Ормуз бұғазының жабылуы әлемдік мұхитқа жаңа қауіп төндірді: мыңдаған кеме экожүйеге зиян келтіруі мүмкін

Әскери қақтығыстар тек адамдарға ғана емес, табиғатқа да ауыр зардап әкеледі. Ормуз бұғазының бірнеше айға жабылуы мұнай тасымалы мен жаһандық саудаға әсер етіп қана қойған жоқ. Енді ғалымдар әлемдік мұхиттың экожүйесіне төнген жаңа қатер туралы дабыл қағуда.

Халықаралық теңіз биологтарының зерттеуіне сәйкес, Парсы шығанағында айлар бойы қозғалыссыз тұрған мыңдаған коммерциялық кеме теңіздегі инвазиялық организмдердің бұрын-соңды болмаған ауқымда таралуына себеп болуы мүмкін. Бұл туралы The Guardian басылымы хабарлады.

Мыңдаған кеме қозғалыссыз қалды

2026 жылдың 28 ақпанынан бері Парсы шығанағында 1500-ден астам коммерциялық кеме тұрып қалған. Ормуз бұғазы АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери операциялары басталғаннан кейін жабылды. Содан бері әлемдік теңіз саудасының маңызды бағыты тоқтап тұр.

Ормуз бұғазы – әлемдегі ең стратегиялық теңіз дәліздерінің бірі. АҚШ Энергетикалық ақпарат басқармасының (EIA) мәліметінше, дүниежүзінде теңіз арқылы тасымалданатын мұнайдың шамамен бестен бірі дәл осы бұғаз арқылы өтеді. Сондықтан бұл бағыттағы кез келген тұрақсыздық мұнай бағасына, халықаралық саудаға және жаһандық экономикаға бірден әсер етеді.

Алайда бұл жолы мәселе тек экономикамен шектеліп отырған жоқ.

Кеме корпустары «жасанды рифке» айналған

Бірнеше ай бойы қозғалмай тұрған кемелердің сыртын балдырлар, мидиялар, ұлулар, шаянтәрізділер мен түрлі микроорганизмдер қалың басып кеткен.

Теңіз ғылымында бұл құбылыс биоөсу (biofouling) деп аталады. Әдетте кемелердің қозғалысы мен тұрақты тазалануы мұндай организмдердің көбейіп кетуіне мүмкіндік бермейді. Ал айлар бойы бір орында тұрған кемелердің корпусы көптеген теңіз ағзалары үшін табиғи мекенге айналады.

Мэриленд университетінің Экологиялық ғылымдар орталығының профессоры, зерттеу жетекшісі Марио Тамбурридің айтуынша, мұндай жағдай бұрын-соңды тіркелмеген.

Егер біреу әдейі ең нашар сценарийді жасағысы келсе, бұдан да сорақысын ойлап табу қиын. Бұл жерде барлық қолайсыз факторлар қатар келіп отыр, – дейді ғалым.

Неге бұл қауіпті?

Ғалымдардың алаңдаушылығының басты себебі – кеме қозғалысы қайта басталғанда осы организмдердің әлемнің түрлі порттарына бірге жетуі.

Экологияда мұндай тіршілік иелері инвазиялық түрлер деп аталады. Олар жаңа ортаға түскен кезде жергілікті түрлермен қорек пен мекен үшін бәсекеге түсіп, экожүйенің табиғи тепе-теңдігін бұзуы мүмкін.

Кейбір инвазиялық организмдер судағы ауру қоздырғыштарын таратады, маржан рифтерін зақымдайды, балық қорын азайтады немесе өндірістік нысандардың су қабылдау жүйелерін бітеп тастайды.

БҰҰ-ның мәліметінше, инвазиялық түрлер бүгінде биоалуантүрліліктің азаюына әсер ететін негізгі бес фактордың бірі саналады. 2023 жылы жарияланған халықаралық бағалау бойынша, олардың әлемдік экономикаға келтіретін шығыны жылына 423 миллиард АҚШ долларына жетеді.

Парсы шығанағы – ерекше аймақ

Ғалымдардың айтуынша, Парсы шығанағындағы жоғары температура мен тұзды су онда тіршілік ететін организмдердің төзімділігін арттырады. Мұндай ағзалар басқа аймақтарға барған кезде жаңа ортаға тез бейімделуі мүмкін.

Сарапшылар әсіресе Үндістан, Сингапур, Біріккен Араб Әмірліктері, Шығыс Африка және Оңтүстік-Шығыс Азия порттарын қауіп аймағына жатқызып отыр. Себебі бұл өңірлердің климаты Парсы шығанағына ұқсас.

Экологиялық ғана емес, экономикалық қауіп

Инвазиялық организмдер табиғатқа ғана емес, экономикаға да орасан зиян келтіреді.

Мысалы, Солтүстік Америкада кеме арқылы таралған зебра-мидия электр станцияларының су құбырларын бітеп, коммуналдық қызметтерге миллиардтаған доллар шығын әкелген. Ал Жерорта теңізіне таралған улы арыстанбалық жергілікті балық түрлерінің азаюына себеп болды.

Сарапшылар Ормуз бұғазындағы жағдай да осындай ауқымды мәселеге ұласуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.

Қазақстан үшін қандай сабақ бар?

Қазақстанның теңізге тікелей шығатын жолы жоқ болғанымен, Каспий теңізі арқылы халықаралық жүк тасымалының белсенді қатысушысы саналады. Ақтау және Құрық порттары соңғы жылдары Транскаспий халықаралық көлік бағытының маңызды буынына айналды.

Экологтардың пікірінше, халықаралық теңіз қатынасы күшейген сайын Қазақстан үшін де теңіз биологиялық қауіпсіздігін бақылау өзекті бола түседі. Әсіресе кеме корпустарын тексеру, балластық суды бақылау және инвазиялық түрлерге тұрақты мониторинг жүргізу мәселелері маңызды.

Не істеу керек?

Халықаралық теңіз ұйымы (IMO) кеме корпустарын жүйелі түрде тазарту инвазиялық организмдердің таралуын азайтудың ең тиімді жолдарының бірі екенін айтады. Сонымен қатар ұйым кеме иелеріне арналған міндетті халықаралық талаптарды әзірлеп жатыр.

Ғалымдар Парсы шығанағынан шығатын барлық кемені мұқият тексеріп, қажет болған жағдайда толық тазартуды ұсынады. Ал оларды қабылдайтын порттар инвазиялық түрлерді анықтайтын бақылауды күшейтіп, жедел әрекет ету жоспарын әзірлеуі тиіс.

Ормуз бұғазындағы жағдай қазіргі әлемде геосаяси қақтығыстардың салдары тек экономикамен немесе энергетикамен шектелмейтінін көрсетті. Бір қарағанда әскери жанжалдың жанама әсері сияқты көрінетін бұл мәселе ұзақ мерзімде әлемдік мұхиттың экологиялық тепе-теңдігіне қауіп төндіруі мүмкін.

Сарапшылардың пікірінше, егер алдын алу шаралары дер кезінде қабылданбаса, бүгін қозғалыссыз тұрған мыңдаған кеме ертең теңіздер мен мұхиттарға ондаған жаңа инвазиялық түрді таратып, олардың салдары ондаған жыл бойы сезілуі ықтимал. Сондықтан Ормуз бұғазындағы жағдай енді тек халықаралық қауіпсіздік немесе энергетика мәселесі ғана емес, жаһандық экологиялық қауіпсіздік тұрғысынан да қарастырылып отыр.