Орбан дәуірі аяқталды: Еуропадағы бетбұрыс Қазақстанға қалай әсер етеді? 

Венгриядағы 2026 жылғы парламент сайлауы Еуропадағы ең ұзақ әрі даулы саяси кезеңдердің біріне нүкте қойды. 16 жыл бойы билік жүргізген Виктор Орбан саяси аренадан кетті. Бұл өзгеріс тек бір елдің ішкі трансформациясы емес, Еуропадағы саяси бағыттардың қайта бағалануы ретінде қарастырылып отыр, деп хабарлайды BAQ.KZ тілшісі. 

Венгрия – Еуропаның шығыс бөлігіндегі шағын мемлекет. Экономикалық көрсеткіштері де аймақтың ірі елдерімен салыстырғанда алда емес. Соған қарамастан, 2026 жылғы 12 сәуірдегі парламент сайлауы әлемдік ақпарат кеңістігінің басты тақырыптарының біріне айналды. Себебі бұл дауыс беру – ұзақ жыл бойы қалыптасқан саяси модельге берілген баға еді.

Сайлау қорытындысы бойынша оппозициялық Tisza Party 199 орындық парламентте 138 мандатқа ие болып, Орбанның Fidesz–KDNP альянсын 55 орынмен шектеді. Орбан жеңілісін ресми түрде мойындады. 

Реформатордан жүйе құрушыға дейін

Орбанның саяси жолы 1989 жылғы тарихи кезеңмен басталды. Ол кезде жас саясаткер Кеңес әскерін Венгриядан шығаруды талап етіп, ұлттық деңгейде танылды. Кейін ол құрған Fidesz партиясы бастапқыда либерал бағытта болғанымен, уақыт өте келе ұлттық-консервативті күшке айналды. 1998 жылы Орбан алғаш рет премьер-министр болды. Сол кезеңде ол реформатор ретінде бағаланды. Алайда 2002 және 2006 жылдары жеңіліп, оппозицияға өтті. Дәл осы кезеңде ол саяси стратегиясын қайта құрып, 2010 жылы билікке қуатты түрде оралды. Сол уақыттан бастап Венгрияда жаңа саяси жүйе қалыптаса бастады.

Орбан реформалары: мемлекет қалай өзгерді?

2010 жылдан кейін Орбан Венгрияның институционал құрылымын түбегейлі өзгертті. 2011 жылы жаңа Конституция қабылданып, мемлекеттің идеологиялық негізі қайта айқындалды. Ұлттық құндылықтар, тарихи сабақтастық және дәстүрлі отбасы институты негізгі бағыт ретінде белгіленді. Саяси жүйеде билік айқын орталықтанды. Сайлау жүйесі, парламент құрылымы және бірқатар мемлекеттік институттар қайта қаралды. Медиа саласында 2010 жылғы заңдар ақпарат кеңістігін қатаң реттеуге жол ашты. Бұл қадам халықаралық ұйымдар тарапынан сынға ұшырады. Сот жүйесінде де өзгерістер болды. Судьялардың зейнет жасы 70-тен 62 жасқа дейін қысқартылды. Бұл мәселе Еуропалық институттармен дауға себеп болды. Экономикалық саясатта Орбан үкіметі ұлттық капиталды күшейтуге және әлеуметтік-демографиялық саясатты қолдауға басымдық берді.

Орбан жүйесі неге әлсіреді?

Соңғы жылдары Венгрияда әлеуметтік-экономикалық қысым айқын сезіле бастады. Сарапшылардың пікірінше, ұзақ уақыт бойы тұрақтылық символы ретінде көрсетілген модель біртіндеп ішкі қайшылықтарға тап болды. Ең алдымен, инфляцияның өсуі халықтың күнделікті тұрмысына тікелей әсер етті. Бағаның қымбаттауы, әсіресе азық-түлік пен коммуналдық қызметтер құнының артуы қоғамдағы наразылықты күшейтті. Соның салдарынан нақты табыс өсімі тежеліп, орта таптың көңіл-күйі өзгерді. Бұған қоса, жемқорлыққа қатысты сын-пікірлер де жиілей түсті. Халықаралық ұйымдар мен еуропалық институттар мемлекеттік ресурстардың бөлінуіне қатысты ашықтықтың жеткіліксіз екенін бірнеше рет көтерді. Бұл мәселе тек сыртқы сын деңгейінде қалып қойған жоқ, ел ішінде де саяси дискуссияның өзегіне айналды. Осының бәрі қоғамда өзгеріске деген сұранысты күшейтіп, жаңа саяси күштердің пайда болуына жол ашты. Бұрын тұрақты көрінген жүйе алғаш рет нақты бәсекеге тап болды.

Жаңа билік: Tisza қандай күш?

2026 жылғы сайлауда жеңіске жеткен Tisza Party Венгрия саясатындағы жаңа құбылыс ретінде бағаланып отыр. Партияны басқарған Péter Magyar – жүйенің ішінен шыққан тұлға. Ол бұған дейін билікке жақын болғанымен, кейін саяси бағытты ашық сынап, қысқа уақыт ішінде оппозицияның негізгі көшбасшысына айналды. Tisza өзін классикалық оппозиция ретінде ғана емес, жүйені қайта құруға ұмтылған күш ретінде көрсетіп отыр. Партияның басты ұстанымы – мемлекеттік институттарды қалпына келтіру, жемқорлықпен күресті күшейту және елдің сыртқы саясатын қайта теңгеру. Сонымен қатар, жаңа билік European Union-мен қарым-қатынасты жақсартуды негізгі басымдықтардың бірі ретінде атап өтті. Бұл – соңғы жылдары Брюссельмен арадағы шиеленісті азайтуға бағытталған қадам.

Орбан кіммен сайлауға түсті және қалай жеңілді?

2026 жылғы 12 сәуірдегі парламент сайлауы Венгрия үшін соңғы онжылдықтағы ең маңызды саяси дода болды. Бұл сайлау іс жүзінде бір адамның емес, екі түрлі саяси бағыттың бәсекесіне айналды. Бір тарапта – ұзақ жыл бойы елді басқарған, ұлттық-консервативті саясатымен танылған Виктор Орбан тұрды. Оның артында мемлекеттік аппарат, қалыптасқан партиялық жүйе және тұрақты электорат болды. Екінші тарапта – жаңа саяси тұлға, бұрын билік жүйесіне жақын болғанымен кейін қарсы шыққан Петер Мадьяр болды. Ол басқарған Tisza Party қысқа уақыт ішінде қоғамдағы наразылықтың негізгі саяси арнасына айналды. Сайлау нәтижесі күтпеген әрі айқын болды. Ресми мәліметтер бойынша, Tisza партиясы 199 орындық парламенттің 138 мандатын иеленіп, шамамен 53,6% дауыс жинады. Ал Орбанның Fidesz партиясы 55 орынмен шектеліп, 37–38% деңгейінде ғана қолдау алды.
Бұл – тек жеңіліс емес, толық саяси күйреу деп бағаланатын нәтиже.

Қазақстан–Венгрия: прагматикалық серіктестік сақтала ма?

Қазақстан мен Венгрия арасындағы байланыс соңғы жылдары жүйелі түрде дамып келеді. Екі ел ресми деңгейде қарым-қатынасты стратегиялық серіктестік деп бағалайды. 2024 жылы осы әріптестіктің 10 жылдығы атап өтіліп, нәтижесінде 13 келісімге қол қойылды. Бұл құжаттар ауыл шаруашылығы, инвестиция, су ресурстары және логистика секілді нақты бағыттарды қамтыды. 2025 жылы сыртқы істер министрлері деңгейінде өткен кездесулерде экономикалық және сауда байланыстарын кеңейту мәселесі қайта көтерілді. Қазақстан Венгрияны Еуропадағы маңызды әріптестерінің бірі ретінде қарастырса, Будапешт Астананы Орталық Азиядағы сенімді серіктес деп бағалайды. Сондықтан Венгриядағы билік ауысуы екіжақты қатынастарға бірден кері әсер етеді деу асығыс болар еді. Керісінше, жаңа саяси жағдайда бұл байланыстар жаңа мазмұнға ие болуы мүмкін.

Еске сала кетейік, Венгрия премьер-министрі Виктор Орбан ел парламентіне өткен сайлауда жеңілгенін мойындады. Ол бұл туралы жексенбі кешінде Будапеште жақтастарының митингінде мәлімдеді.