Отандық кәсіпкерліктің әлеуеті: мүмкіндіктер мен жүйелі мәселелер

Шағын және орта бизнестің дамуы – жаңа жұмыс орындарын ашудың ғана емес, экономиканы әртараптандырудың, отандық өндірісті нығайтудың және елдің ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін арттырудың маңызды шарты.

Кәсіпкерлік – экономиканың серпінді дамуына ықпал ететін, жаңа жұмыс орындарын қалыптастыратын және халықтың әл-ауқатын арттыруға мүмкіндік беретін негізгі тетіктердің бірі. Нарықтық экономиканың тұрақтылығы кәсіпкерлік субъектілерінің санына ғана емес, олардың қаншалықты өнімді жұмыс істейтініне, жаңа технологияларды енгізуіне және ішкі әрі сыртқы нарықтарда бәсекеге қабілетті болуына да байланысты.

Қазақстан үшін отандық кәсіпкерлікті дамыту мәселесі ерекше маңызға ие. Экономиканың шикізаттық бағыттылығын төмендету, өңдеу өнеркәсібін өркендету, ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу және жаңа нарықтарға шығу міндеттері кәсіпкерлік сектордың мүмкіндіктерімен тікелей байланысты.

Соңғы жылдардағы статистика шағын және орта бизнестің экономикадағы үлесі артып келе жатқанын көрсетеді. Алайда кәсіпкерлік субъектілерінің көбеюі өздігінен экономиканың сапалы жаңарғанын білдірмейді. Ендігі кезеңде басты назарды бизнестің тұрақтылығына, өнімділігіне, өндірістік әлеуетіне және қосылған құн қалыптастыру қабілетіне аудару қажет.

Кәсіпкерліктің экономикадағы орны: статистика не көрсетеді?

Қазақстандағы кәсіпкерлік сектордың ауқымын бағалау үшін Ұлттық статистика бюросының шағын және орта кәсіпкерлік жөніндегі деректері маңызды.

Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2025 жылы шағын және орта кәсіпкерліктің жалпы ішкі өнімдегі үлесі 40,9%-ды құрады. 2024 жылы бұл көрсеткіш 38,9% болған. Ал 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша елдегі жұмыс істеп тұрған ШОК субъектілерінің саны 2 175 605-ке жетіп, секторда 4 527 381 адам жұмыспен қамтылған. 2025 жылы кәсіпкерлік субъектілерінің өнім шығарылымы 104,77 трлн теңгені құрады.

Бұл деректер кәсіпкерліктің ел экономикасындағы рөлі елеулі екенін дәлелдейді. Миллиондаған адамның табысы осы сектордың қызметіне тәуелді, ал шағын бизнес халыққа күнделікті қажетті тауарлар мен қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз етеді.

Сонымен бірге көрсеткіштерді дұрыс түсіндіру маңызды. Өнім шығарылымының ақшалай көлемі бағаның өсуіне байланысты да ұлғаюы мүмкін. Сондықтан кәсіпкерліктің нақты даму қарқынын бағалау үшін инфляцияны ескергендегі өндіріс көлемін, еңбек өнімділігін, тұрақты жұмыс орындарының санын және бизнестің өміршеңдігін қатар қарастыру қажет.

Демек, кәсіпкерлікті дамыту саясатының келесі кезеңі статистикалық өсімді экономиканың сапалық өзгерістеріне айналдыруға бағытталуы тиіс.

Негізгі міндет – шағын бизнестен тұрақты өндіріске көшу

Қазақстандағы шағын кәсіпкерліктің басым бөлігі сауда, қызмет көрсету және жеке кәсіпкерлік салаларында шоғырланған. Бұл салалар халықты жұмыспен қамту және ішкі сұранысты қамтамасыз ету тұрғысынан маңызды. Алайда экономиканың ұзақ мерзімді тұрақтылығы үшін кәсіпкерліктің өндірістік әлеуетін кеңейту қажет.

Өндірістік кәсіпкерлік жаңа жұмыс орындарын ашып қана қоймай, отандық шикізатты терең өңдеуге, импортқа тәуелділікті азайтуға және экспорттық түсімді ұлғайтуға мүмкіндік береді. Мысалы, ауыл шаруашылығы өнімдерін бастапқы күйінде сатудың орнына оларды өңдеп, дайын тағам өнімдерін шығару қосылған құнды ел ішінде қалыптастыруға жол ашады.

Сол сияқты құрылыс материалдарын өндіру, машина жасауға арналған бөлшектер шығару, фармацевтикалық өндіріс, жеңіл өнеркәсіп және агротехнологиялар салалары шағын және орта бизнестің өсуіне мүмкіндік беретін бағыттардың қатарына жатады.

Бірақ кәсіпкерді өндіріс ашуға шақыру жеткіліксіз. Мұндай жобаларға ұзақ мерзімді қаржыландыру, тұрақты энергиямен қамтамасыз ету, заманауи жабдықтар, білікті кадрлар және өткізу нарықтарына қолжетімділік қажет.

Сондықтан отандық кәсіпкерлікті дамыту бағдарламалары бизнесті тіркеу мен бастапқы қолдау шараларынан бөлек, шағын кәсіпорындардың орта бизнес деңгейіне өсуіне және ірі өндірістік тізбектерге қосылуына жағдай жасауы керек.

Бұл ретте жергілікті кәсіпорындардың ірі компанияларға тауарлар мен қызметтер жеткізуіне мүмкіндік беру де маңызды. Ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар мен шағын өндірушілер арасындағы тұрақты әріптестік отандық өнімге сұраныс қалыптастырып, кәсіпкерлердің өндірістік тәжірибесін арттыра алады.

Қаржыландыруға қолжетімділік – кәсіпкерліктің өсу шарты

Кәсіпкерлердің алдында тұрған негізгі мәселелердің бірі – бизнесті ашуға ғана емес, оны кеңейтуге қажетті қаражат табу. Әсіресе өндірістік жобалар бастапқы кезеңде қомақты инвестицияны қажет етеді, ал олардың өзін-өзі ақтау мерзімі сауда немесе қызмет көрсету салаларымен салыстырғанда ұзақ болуы мүмкін.

Банк несиесінің құны, кепілзатқа қойылатын талаптар және қаржыландыру мерзімі кәсіпкердің инвестициялық шешіміне тікелей ықпал етеді. Егер кәсіпорын қажетті жабдықты сатып ала алмаса немесе айналым қаражатын толықтыра алмаса, оның нарықтағы сұранысты пайдалану мүмкіндігі шектеледі.

Мұндай жағдайда мемлекеттік қолдау құралдарының міндеті – кәсіпкердің орнына барлық тәуекелді өз мойнына алу емес, экономикалық тұрғыдан негізделген жобалардың қаржыландыруға қолжетімділігін арттыру.

Ол үшін жеңілдетілген кредиттеу, кепілдік беру, лизинг және инвестициялық жобаларды қаржыландыру тетіктері өзара үйлесуі керек. Сонымен бірге қаржылай қолдаудың нәтижесі тұрақты түрде бағаланғаны жөн.

Мысалы, бөлінген қаражат есебінен қанша кәсіпорын өндірісін кеңейтті, қанша жаңа жұмыс орны ашылды, өндіріс көлемі мен еңбек өнімділігі қалай өзгерді деген сұрақтарға жауап қажет.

Қолдау бағдарламаларының тиімділігін тек игерілген қаражат көлемімен бағалау жеткіліксіз. Негізгі өлшем – бизнестің мемлекеттік көмексіз де тұрақты жұмыс істеуге қабілетті болуы.

Салықтық орта және әкімшілік кедергілер

Кәсіпкерлік ортаның сапасы салық жүйесіне, реттеуші талаптарға және мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігіне де байланысты. Кәсіпкер өз шығынын, салық міндеттемесін және болашақтағы инвестициялық тәуекелдерін алдын ала есептей алуы керек.

Салықтық талаптардың жиі өзгеруі, есептілікке байланысты түсінбеушілік немесе рұқсат алу рәсімдерінің күрделілігі бизнеске қосымша шығын жүктеуі мүмкін. Әсіресе шағын кәсіпорындарда бухгалтерлік, құқықтық және әкімшілік міндеттерді орындайтын жеке бөлімдер бола бермейді.

Осыған байланысты реттеуші саясаттың маңызды міндеті – заң талаптарының түсінікті болуын, мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігін және кәсіпкерлерге қойылатын міндеттердің болжамдылығын қамтамасыз ету.

Сонымен қатар салықтық тәртіп пен кәсіпкерлікті қолдау арасында тепе-теңдік сақталуы қажет. Тұрақты экономикалық ортаға бизнес субъектілерінің де заң талаптарын орындауы, қызметін ашық жүргізуі және өз міндеттемелеріне жауапкершілікпен қарауы ықпал етеді.

Кәсіпкерлік саясатының сапасын бағалағанда салық мөлшерлемелерін ғана емес, әкімшілік шығындарды, есептілікке кететін уақытты және мемлекеттік қызметтерді алу барысындағы кедергілерді де ескерген жөн.

Өңірлік кәсіпкерлік: мүмкіндіктерді теңестіру

Отандық кәсіпкерліктің дамуы ел аумағында біркелкі жүріп жатқан жоқ. Ірі қалаларда тұтыну нарығының ауқымы, қаржы ұйымдарының қолжетімділігі, білікті кадрлар мен логистикалық инфрақұрылымның шоғырлануы бизнестің өсуіне қолайлы жағдай туғызады. Ал кейбір шағын қалалар мен ауылдық аумақтарда нарық көлемі мен инфрақұрылым мүмкіндіктері шектеулі болуы ықтимал.

2025 жылдың қаңтар–қыркүйегінде ШОК-тың өңірлік жалпы қосылған құндағы үлесі Астана қаласында 74,4%, Алматы қаласында 62,7%, Шымкент қаласында 55,8% болған. Ал Ұлытау облысында бұл көрсеткіш 7,3%-ды құраған.

Бұл айырмашылықтарды кәсіпкерліктің даму деңгейін бір ғана өлшеммен бағалау үшін пайдалануға болмайды. Өңірлердің экономикалық құрылымы әртүрлі: кейбір аумақтарда ірі өнеркәсіптік немесе тау-кен кәсіпорындары басым болса, қалаларда сауда мен қызмет көрсету секторының үлесі жоғары болуы мүмкін.

Дегенмен мұндай айырмашылықтар өңірлік кәсіпкерлікті қолдау саясатының ерекшеліктерін ескеру қажеттігін көрсетеді. Әр өңірдің табиғи ресурстарына, кадрлық әлеуетіне, көлік инфрақұрылымына және нарықтық мүмкіндіктеріне сәйкес кәсіпкерлік бағыттарын дамыту маңызды.

Мәселен, ауыл шаруашылығы басым аудандарда өнімді сақтау, өңдеу және тасымалдау инфрақұрылымын дамыту қажет болса, өнеркәсіптік өңірлерде шағын мердігерлер мен жабдық өндірушілердің қалыптасуына қолдау көрсетуге болады.

Өңірлік саясаттың мақсаты барлық жерде бірдей кәсіпорын санын қалыптастыру емес, әр аумақтың экономикалық әлеуетін іске асыруға мүмкіндік беру болуы керек.

Экспорт және отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігі

Қазақстан кәсіпкерлері үшін ішкі нарықпен шектелмей, сыртқы нарықтарға шығу да маңызды. Экспорт кәсіпорынның өткізу көлемін ұлғайтып, өндіріс ауқымын кеңейтуге мүмкіндік береді. Бірақ халықаралық нарыққа шығу үшін өнімнің сапасы, бағасы, жеткізу мерзімі және стандарттарға сәйкестігі талапқа сай болуы қажет.

Шағын кәсіпорындардың экспорттық әлеуетін арттыру үшін сертификаттау, өнімді қаптау, халықаралық сауда талаптарын меңгеру және логистикалық шығындарды оңтайландыру мәселелеріне назар аудару керек.

Сонымен қатар экспортты қолдау тек шикізат жеткізуге емес, дайын өнімдер мен өңделген тауарлардың сыртқы нарықтарға шығуына да бағытталғаны жөн.

Бұл үшін кәсіпкерлерге экспорттық нарықтарды зерттеу, сауда серіктестерін табу және халықаралық стандарттарды енгізу бойынша кәсіби қолдау қажет.

Отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруда технологиялық жаңғырту мен цифрландыру да маңызды. Өндірістік процестерді автоматтандыру, онлайн сауданы дамыту, қойма есебін жетілдіру және тұтынушы сұранысын талдау кәсіпорындардың шығынын азайтып, нарыққа бейімделуін жылдамдатады.

Кәсіпкерлікті қолдаудың жаңа сапалық өлшемдері

Отандық кәсіпкерлікті дамытудың келесі кезеңінде мемлекеттік саясаттың нәтижелілігін бағалау тәсілдерін жетілдіру қажет. Тіркелген кәсіпорындардың саны мен бөлінген қаржы көлемі маңызды болғанымен, олар бизнестің нақты экономикалық нәтижесін толық сипаттай алмайды.

Біріншіден, кәсіпорындардың өміршеңдігі мен тұрақты өсуін бағалау керек. Жаңадан ашылған бизнестің бірнеше жылдан кейін де жұмыс істеуі және қызметін кеңейтуі кәсіпкерлік ортаның сапасын көрсетеді.

Екіншіден, еңбек өнімділігі мен қосылған құнға басымдық беру қажет. Бірдей көлемдегі еңбек және капитал ресурстарымен көбірек өнім өндіру кәсіпорынның тиімділігін арттырады.

Үшіншіден, өндірістік кәсіпорындардың үлесі мен олардың жеткізу тізбектеріне қатысуын бақылау маңызды. Отандық өндірушілердің ірі компаниялармен және экспорттық нарықтармен байланысы күшейген сайын экономиканың ішкі әлеуеті де артады.

Төртіншіден, кәсіпкерліктің өңірлік дамуына назар аудару керек. Қаржыландыруға, инфрақұрылымға, цифрлық қызметтерге және кәсіптік даярлыққа қолжетімділік әртүрлі аумақтарда бизнестің өсуіне мүмкіндік беруі тиіс.

Бесіншіден, мемлекеттік қолдаудың ашықтығы мен есептілігі қамтамасыз етілуі қажет. Қоғам мен кәсіпкерлер бөлінген ресурстардың қандай нәтиже бергенін түсіне алуы керек.

Осындай өлшемдер кәсіпкерлікті қолдау саясатын формалды көрсеткіштерден нақты экономикалық нәтижелерге бағыттауға мүмкіндік береді.

Отандық кәсіпкерлікті дамыту – Қазақстан экономикасының тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігін арттырудың маңызды шарттарының бірі. Ресми статистика шағын және орта бизнестің жалпы ішкі өнімдегі үлесі 2025 жылы 40,9%-ға жеткенін, ал 2026 жылдың басында осы секторда 4,5 миллионнан астам адамның жұмыспен қамтылғанын көрсетеді.

Бұл деректер кәсіпкерліктің экономикадағы орнының маңызды екенін дәлелдейді. Алайда келесі кезеңде бизнестің сандық өсуін сапалы өзгерістермен толықтыру қажет. Өндірісті дамыту, қаржыландыруға қолжетімділікті арттыру, әкімшілік кедергілерді азайту, өңірлік мүмкіндіктерді кеңейту және экспорттық әлеуетті күшейту осы міндеттің негізгі бағыттары болуы тиіс.

Мемлекеттік қолдау кәсіпкердің дербестігін алмастырмай, оның бәсекеге қабілетті болуына жағдай жасауы керек. Ал кәсіпкерлер өз кезегінде технологияларды енгізуге, өнім сапасын арттыруға, заң талаптарын сақтауға және жаңа нарықтарды игеруге ұмтылуы қажет.

Отандық кәсіпкерліктің табысы тек ашылған кәсіпорындар санымен емес, өндірілген өнімнің сапасымен, құрылған жұмыс орындарының тұрақтылығымен, еңбек өнімділігімен және ел экономикасына қосқан нақты үлесімен өлшенуге тиіс. Осындай ұстаным кәсіпкерлікті экономикалық өсімнің ғана емес, ұлттық өндірістік әлеует пен қоғамның әл-ауқатын нығайтудың да маңызды қозғаушы күшіне айналдырады.