Отбасы – қоғамның алтын діңгегі: берекелі шаңырақтан берік қоғамға

Қазақстанда қыркүйектің екінші жексенбісінде Отбасы күні аталып өтеді. Бұл – күнтізбедегі кезекті атаулы дата ғана емес, шаңырақтың қоғамдағы орнына қайта үңіліп, ата-ана жауапкершілігі мен ұрпақ тәрбиесі туралы ойлануға мүмкіндік беретін маңызды күн. Өйткені адамның алғашқы ортасы да, алғашқы тәрбиесі де, алғашқы құндылықтары да отбасында қалыптасады.

Психолог Айнұр Үсенбаеваның айтуынша, отбасының қандай болатыны ең алдымен оны құрып отырған адамдардың өзіне байланысты.

Отбасы – өмірдің өзегі. Екі адам шаңырақ көтерген соң, оның ішкі-сыртқы әрлеуі солардың қолында. Қалай құрайды, солай құралады, – дейді маман. – Біздің халықтың танымында отбасы – ұрпақ, әулет, ел. Ал оның жауапкершілігін бағзы замандарда салт-дәстүрмен, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетумен, ананы сыйлап, әкені тыңдаумен шегендеп тастаған. Біздің Отбасы ұғымымыз – тек екі адамның бас құрауы емес, тұтас жауапкершілік, – дейді.

Психолог қазіргі жастар арасында отбасыны ең алдымен материалдық тұрғыдан қамтамасыз ету керек деген түсінік бар екенін атап өтеді.

Әрине, баспана, тұрақты табыс пен тұрмыстық жағдай – шаңырақтың маңызды тіректерінің бірі. Алайда отбасының беріктігін тек материалдық мүмкіндіктермен өлшеу жеткіліксіз. Ерлі-зайыптылар арасындағы сенім мен сыйластық, бір-бірін тыңдай білу, қиындықты бірге еңсеру, бала тәрбиесіне ортақ жауапкершілік те отбасының тұрақтылығын айқындайды.

Бұл мәселе бүгін бұрынғыдан да өзекті. Себебі қоғам өзгерген сайын отбасының алдындағы міндет те көбейді. Қазіргі ата-ана баланы асырап, білім берумен ғана шектелмейді. Оның эмоционалдық жағдайына, цифрлық ортадағы қауіпсіздігіне, әлеуметтік бейімделуіне және тұлға ретінде қалыптасуына да жауап береді.

Сондықтан отбасы мәселесі – жеке шаңырақтың ғана шаруасы емес. Ол әлеуметтік саясаттың, демографияның, білім мен денсаулық сақтау жүйесінің, тіпті еңбек нарығының мәселесімен тығыз байланысты.

Қазақстанда отбасыға қандай қолдау бар?

Қазақстанда отбасы институтын нығайту бағытында бірқатар мемлекеттік және қоғамдық механизм қалыптасқан. Олардың қатарында «Мерейлі отбасы» ұлттық конкурсы, Отбасын қолдау орталықтары, «Ата-ана академиясы» сияқты жобалар бар.

Мәселен, «Мерейлі отбасы» ұлттық конкурсы 2014 жылдан бері өткізіліп келеді. Оның мақсаты – өнегелі отбасыларды көпшілікке таныту арқылы отбасы құндылықтарын дәріптеу, ата-ананың бала тәрбиесіндегі жауапкершілігін арттыру және қоғамдағы отбасының жағымды бейнесін қалыптастыру.

Байқаудың ерекшелігі – отбасы тек бала саны немесе бірге өткізген жылдары арқылы бағаланбайды. Еңбек, спорт, ғылым, шығармашылық, волонтерлік, қайырымдылық және қоғамдық қызметте жетістікке жеткен шаңырақтар да өзара бәсекеге түседі.

2026 жылы конкурсқа еліміздің барлық өңірінен 3 611 отбасы өтінім берген. Оның 2 024-і өз еркімен қатысуға өтініш білдірсе, 1 583 отбасы жергілікті атқарушы органдар мен ұйымдардың ұсынысымен қатысқан. Байқау басталғалы бері оған Қазақстанның әр өңірінен 20 мыңнан астам отбасы қатысып үлгерген.

Бұл – отбасы тақырыбының қоғам үшін әлі де маңызды екенін көрсететін көрсеткіш.

Мәселен, Таразда биылғы «Мерейлі отбасы – 2026» байқауының қалалық кезеңіне түрлі салада еңбек етіп жүрген 22 отбасы қатысты. Нәтижесінде Сәттібаевтар мен Зайнулиндер отбасылары облыстық кезеңге жолдама алды. Бірі спорт пен шығармашылықты қатар алып жүрсе, екіншісінде құқық қорғау саласының үш буыны қалыптасқан.

Яғни өнегелі отбасының бір ғана үлгісі жоқ. Бір шаңырақтың ерекшелігі – ұрпақ сабақтастығында, енді бірінің артықшылығы – өнерде, спортта немесе қоғамдық қызметте болуы мүмкін.

Қиындыққа тап болған отбасы қайда барады?

Отбасы саясатының тағы бір маңызды бағыты – проблемасы бар шаңырақты қолдау.

Қазақстанда осы міндетті Отбасын қолдау орталықтары атқарып келеді. Олардың мақсаты – өмірлік қиын жағдайға тап болған отбасыларға әлеуметтік, құқықтық және психологиялық көмек көрсету.

2026 жылғы мәлімет бойынша елде 152 Отбасын қолдау орталығы жұмыс істейді. Жыл басынан бері орталықтарға шамамен 10 мың өтініш түсіп, 5 мыңнан астам отбасы кеңес алған.

Мұндай орталықтардың маңызы – азаматтың бір мәселемен бірнеше мемлекеттік мекеменің табалдырығын тоздырмай, қажетті көмекті бір жерден алуында.

Таразда да Отбасын қолдау орталығының жаңа ғимараты ашылды. Мұнда психолог пен заңгер кабинеттері, әлеуметтік қызмет көрсету бөлмелері, ана мен баланы қабылдау орны, уақытша жатын орын және басқа да қажетті инфрақұрылым қарастырылған.

Орталық 2025 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Осы уақыт ішінде мамандар 3 мыңнан астам тұрғынға құқықтық, психологиялық және әлеуметтік кеңес беріп, 1 200 отбасыға кешенді көмек көрсеткен.

Бұл жерде маңызды мәселе бар: отбасыға қолдау көрсету тек қиындық туындағаннан кейін әрекет етумен шектелмеуі керек. Отбасындағы мәселені ерте анықтау, ерлі-зайыптыларға психологиялық кеңес беру, ата-аналық дағдыларды дамыту да шаңырақтың сақталуына әсер етеді.

Жақсы ата-ана болуды да үйренуге болады

Осы тұрғыда «Ата-ана академиясы» жобасының орны бөлек.

Қазіргі ата-ана бұрынғыдан өзгеше ортада бала тәрбиелеп отыр. Баланың алдында интернет, әлеуметтік желі, түрлі ақпарат көздері бар. Сондықтан ата-ананың міндеті де күрделене түсті.

«Ата-ана академиясының» мақсаты – ата-аналардың бала тәрбиесіне қатысты білімін жетілдіру, жауапты ата-ана мәдениетін қалыптастыру және отбасындағы қарым-қатынасты нығайту.

2026 жылдың басынан бері жобаға 4 мың қазақстандық қатысқан. Жыл соңына дейін 40 мыңнан астам адамды қамту жоспарланып отыр. Бағдарламаға ата-аналармен қатар педагогтер мен әлеуметтік сала мамандары да қатысады.

Мұның мәні қарапайым: баланы тәрбиелеу үшін ата-анаға тек жақсы ниет емес, белгілі бір білім мен дағды да қажет.

Балаға материалдық жағдай жасау маңызды. Бірақ оған уақыт бөлу, пікірін тыңдау, эмоциясын түсіну, қажет кезде шекара қоя білу және қолдау көрсету де сондай маңызды.

Психолог Айнұр Үсенбаеваның «қалай құрайды, солай құралады» деген сөзі дәл осы тұста тағы бір қырынан көрінеді. Отбасының атмосферасы күнделікті қарым-қатынастан қалыптасады.

Еуропа тәжірибесі: отбасы – жеке мәселе ғана емес

Отбасы институтына деген көзқарас Қазақстанда ғана емес, әлемнің көптеген елінде өзгеріп келеді. Әсіресе Еуропада отбасы саясаты көбіне ата-ананың жұмыс пен бала тәрбиесін қатар алып жүруіне жағдай жасауға бағытталған.

Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (OECD) мәліметінше, көптеген дамыған елдерде отбасы саясаты балаға берілетін жәрдемақымен ғана шектелмейді. Оған ата-аналық демалыс, балабақша мен ерте жастағы білім беру, ата-аналарды еңбек нарығында қолдау сияқты шаралар кіреді.

Скандинавия елдерінің тәжірибесінде ата-ананың екеуіне де бала тәрбиесіне қатысуға мүмкіндік беруге ерекше мән беріледі. Мысалы, Данияда ата-аналар арасында бала күтіміне арналған демалысты бөлісуге жағдай жасалған, оның бір бөлігі әкеге арнайы бекітіледі. OECD мұндай саясаттың ата-ананың еңбек пен отбасылық міндеттерін үйлестіруіне ықпал ететінін атап көрсетеді.

Норвегияда да ата-аналық демалыс жүйесі ұзақ әрі икемді. Оның ішінде әкелерге арнайы бөлінетін демалыс уақыты бар. Мұндағы негізгі идея – бала тәрбиесі тек ананың міндеті емес екенін тәжірибе жүзінде бекіту.

Яғни Еуропаның бірқатар елдерінде мемлекет отбасының ішкі өміріне араласпайды, бірақ ата-ананың бала тәрбиесі мен еңбек арасындағы тепе-теңдігін сақтауға жағдай жасауға тырысады. Бұл – маңызды айырмашылық. Өйткені отбасыға қолдау көрсету деген тек қаржылай жәрдем беру емес. Ата-ананың баласына уақыт бөлуіне мүмкіндік жасау да – отбасы саясатының бір бөлігі.

Шығыс елдеріндегі жағдай қандай?

Шығыс Азия елдерінде отбасы мәселесінің тағы бір қыры байқалады. Жапония мен Оңтүстік Корея сияқты мемлекеттерде дәстүрлі отбасы құндылықтары сақталғанымен, бала тәрбиесіне кететін шығын, жұмысбастылық және тұрғын үй мәселесі жастардың отбасын құру шешіміне әсер етіп отыр.

Сондықтан бұл елдер соңғы жылдары бала тәрбиесін жеңілдетуге бағытталған мемлекеттік бағдарламаларды күшейтіп келеді.

Жапония балалар мен отбасы саясатына жұмсалатын мемлекеттік шығындарын арттырып, бала туу көрсеткішінің төмендеуіне жауап беретін шараларды қолға алды. OECD-нің 2026 жылғы бағалауында Жапонияның ата-аналық демалыс пен балаларға арналған саясатты кеңейтіп жатқаны атап көрсетілген.

Оңтүстік Кореяда да бала күтімі, ақылы ата-аналық демалыс және отбасылық жәрдемақылар кеңейтілді. Бірақ OECD сарапшылары бұл шаралардың өзі жеткіліксіз екенін, себебі еңбек пен отбасылық өмірді үйлестіру мәселесі әлі де күрделі болып отырғанын атап өтеді.

Бұл тәжірибелер бір маңызды сабақ береді: мемлекет қанша қолдау көрсетсе де, отбасы құндылығының өзі қоғамдағы қарым-қатынастармен қатар жүруі керек.

Ақша немесе әлеуметтік төлем отбасының барлық мәселесін шешпейді.

Материалдық жағдай мен рухани байланыс арасында тепе-теңдік керек

Осы жерде Қазақстандағы қазіргі отбасының алдында тұрған басты сұрақтардың бірі шығады.

Жас адамдардың баспана алуы, тұрақты жұмыс табуы, бала тәрбиесіне қаржы жеткізуі – отбасы тұрақтылығының маңызды шарттары. Бірақ отбасыны тек экономикалық жобаға айналдырып жіберу де қауіпті.

Үй бар, жұмыс бар, табыс бар.

Бірақ ерлі-зайыптылар бір-бірімен сөйлеспесе, ата-ана баласына уақыт бөлмесе, үйде өзара құрмет болмаса, материалдық жағдай отбасының ішкі байланысын алмастыра алмайды.

Психолог Айнұр Үсенбаеваның сөзі де осыны меңзейді: шаңырақтың «ішкі-сыртқы әрлеуі» оны құрып отырған адамдардың қолында.

Сондықтан отбасының сапасын тек әлеуметтік немесе экономикалық көрсеткіштермен өлшеу жеткіліксіз. Оның ішінде сенім, эмоционалдық қауіпсіздік, өзара қолдау және ортақ құндылықтар болуы керек.

Қазақ қоғамындағы шаңырақ ұғымы

Қазақ мәдениетінде отбасы ұғымының орны ежелден ерекше.

«Отан – отбасынан басталады» деген түсініктің өзі отбасы мен қоғам арасындағы байланысты көрсетеді. Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, жеті атаны білу, бата алу, ағайынмен араласу, ата-анаға құрмет көрсету секілді дәстүрлердің барлығы отбасы арқылы ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырған.

Бүгін отбасының құрылымы өзгерді. Жас отбасылардың жеке тұруы, ата-ананың екеуінің де жұмыс істеуі, цифрлық технологияның күнделікті өмірге енуі – жаңа жағдай қалыптастырды.

Бірақ негізгі құндылықтар өз маңызын жоғалтқан жоқ. Сыйластық. Сенім. Жауапкершілік. Мейірім. Еңбек. Қамқорлық. Ұрпақ сабақтастығы. Осы құндылықтар уақыт пен қоғам өзгерсе де отбасының негізгі тірегі болып қала береді.

Отбасы саясатының мақсаты – мінсіз шаңырақ жасау емес

Әлемдік тәжірибеге қарасақ, отбасының бір ғана әмбебап моделі жоқ. Бір елде ата-анаға ұзақ демалыс берілсе, екіншісінде бала күтіміне арналған қызметтер дамыған, үшіншісінде қаржылай қолдау күшейтіледі.

Қазақстанда да отбасы саясатының мақсаты барлық шаңырақты бір үлгіге салу болмауы керек.

Көпбалалы отбасы да, жас отбасы да, бірнеше буын бірге тұратын әулет те, ерекше қолдауды қажет ететін шаңырақ та қоғамның бір бөлігі. Маңыздысы – отбасы қандай жағдайда болса да, оның мүшелері қиындыққа тап болған кезде көмекке қол жеткізе алуы.

Бұл тұрғыда Қазақстандағы Отбасын қолдау орталықтарының, ата-аналарды оқыту жобаларының және өнегелі отбасыларды насихаттайтын бастамалардың маңызы арта береді.

Шаңырақтың беріктігі – елдің болашағы

Отбасы күні бізге бір қарапайым нәрсені еске салады: қоғамның үлкен мәселелерінің бастауы кейде ең кішкентай ортадан – отбасыдан көрінеді.

Бала ең алғашқы сөзін үйде естиді. Алғашқы әдетін үйде қалыптастырады. Қарым-қатынас жасауды, жауапкершілікті, еңбекті, сыйластықты да алдымен отбасынан үйренеді. Сондықтан отбасыға жасалған қолдау – тек бүгінгі күннің мәселесін шешу емес. Бұл – қоғамның ертеңіне салынған инвестиция.

Мемлекет отбасын әлеуметтік тұрғыдан қолдай алады, қорғай алады. Мектеп балаға білім береді. Қоғам қажетті орта қалыптастырады. Бірақ шаңырақтың ішкі жылуын ешбір институт, ешбір мектеп сырттан жасап бере алмайды. Ол ерлі-зайыптылардың өзара қарым-қатынасынан, ата-ананың балаға бөлген уақытынан, үлкеннің кішіге көрсеткен қамқорлығынан, күнделікті қарапайым сыйластықтан құралады. Сондықтан Отбасы күні – тек бір күнде құттықтап, келесі күні ұмытып кететін мереке емес. Бұл – отбасыға қанша уақыт бөліп жүрміз, баламызбен қанша сөйлесеміз, ата-анамызға қаншалықты көңіл бөлеміз, бір-бірімізді тыңдай аламыз ба деген сұрақтарға жауап іздейтін күн, – дейді психолог маман.

Иә, берекелі шаңырақ, бақытты отбасы бір күнде қалыптаспайды. Оны күн сайын отбасы мүшелері өз қолдарымен құрастырады.