Қазақ балалары YouTube-та не көріп жүр? Ұлттық контент неге аз?

Телефон экранына телмірген бес жасар бала ағылшын тілінде сөйлейтін кейіпкердің әзілін жатқа айтып отыр. Қасындағы планшеттен жапон анимесінің үзіндісі қосылған. Ал қазақ ертегілеріндегі Алдар көсе мен Ер Төстікті ол тек кітаптан ғана біледі. Бұл – бүгінгі Қазақстандағы көптеген отбасыға таныс көрініс.

Цифрлық технологиялар дәуірінде балалардың әлемі бұрын-соңды болмаған қарқынмен өзгеріп келеді. Егер бірнеше жыл бұрын олардың негізгі ақпарат көзі теледидар болса, бүгінде YouTube, TikTok, стримингтік платформалар, мобильді ойындар мен әлеуметтік желілер балалардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Олар ақпаратты тек қабылдап қана қоймай, өздері де контент өндірушіге айналып келеді.

Бұл өзгеріс балалардың дүниетанымына, тілдік ортасына, мәдени талғамына және ұлттық болмысына тікелей әсер етеді. Сондықтан бүгінгі күні «Қазақ балалары не көріп жүр?» деген сұрақ тек ата-аналарды ғана емес, мемлекет пен қоғамды да алаңдатып отыр, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі.

Балалар контенті – мәдени қауіпсіздік мәселесі

Балаларға арналған контентті көпшілік ойын-сауық ретінде қабылдайды. Алайда әлемдік тәжірибе оның стратегиялық маңызын әлдеқашан дәлелдеді.

UNESCO мен UNICEF зерттеулерінде ерте жаста тұтынатын медиаконтенттің баланың тілдік дамуына, құндылықтар жүйесіне және әлеуметтік мінез-құлқына ықпал ететіні атап көрсетіледі. Демек, мультфильм мен балалар бағдарламасы – жай ғана көңіл көтеру құралы емес, тәрбие мен мәдени ықпалдың маңызды тетігі.

Осы себепті АҚШ Disney, Pixar, DreamWorks сияқты алып студияларды қалыптастырса, Жапония аниме индустриясын ұлттық брендке айналдырды. Оңтүстік Корея балалар анимациясын экспорттық өнім ретінде дамытып, оны шығармашылық экономиканың маңызды бағытына айналдырды.

Қазақстан үшін де бұл мәселе күн тәртібінен түскен емес. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бірнеше рет балаларға арналған қазақ тіліндегі сапалы контенттің тапшылығына назар аударып, ұлттық құндылықтарды дәріптейтін мультфильмдер мен балалар бағдарламаларын көбейту қажеттігін айтты. Бұл тапсырмалар кейінгі жылдары мемлекеттік саясаттың маңызды бағытына айналды.

Қазақ балаларының медиакеңістігі қалай өзгерді?

Бүгінгі бала бұрынғы ұрпақпен салыстырғанда мүлде басқа ақпараттық ортада өмір сүріп жатыр.

Күнделікті медиатұтынуда шетелдік өнімдердің үлесі басым. Балалар Disney, Netflix, Cartoon Network, Nickelodeon және YouTube платформаларындағы мыңдаған сағаттық контентке еркін қол жеткізе алады.

Бұл өнімдердің сапасы жоғары, сюжеті қызықты, техникалық деңгейі әлемдік стандарттарға сай.

Бірақ осының көлеңкесінде тағы бір мәселе туындайды.

Бала күн сайын өзге мәдениеттің кейіпкерлерімен бірге өседі. Ол Суперменді, Өрмекші адамды немесе Эльзаны жақсы таниды, ал Алдар көсе, Ер Төстік немесе Қожанасырды сирек көреді. Соның салдарынан ұлттық кейіпкерлердің бала санасындағы орны әлсірейді.

Сарапшылар мұны жай ғана мәдени құбылыс емес, ұлттық ақпараттық кеңістіктің бәсекеге қабілеттілігімен байланысты мәселе ретінде қарастырады.

Мемлекет неге балалар контентіне ерекше назар аударып отыр?

Соңғы бірнеше жылда Қазақстанда шығармашылық индустрияларды дамыту мемлекеттік саясаттың жаңа бағытына айналды.

2022 жылы креативті индустрияны дамыту тұжырымдамасы қабылданып, кейін бұл бағыттағы инфрақұрылым кеңейе түсті. 2026 жылы Қазақстанның Креативті индустрияларды дамыту қоры балаларға арналған қазақ тіліндегі контентті басым бағыттардың бірі ретінде жариялады. Қордың мәліметінше, бүгінде еліміздегі шығармашылық индустрияның ең қарқынды дамып келе жатқан салаларының қатарында анимация, кино, IT және геймдев бар. Сондай-ақ елдің барлық 20 өңірінде creative hub орталықтары ашылып, шығармашылық жобаларды қолдау тетіктері кеңейтілуде.

Бұл өзгерістердің түпкі мақсаты – балалардың бос уақытын сапалы әрі ұлттық мазмұндағы өнімдермен толықтыру ғана емес, шығармашылық экономиканың жаңа секторын қалыптастыру.

Қазақстандық балалар не көргісі келеді?

Балалардың қызығушылығы да өзгеріп келеді. Қазіргі аудитория жылдам сюжет, сапалы графика, тартымды кейіпкерлер мен интерактивті форматтарды күтеді.

Осы тұрғыдан алғанда, қазақ контентінің алдында екі үлкен міндет тұр.

Біріншісі – ұлттық мазмұнды сақтай отырып, әлемдік сапаға жақындау.

Екіншісі – балаларды қызықтыра алатын жаңа кейіпкерлер жасау.

Өйткені қазіргі бала үшін тек тәрбиелік мазмұн жеткіліксіз. Егер өнім техникалық жағынан әлсіз болса немесе сюжеттік динамикасы баяу болса, ол бірнеше секунд ішінде басқа платформаға ауысып кетеді.

Сондықтан балалар контентін дамыту тек мәдени емес, технологиялық және шығармашылық бәсекелестік мәселесіне де айналып отыр.

Балалар контентін дамыту мақсатындағы мемлекеттік бастамалар

Соңғы жылдары Қазақстанда балаларға арналған сапалы әрі қауіпсіз медиакеңістікті қалыптастыру мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының біріне айналды. Бұл бағыт тек мультфильм шығарумен ғана шектелмейді. Ол балалар әдебиетін, телевизиялық бағдарламаларды, танымдық жобаларды, анимацияны, цифрлық платформаларды және ұлттық құндылықтарды дәріптейтін заманауи медиаконтентті қамтиды.

2026 жылы қабылданған «Қазақстан балалары» 2026–2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы осы жұмыстың негізгі стратегиялық құжатына айналды. Құжатта балалардың қауіпсіз ақпараттық ортада тәрбиеленуі, ұлттық мәдени құндылықтарды дәріптейтін контент көлемін ұлғайту, цифрлық ортадағы қауіпсіздікті күшейту және шығармашылық индустрияларды дамыту басым бағыт ретінде белгіленген. Тұжырымдама төрт негізгі бағытты қамтып, онда балаларға арналған сапалы медиаөнімдер өндірісін кеңейтуге ерекше назар аударылған.

Ұлттық телеарналардың балаларға бет бұруы

Соңғы екі жылда мемлекеттік телеарналар балалар бағдарламаларының үлесін арттыра бастады. «Balapan» телеарнасы бұрынғыдай негізгі балалар арнасы болып қала бергенімен, басқа республикалық арналар да балаларға арналған жобаларды көбейтуде.

Арналарда:

• қазақ тіліндегі танымдық бағдарламалар;
• ғылым мен технологияны таныстыратын жобалар;
• тарихи-танымдық циклдер;
• отбасылық телебағдарламалар;
• ұлттық ойындар мен дәстүрлерді насихаттайтын хабарлар көбейіп келеді.

Мұның өзі балалардың қазақ тіліндегі сапалы контентке қолжетімділігін кеңейтуді көздейді.

Анимация өндірісіне қолдау күшейді

Соңғы жылдары Мәдениет және ақпарат министрлігі, «Қазақанимация» шығармашылық бірлестігі және жеке студиялар бірлесіп жаңа жобаларды жүзеге асыруда.

Негізгі бағыттар:

• толықметражды мультфильмдер;
• қысқаметражды анимациялық сериалдар;
• қазақ ертегілерінің желісі бойынша фильмдер;
• тарихи тұлғалар туралы анимациялар;
• ұлттық кейіпкерлерді қалыптастыру.

2025–2026 жылдары бірқатар жаңа мультсериалдар өндіріске жіберіліп, халықаралық фестивальдерге қатысуда. Сонымен бірге мемлекеттік тапсырыс арқылы балаларға арналған ондаған жаңа эпизод дайындалуда.

Ұлттық кейіпкерлерді қалыптастыру

Бүгінгі таңда әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, балалардың дүниетанымын мультфильм кейіпкерлері қалыптастырады.

• Disney үшін – Mickey Mouse;
• Жапония үшін – Doraemon;
• Финляндия үшін – Moomin;
• Оңтүстік Корея үшін – Pororo ұлттық брендке айналды.

Қазақстанда да осындай танымал кейіпкерлерді қалыптастыру бағытында жұмыстар жүріп жатыр.

Мысалы:

• Алдар көсе;
• Қожанасыр;
• Ер Төстік;
• Тазша бала;
• Күлтегін;
• Томпақ;

ұлттық ертегілер кейіпкерлері қазіргі заманғы анимация тіліне бейімделуде.

Сарапшылардың пікірінше, дәл осындай кейіпкерлер балалардың ұлттық болмысын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

Балалар әдебиетін экранға шығару

Қазіргі таңда балалар әдебиетін мультфильмге айналдыру жұмыстары да қолға алынуда.

Қазақстандық жазушылардың шығармалары бойынша:

• қысқаметражды мультфильмдер;
• анимациялық сериалдар;
• комикстер;
• аудиокітаптар әзірленіп жатыр.

Бұл балалардың кітап оқуға деген қызығушылығын арттырудың тиімді тәсілдерінің бірі ретінде қарастырылады.

Цифрлық платформалар дамып келеді

Балалар бүгінде теледидардан гөрі YouTube, TikTok және түрлі стримингтік платформаларды жиі пайдаланады.

Сондықтан мемлекеттік саясат енді тек телеарналармен шектелмей, интернет кеңістігіндегі қазақ тіліндегі балалар контентін көбейтуге бағытталып отыр.

Бұл бағытта:

• балаларға арналған YouTube жобалары;
• мобильді қосымшалар;
• анимациялық білім беру платформалары;
• қазақ тіліндегі интерактивті ойындар;
• цифрлық кітапханалар әзірленуде.

Сонымен қатар балаларды зиянды ақпараттан қорғау мәселесі де жаңа тұжырымдамада маңызды орын алған. Құжатта балалардың деструктивті онлайн-контенттен қорғалуы, қауіпсіз цифрлық орта қалыптастыру және медиа сауаттылықты арттыру міндеттері белгіленген.

Шығармашылық индустрияны дамыту

Балалар контенті бүгінде шығармашылық индустрияның маңызды саласына айналып келеді.

Қазақстанда:

• аниматорлар даярлау;
• сценаристер мектебін дамыту;
• CGI және 3D технологияларын енгізу;
• халықаралық копродукцияларды іске асыру;
• анимациялық студияларды қолдау бағытында жұмыстар жүргізілуде.

Мемлекет шығармашылық индустрияны экономиканың жаңа драйверлерінің бірі ретінде қарастырып отыр.

Негізгі мәселе — сапа мен тұрақтылық

Дегенмен, салада шешімін күткен мәселелер де аз емес.

Олардың қатарында қазақ тіліндегі контенттің әлі де жеткіліксіздігі, тұрақты қаржыландырудың болмауы, халықаралық деңгейдегі маркетингтің әлсіздігі, тәжірибелі аниматорлардың тапшылығы, лицензиялық өнімдер нарығының дамымауы, мультфильмдердің цифрлық платформаларға аз шығуы.

Сарапшылардың айтуынша, балалар контентін дамыту тек мәдени саясат емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесі ретінде қарастырылуы тиіс. Себебі бүгінгі бала қай мультфильмді көрсе, ертеңгі дүниетанымы да соған сәйкес қалыптасады.

Қазақстанда балаларға арналған контент саласы соңғы жылдары жаңа кезеңге аяқ басты. Мемлекеттік қолдау күшейіп, анимация өндірісі жанданып, ұлттық кейіпкерлерді жаңғыртуға, қазақ тіліндегі цифрлық өнімдерді көбейтуге бағытталған нақты жобалар жүзеге асырылып жатыр. «Қазақстан балалары» тұжырымдамасының қабылдануы бұл жұмысты жүйелі деңгейге көтеруге мүмкіндік берді.

Алайда жаһандық медианарықтағы бәсеке өте жоғары. Сондықтан балалар контентін дамыту бір реттік жобалармен шектелмеуі керек. Ұлттық анимация, сапалы сериалдар, танымдық бағдарламалар, ойындар мен цифрлық өнімдер үздіксіз өндіріліп отырғанда ғана қазақ баласының ақпараттық кеңістігін өзіміздің мазмұнмен толықтыра аламыз.

Өйткені бүгінгі экран алдындағы бала – ертеңгі Қазақстанның азаматы. Оның қандай кейіпкерге еліктейтіні, қай тілде ойлайтыны және қандай құндылықтарды бойына сіңіретіні дәл бүгін жасалып жатқан балалар контентіне тікелей байланысты.