Психологқа жүгіну бұрын көпшілік үшін жабық тақырып саналса, бүгінде ол адамның психикалық саулығын сақтаудың қалыпты әрі маңызды тетігіне айналып келеді. Қазақстанда қабылданған «Психологиялық қызмет туралы» заң осы өзгерістің заңдық негізін қалап, саладағы кәсіби талаптар мен азаматтардың құқықтарын айқындауға жол ашты. Бұл қадам нені өзгертеді және әлем елдері психологиялық қызметті қалай реттеп отыр? Осы мақалада осы сұрақтарға жауап іздейміз.

Психикалық денсаулық – заманауи қоғамның стратегиялық мәселесі

Бүгінгі таңда адамның денсаулығы тек оның физикалық жағдайымен ғана өлшенбейді. Қоғамның тұрақтылығы, еңбек өнімділігі, білім сапасы және әлеуметтік әл-ауқат адамның психологиялық жағдайымен тікелей байланысты. XXI ғасырда психикалық денсаулық мәселесі әлемдік деңгейдегі стратегиялық бағыттардың біріне айналды.

Бұған дейін психологиялық көмек көбіне жеке адамның мәселесі ретінде қабылданып келсе, қазіргі таңда ол қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің маңызды бөлігі ретінде қарастырылады. Себебі адамның эмоционалдық тұрақтылығы оның отбасы ішіндегі қарым-қатынасына, кәсіби дамуына, әлеуметтік белсенділігіне және жалпы өмір сапасына әсер етеді.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (WHO) мәліметі бойынша, әлемде шамамен 970 миллион адам психикалық денсаулыққа байланысты түрлі мәселелермен өмір сүреді. Ең жиі кездесетін бұзылыстардың қатарында депрессия мен үрейлік бұзылыстар бар. COVID-19 пандемиясынан кейін әлем бойынша алаңдаушылық пен депрессиялық жағдайлардың таралуы шамамен 25 пайызға артқаны тіркелді.

Бұл көрсеткіштер психологиялық көмекті тек медициналық сала мәселесі емес, мемлекеттің әлеуметтік саясатының маңызды бағыты ретінде қарастыру қажеттігін көрсетті.

Қазақстан да осы жаһандық үрдістен тыс қалған жоқ. Соңғы жылдары қоғамдағы әлеуметтік өзгерістер, ақпараттық қысым, жастар арасындағы эмоционалдық қиындықтар, жұмыс орнындағы күйзеліс, отбасылық мәселелер және цифрлық ортадағы тәуекелдер психологиялық қызметке деген сұранысты арттырды.

Қазақстандағы психологиялық қызмет: заңға дейінгі кезең

Қазақстанда психолог мамандығы ұзақ уақыт бойы әртүрлі салалар аясында ғана қарастырылып келді. Мектеп психологтары білім беру жүйесінде, клиникалық психологтар денсаулық сақтау саласында, әлеуметтік психологтар әлеуметтік қорғау мекемелерінде қызмет атқарды.

Алайда психологиялық қызметтің бірыңғай құқықтық негізі болмады.

Бұл бірнеше мәселені туындатты.

Біріншіден, психолог мамандығына қойылатын талаптар барлық жерде бірдей болған жоқ. Кейбір ұйымдар мамандарды әртүрлі критерийлер бойынша қабылдады.

Екіншіден, соңғы жылдары интернет кеңістігінде өзін психолог ретінде таныстыратын, бірақ арнайы кәсіби дайындығы жоқ адамдардың саны көбейді. Әлеуметтік желілер арқылы психологиялық кеңес беру, коучинг, түрлі тренингтер өткізу кең таралды. Бірақ олардың барлығы ғылыми психология қағидаларына сәйкес келе бермеді.

Үшіншіден, клиент пен психолог арасындағы қарым-қатынастың құқықтық шекаралары толық анықталмаған еді. Құпиялылық, кәсіби жауапкершілік, этикалық нормаларды сақтау мәселелері нақты жүйеленуді қажет етті.

Осы факторлар психологиялық қызметті жеке заң арқылы реттеу қажеттігін көрсетті.

«Психологиялық қызмет туралы» заң: жаңа құқықтық кезең

Қазақстанда психологиялық қызметті заңнамалық реттеу осы саладағы маңызды өзгерістердің бірі болды. 2026 жылы қабылданған «Психологиялық қызмет туралы» заң психологиялық көмекті ұйымдастырудың құқықтық негізін қалыптастыруға бағытталған.

Бұл заңның басты мақсаты – психологтардың қызметін шектеу емес, керісінше халыққа көрсетілетін психологиялық көмектің сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Заң бірнеше негізгі бағытты қамтиды:

1. Психолог мамандығының кәсіби мәртебесін анықтау

Енді психолог қызметіне қойылатын талаптар жүйеленеді. Мамандардың біліміне, кәсіби даярлығына және біліктілігін арттыруына қойылатын талаптар маңызды орын алады.

2. Клиент құқықтарын қорғау

Психологиялық көмек көрсету кезінде:

• құпиялылық сақтау;
• клиенттің ерікті келісімі;
• жеке тұлғаның құқықтарын құрметтеу;
• ғылыми негізделген әдістерді пайдалану

негізгі қағидалар ретінде қарастырылады.

3. Кәсіби жауапкершілікті күшейту

Психологтың қызметі енді тек маманның жеке тәжірибесіне емес, кәсіби стандарттарға негізделуі тиіс.

Бұл азаматтардың сапасыз немесе ғылыми негізделмеген психологиялық қызметтен қорғалуына мүмкіндік береді.

Неліктен бұл заң дәл қазір қажет болды?

Соңғы жылдары Қазақстанда психологиялық көмекке деген қажеттілік айқын өсті.

Әсіресе мына бағыттар өзекті болып отыр:

Жастардың психологиялық жағдайы.
Мектеп оқушылары мен студенттер арасында стресс, емтихан қысымы, буллинг, әлеуметтік желілердің әсері сияқты мәселелер жиі кездеседі.

Еңбек саласындағы психологиялық қиындықтар.
Кәсіби күйзеліс (burnout), эмоционалдық шаршау және жұмыс пен жеке өмір арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы көптеген мамандықтарда байқалады.

Отбасылық және әлеуметтік мәселелер.
Ажырасу, тұрмыстық зорлық-зомбылық, жалғыздық және әлеуметтік оқшаулану жағдайларында психологиялық қолдау маңызды рөл атқарады.

Қазақстан үшін ерекше маңызды мәселелердің бірі – суицидтің алдын алу. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Қазақстанды ұзақ уақыт бойы суицид деңгейі жоғары елдердің қатарына енгізіп келді. Бұл мәселе психологиялық көмектің қолжетімділігі мен алдын алу жүйесін күшейтудің маңызын көрсетті.

Әлем елдері психологиялық қызметті қалай реттейді?

Қазақстан бұл бағытта әлемдік тәжірибеге сүйенуде. Көптеген дамыған мемлекеттерде психолог мамандығы ондаған жыл бұрын заңмен реттелген.

АҚШ тәжірибесі

АҚШ-та психологтардың қызметі штат деңгейінде лицензияланады. Әрбір психолог кәсіби талаптарға сай екенін дәлелдеуі керек.

Лицензия алу үшін:

• жоғары кәсіби білім;
• тәжірибелік дайындық;
• кәсіби емтихан;
• этикалық талаптарды сақтау

міндетті.

Канада моделі

Канадада психологтарды арнайы кәсіби кеңестер бақылайды. Олар мамандарды тіркейді, кәсіби стандарттардың сақталуын қадағалайды.

Ұлыбритания тәжірибесі

Ұлыбританияда психологтар мемлекеттік кәсіби тіркелім арқылы жұмыс істейді. Арнайы кәсіби атауларды тек тіркелген мамандар ғана пайдалана алады.

Германия және Австралия

Бұл елдерде психологтардың кәсіби дамуы үздіксіз процесс ретінде қарастырылады. Мамандар белгілі уақыт сайын біліктілігін жетілдіруге міндетті.

Халықаралық тәжірибенің негізгі қағидасы біреу:

психологиялық қызметті реттеу – мамандарды шектеу емес, азаматтардың қауіпсіздігін қорғау механизмі.

Қазақстан үшін алдағы міндеттер

Заңның қабылдануы – үлкен қадам болғанымен, бұл процестің бастамасы ғана.

Алдағы кезеңде бірнеше бағыт маңызды болады:

Бірыңғай кәсіби тіркелім қалыптастыру

Халыққа нақты кімнің кәсіби психолог екенін анықтау мүмкіндігін беру қажет.

Сертификаттау жүйесін жетілдіру

Психологтардың кәсіби деңгейін тұрақты бағалау халықаралық тәжірибеге сәйкес дамуы тиіс.

Аймақтар арасындағы айырмашылықты азайту

Қазіргі таңда ауылдық жерлердегі психологиялық көмектің қолжетімділігі өзекті мәселе болып отыр.

Онлайн психологиялық қызметті реттеу

Цифрлық технологиялардың дамуы психологиялық көмектің жаңа формаларын қалыптастыруда. Сондықтан онлайн кеңес берудің де кәсіби стандарттары қажет.

Психологиялық мәдениет қалыптасуының жаңа кезеңі

Қазақстандағы психологиялық қызметті заңдастыру – тек құқықтық өзгеріс емес, қоғамның психикалық денсаулыққа деген көзқарасының өзгергенін көрсететін маңызды құбылыс.

Бұрын психологқа жүгіну әлсіздік белгісі ретінде қабылданса, бүгінгі таңда ол адамның өзін дамытуға, қиындықтарды жеңуге және өмір сапасын арттыруға бағытталған саналы қадам ретінде қарастырыла бастады.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, психологиялық қызметтің тиімділігі үш негізгі факторға байланысты:

1. кәсіби мамандардың сапасы;
2. нақты құқықтық жүйе;
3. қоғамның психологиялық мәдениеті.

Қазақстан осы үш бағыттың алғашқы екеуін қалыптастыру кезеңіне қадам басты. Ендігі міндет – заңды тәжірибеде тиімді жүзеге асырып, әрбір азамат үшін сапалы әрі қолжетімді психологиялық көмектің тұрақты жүйесін құру.

Өйткені психикалық денсаулығы мықты қоғам ғана әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан тұрақты дами алады.