Қазақстан қалалары жеті жылда қалай өзгерді?

Соңғы жеті жылда Қазақстанның әлеуметтік инфрақұрылымын дамыту жұмыстары жаңа кезеңге өтті. Бұрын ірі қалалардағы құрылыс қарқыны мен жаңа нысандардың санына басымдық берілсе, бүгінде жаңғырту үдерісі облыс орталықтарын, шағын қалалар мен ауылдық елді мекендерді де кеңінен қамтып отыр. Мектептер, медициналық мекемелер мен спорт кешендерінің салынуы өңір тұрғындары үшін негізгі әлеуметтік қызметтердің қолжетімділігін арттыруға бағытталған.

Бұл өзгерістердің ауқымын 2019 жылдан бергі көрсеткіштерден байқауға болады. Осы кезеңде елде 1,1 миллион оқушы орнына арналған 1 301 мектеп салынып, 1 259 медициналық нысан және 536 спорт ғимараты пайдалануға берілді. Аталған көрсеткіштер инфрақұрылымдық дамудың бірнеше бағыт бойынша қатар жүріп жатқанын аңғартады.

Алайда жаңа ғимараттардың санымен ғана шектелуге болмайды. Инфрақұрылымның нақты нәтижесі оның қай жерде орналасқанына, жергілікті тұрғындардың сұранысына қаншалықты жауап беретініне және күнделікті өмір сапасына қалай әсер ететініне байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, соңғы жеті жылдағы өзгерістердің басты ерекшелігі – әлеуметтік нысандар құрылысын өңірлердің нақты қажеттіліктерімен ұштастыруға ұмтылыс.

Қазақстандағы әлеуметтік инфрақұрылымның жаңаруында білім беру саласы маңызды орын алады. 2019 жылдан бері салынған 1 301 мектеп 1,1 миллион оқушы орнына есептелген. Бұл білім беру орындарына деген сұранысты өтеуге және оқушы санының өсуіне байланысты туындайтын жүктемені азайтуға бағытталған.

Елдегі 8 мыңнан астам жалпы білім беретін мектептің 5 мыңнан астамы ауылдық жерлерде орналасқан. Демек, білім беру инфрақұрылымын дамыту мәселесі ірі қалалардағы оқушы орындарының тапшылығын шешумен ғана шектелмейді. Ауыл балаларының да заманауи оқу ортасына қол жеткізуі маңызды міндет болып қала береді.

Осы бағыттағы бастамалардың бірі – «Келешек мектептері» жобасы. Жоба аясында 460 мың оқушы орнына арналған 217 жаңа форматтағы мектеп салынды. Оның 84-і ауылдық жерлерде бой көтерді. Бұл мектептер пәндік кабинеттермен, зертханалармен, компьютерлік сыныптармен және спорттық инфрақұрылыммен жабдықталады.

Жаңа мектептердің ерекшелігі – білім алуға арналған орын санын көбейтумен қатар, оқу ортасының сапасын жақсартуға бағытталуы. Заманауи жабдықтар мен арнайы кабинеттер оқушылардың практикалық білім алуына мүмкіндік береді. Дегенмен мұндай мүмкіндіктердің тұрақты нәтижеге айналуы педагогтермен қамтамасыз етуге, оқу сапасына және мектептердің тиімді жұмыс істеуіне де байланысты.

Қала мен ауылдағы білім беру инфрақұрылымына қойылатын талаптар да бірдей емес. Ірі қалаларда жаңа тұрғын алаптардың пайда болуы мен халық санының өсуі қосымша мектеп салуды қажет етеді. Ал ауылдық жерлерде басты мәселе – білім беру қызметінің қолжетімділігі мен мектептердің материалдық-техникалық жағдайын жақсарту.

Сондықтан мектеп құрылысын жоспарлау кезінде демографиялық ахуал, қолданыстағы ғимараттардың жай-күйі және оқушы орындарының тапшылығы ескерілуі маңызды. Бұл тәсіл инфрақұрылымды жай ғана кеңейтуге емес, оны нақты сұранысқа сай дамытуға мүмкіндік береді.

Медициналық көмек: әлеуметтік қызметтер тұрғындарға жақындай түсті 

Соңғы жеті жылдағы елеулі өзгерістердің тағы бір бағыты – денсаулық сақтау инфрақұрылымы. Осы кезеңде Қазақстанда ауруханалар, емханалар, дәрігерлік амбулаториялар мен медициналық пункттерді қоса алғанда, 1 259 нысан пайдалануға берілді.

Бұл бағытта ауылдық жерлердегі алғашқы медициналық көмектің қолжетімділігін арттыруға ерекше назар аударылды. «Ауылдық денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында алғашқы медициналық-санитариялық көмек көрсететін 655 нысан салынды. Соның нәтижесінде 200-ден астам ауыл алғаш рет өз медициналық мекемесіне ие болды. Ал шамамен 1 миллион ауыл тұрғынына тұрғылықты жеріне жақын жерде медициналық көмек алу мүмкіндігі жасалды.

Аталған көрсеткіштердің әлеуметтік маңызы зор. Ауылдық елді мекендерде медициналық мекеменің болуы тұрғындардың дәрігерге қаралу үшін аудан орталығына немесе ірі қалаға бару қажеттілігін азайтуға ықпал етеді. Әсіресе алғашқы медициналық көмек көрсету, аурудың алдын алу және науқастарды уақытылы тексеру тұрғысынан мұндай нысандардың орны бөлек.

Өңірлерде іске асқан жобалар да осы бағыттағы өзгерістерді көрсетеді. Маңғыстау облысының Мұнайлы ауылында аудандық аурухана құрылысы аяқталды. Риддерде көпбейінді аурухана, Ақтауда жедел медициналық жәрдем станциясы салынды. Алматы облысының Ұзынағаш және Нарынқол ауылдарында ауысымына 250 адам қабылдайтын екі емхана бой көтерді.

Бұл нысандардың географиялық орналасуы инфрақұрылымдық дамудың облыс орталықтарымен шектелмейтінін көрсетеді. Медициналық қызметтерді елді мекендердің өзінде ұсыну өңірлердегі әлеуметтік жағдайды жақсартудың маңызды тетігіне айналып келеді.

Сонымен бірге медициналық нысанның салынуы сапалы медициналық қызметтің толық қамтамасыз етілгенін өздігінен білдірмейді. Оның тиімділігі дәрігерлер мен орта медицина қызметкерлерінің жеткіліктілігіне, жабдықтардың сапасына және қажетті медициналық қызметтердің нақты көрсетілуіне байланысты. Сондықтан келесі кезеңде инфрақұрылымды кадрлық және материалдық ресурстармен қамтамасыз ету мәселесі де маңызды болмақ.

Әлеуметтік инфрақұрылымды жаңарту жұмыстары спорт саласын да қамтиды. Соңғы жеті жылда елімізде 536 жаңа спорт нысаны салынды. Осы кезеңде халықтың спорт ғимараттарымен қамтамасыз етілу деңгейі 44 пайыздан 59,6 пайызға дейін өсті.

Өңірлерде бой көтерген нысандардың сипаты әртүрлі. Қостанайда Мұз сарайы пайдалануға берілсе, Алматы облысында Республикалық олимпиадалық даярлау базасы жұмысын бастады. Қызылордада 11 мың көрерменге арналған, жабыны УЕФА талаптарына сәйкес келетін заманауи стадион салынды.

Түркістанда Мұз сарайы, Теннис орталығы және халықаралық деңгейдегі ескек есу каналы пайда болды. Ақтөбеде 2025 жылы 20-дан астам спорт түрін дамытуға арналған, күніне 500 адамға дейін қабылдай алатын «Қуат» инклюзивті спорт кешені ашылды. Ал Ақмола облысының Зеренді ауылында ауданы 6 мың шаршы метрден асатын балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінің спорт кешені пайдалануға берілді.

Бұл жобалар спорт инфрақұрылымының тек кәсіби спортшыларды даярлауға емес, балалар мен жасөспірімдердің спортпен айналысуына және тұрғындардың белсенді өмір салтын ұстануына да жағдай жасауға бағытталғанын көрсетеді. Әсіресе ауылдар мен шағын қалаларда жаңа спорт нысандарының ашылуы жергілікті тұрғындардың спорттық секциялар мен жаттығу орындарына қолжетімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

Дегенмен спорт кешендерінің тиімділігі олардың қаншалықты жиі пайдаланылатынымен, тұрғындар үшін қолжетімділігімен және тұрақты жұмыс істеуімен өлшенеді. Осы себепті жаңа нысандарды салумен қатар, оларды күтіп ұстау, жаттықтырушылармен қамтамасыз ету және бұқаралық спортты дамыту мәселелері де назарда болуы қажет.

Жалпы, соңғы жеті жылдағы өзгерістер Қазақстанның әлеуметтік инфрақұрылымы біртіндеп кеңейіп, өңірлік қамту аясы артып келе жатқанын аңғартады. Мектептер, ауруханалар мен спорт кешендері облыс орталықтарында ғана емес, шағын қалалар мен ауылдарда да салынып жатыр.

Бұл үдерістің негізгі нәтижесі жаңа ғимараттардың санымен ғана өлшенбейді. Оның маңызы – тұрғындардың білім беру, медициналық көмек алу және спортпен айналысу мүмкіндіктерінің тұрғылықты жеріне жақындай түсуінде. Ал инфрақұрылымдық жаңарудың ұзақ мерзімді тиімділігі осы нысандардың сапалы қызмет көрсетуіне және жергілікті халықтың нақты қажеттіліктеріне қаншалықты жауап беретініне байланысты.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстанның әлеуметтік инфрақұрылымын дамытудағы маңызды міндеттердің бірі – құрылыс қарқынын сақтай отырып, өңірлер арасындағы қолжетімділік пен қызмет сапасының айырмашылығын азайту. Өйткені қалалар мен ауылдардың тұрақты дамуы тұрғындардың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін әлеуметтік мүмкіндіктердің теңгерімді қалыптасуымен тығыз байланысты.