруына мүмкіндік береді.

Қазақстандағы әлеуметтік көмек бірнеше жүйе арқылы көрсетілетіндіктен, бір отбасы талаптарға сай келген жағдайда бірден бірнеше қолдау түріне өтініш бере алады. Алайда әр төлемнің өз шарты, есептеу тәртібі және өтініш беру жолы бар. Сондықтан азаматтарға ресми ақпаратты eGov.kz порталынан, Мансап орталығынан немесе тұрғылықты жеріндегі әлеуметтік қорғау органынан нақтылау маңызды.