Пәтер, көлік, несие: Қазақстанда отбасының тұрмыстық деңгейі қалай бағаланады?
Цифрлық отбасы картасы қазақстандықтардың табысын, мүлкін, көлігін және несие міндеттемелерін ескеріп, әлеуметтік әл-ауқатын бес санат бойынша бағалайды.
Қазақстанда отбасының әл-ауқатын анықтау кезінде тек ай сайынғы табыс көлемі есепке алынбайды. Отбасының меншігіндегі баспана, көлік, жер телімі, кәсіпкерлік қызметі және несие міндеттемелері де назарға алынады. Осы мәліметтердің негізінде мемлекет азаматтардың әлеуметтік жағдайын бағалап, кімнің қолдауға мұқтаж екенін анықтайды.
Бұл жұмыс Цифрлық отбасы картасы арқылы жүзеге асырылады. Жүйе отбасының материалдық жағдайын бірнеше көрсеткіш бойынша талдап, оны әлеуметтік әл-ауқатының белгілі бір санатына жатқызады.
Отбасының әл-ауқаты қалай анықталады?
Цифрлық отбасы картасы 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап жұмыс істейді. Жүйеге 20,6 миллион қазақстандық енгізілген. Олар 6,2 миллион отбасыға біріктірілген.
Отбасының әлеуметтік жағдайын бағалау үшін 59 өлшемнен тұратын сегіз негізгі бағыт қарастырылады. Олардың қатарында табыс көлемі, тұрғын үй жағдайы, меншіктегі мүлік, көлік, жер учаскесі және кәсіпкерлік қызмет бар.
Сонымен бірге отбасы мүшелерінің жұмыспен қамтылуы, несие міндеттемелері мен мерзімі өткен берешектері де ескеріледі.
Демек, азаматтың табысы жоғары болғанымен, оның қаржылық міндеттемелері мен отбасындағы адам санына қарай әлеуметтік жағдайы өзгеше бағалануы мүмкін. Сол сияқты бір пәтердің немесе автокөліктің болуы да отбасының ауқатты екенін өздігінен білдірмейді. Негізгі шешім бірнеше көрсеткіштің жиынтығына байланысты қабылданады.
Әлеуметтік әл-ауқаттың бес санаты бар
Цифрлық отбасы картасы арқылы қазақстандық отбасылар әл-ауқатына қарай бес санатқа бөлінеді. Бұл әдістеме БҰҰ Даму бағдарламасымен бірлесіп, халықаралық тәсілдер негізінде әзірленген.
Санаттар мынадай:
- А санаты – әл-ауқаты жоғары отбасылар;
В санаты – тұрмысы бақуатты отбасылар;
С санаты – жағдайы қанағаттанарлық отбасылар;
D санаты – экономикалық тұрғыдан осал отбасылар;
Е санаты – экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан осал отбасылар.
Мәселен, әл-ауқаты жоғары А санатына жатқызу кезінде отбасының әр мүшесіне шаққандағы табысы жеті күнкөріс минимумынан кем болмауы ескеріледі. Берілген мәлімет бойынша, бұл көрсеткіш бір адамға шамамен 350 мың теңгені құрайды.
Бұдан бөлек, отбасы мүшелеріне шаққандағы тұрғын үй көлемі 120 шартты шаршы метрден басталатын бірнеше жылжымайтын мүліктің болуы, коммерциялық нысандар, жеке бизнес пен қымбат автокөліктер де бағаланады.
Алайда аталған белгілердің біреуінің болуы отбасының автоматты түрде А санатына енетінін білдірмейді. Әлеуметтік жағдай барлық көрсеткішті жиынтық түрде талдау арқылы анықталады.
Пәтер мен көлік отбасының жағдайына қалай әсер етеді?
Отбасының меншігіндегі мүлік әлеуметтік әл-ауқатты бағалаудағы маңызды көрсеткіштердің бірі саналады. Бірақ мұнда мүліктің бар-жоғына ғана емес, оның көлемі мен сипатына да мән беріледі.
Мысалы, бір отбасының жалғыз баспанасы болуы мүмкін. Екінші отбасының бірнеше пәтері немесе коммерциялық жылжымайтын мүлкі бар делік. Екі жағдайдың әлеуметтік тұрғыдан бірдей бағалануы міндетті емес.
Көлікке қатысты да осы қағида қолданылады. Отбасының автокөлігі бар екені оның міндетті түрде жоғары табысы бар екенін білдірмейді. Сондықтан көлік туралы мәлімет басқа көрсеткіштермен бірге қарастырылады.
Несие мен берешек те маңызды. Себебі отбасының табысы болғанымен, оның едәуір бөлігі қарызды өтеуге жұмсалуы мүмкін. Осы себепті әлеуметтік жағдайды бағалау кезінде отбасының кірісімен қатар қаржылық міндеттемелері де назардан тыс қалмайды.
Қате мәлімет отбасының әлеуметтік санатын өзгертуі мүмкін
Цифрлық отбасы картасындағы ақпарат ай сайын жаңартылып отырады. Отбасы мүшелерінің жұмыспен қамтылуы, мүліктік жағдайы немесе құрамы өзгерсе, бұл мәліметтер де жүйеде ескерілуі тиіс.
Алайда мемлекеттік дерекқорларда ескірген немесе қате ақпарат сақталып қалуы мүмкін. Мұндай жағдайда отбасының әлеуметтік жағдайы нақты ахуалына сәйкес бағаланбауы ықтимал.
Мәселен, азаматтың меншігінде жоқ жылжымайтын мүлік әлі де оның атына тіркеліп тұруы мүмкін. Сол сияқты пайдаланылмайтын немесе сатылып кеткен көлік туралы мәлімет жаңартылмаса, ол да бағалау нәтижесіне әсер етеді.
Қызметін тоқтатқанымен, ресми түрде жабылмаған жеке кәсіпкерлік те отбасының жағдайын анықтау кезінде есепке алынуы мүмкін.
Сондықтан азаматтарға өздері және отбасы мүшелері туралы мемлекеттік базалардағы мәліметтердің дұрыстығын тексеріп отырған жөн.
Қате ақпаратты қалай түзетуге болады?
Егер отбасының мүлкі немесе қаржылық жағдайы туралы мәлімет қате көрсетілсе, оны тиісті мемлекеттік орган арқылы түзетуге болады.
Мысалы, жылжымайтын мүлікке қатысты ақпаратты нақтылау үшін тұрғын үй қатынастары саласындағы уәкілетті органға жүгіну қажет. Көлік туралы деректерде қате болса, оны тіркеуге жауапты органға хабарласқан жөн.
Ал жеке кәсіпкерліктің мәртебесін нақтылау үшін мемлекеттік кірістер органдарына өтініш беруге болады.
Тиісті мемлекеттік жүйеде ақпарат түзетілгеннен кейін жаңартылған мәлімет Цифрлық отбасы картасына автоматты түрде түседі. Отбасының әлеуметтік әл-ауқат санаты келесі айлық есептеу кезінде қайта анықталады.
Цифрлық отбасы картасы қандай мүмкіндік береді?
Жүйенің негізгі міндеттерінің бірі – әлеуметтік қолдауға мұқтаж азаматтарды анықтау және оларға тиісті көмек түрлерін ұсыну.
Цифрлық отбасы картасы мемлекеттік органдардағы мәліметтерді біріктіріп, отбасының әлеуметтік жағдайын кешенді бағалауға мүмкіндік береді. Соның негізінде азаматтарға қолжетімді мемлекеттік қолдау шаралары туралы хабарлама жіберілуі мүмкін.
Бұл тәсіл әлеуметтік көмекті нақты қажеттілікке қарай бағыттауға арналған. Яғни, отбасының жағдайын бағалау кезінде тек табыс көлемі емес, оның күнделікті тұрмысындағы басқа да факторлар ескеріледі.
Осы ретте мемлекеттік дерекқорлардағы ақпараттың өзекті болуы маңызды. Өйткені қате немесе ескірген мәлімет отбасының әлеуметтік санатын анықтауға әсер етуі мүмкін. Сондықтан азаматтардың өз деректерін тексеріп, қажет болған жағдайда түзетуі мемлекеттік қолдау шараларын дұрыс бағалауға көмектеседі.