Оқитын ұлт – озық ұлт: Қазақстандағы кітап оқу мәдениетін қалыптастырудың жаңа кезеңі

Қазақстанда кітап оқу мәдениетін дамыту мемлекеттік деңгейдегі стратегиялық міндетке айналды. Мемлекет басшысының «Кітап оқу мәдениетін дамыту және зерделі ұлт қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қоюы – жай ғана мәдени құжат емес, елдің интеллектуалдық болашағына бағытталған маңызды қадам. Бұл бастама қоғамдағы рухани дағдарыстың алдын алып, білім мен парасатты ұлттық дамудың өзегіне айналдыруды көздейді. BAQ.KZ тілшісі осы тақырып төңірегінде ой қозғап көрген еді.

Соңғы жылдары әлем бойынша кітап оқуға деген көзқарас өзгерді. Ақпараттың басым бөлігі әлеуметтік желілер арқылы тұтынылатын кезеңде терең ойлау, сараптау, мәтінді түсіну қабілеті әлсірей бастағаны жиі айтылады. Қазақстан да бұл үрдістен сырт қалған жоқ. Көпшілік қысқа видеолар мен жедел ақпаратқа үйреніп, кітап оқу бұрынғыдай күнделікті дағды болудан алыстай түсті. Осындай кезеңде мемлекет деңгейінде «оқитын ұлт» идеясын көтеру – уақыт талабынан туған қажеттілік.

Президент Жарлығында кітап оқу мәдениетін дамыту мәдениет, білім және инновация салаларындағы мемлекеттік саясаттың басым бағыты ретінде айқындалды. Бұл – кітап мәселесіне тек әдебиет немесе кітапхана тұрғысынан емес, ұлттық қауіпсіздік пен адами капитал сапасы тұрғысынан қараудың белгісі.

Кітап – ұлт санасын қалыптастыратын күш

Қандай қоғамның болсын интеллектуалдық деңгейі азаматтарының оқу мәдениетімен өлшенеді. Кітап оқитын адам ойлануға, талдауға, салыстыруға бейім келеді. Ол ақпаратты тек қабылдап қана қоймай, оған баға бере алады. Ал мұндай қабілет қазіргі заманда аса маңызды.

Қазақ тарихында кітап пен білімге ерекше мән берілген. Абайдың «Артық ғылым кітапта» деуі, Ахмет Байтұрсынұлының ағартушылық қызметі, Мұхтар Әуезовтің ұлт тәрбиесіндегі әдебиеттің рөлі туралы ойлары – соның дәлелі. Қазақ зиялылары кітапты ұлтты оятатын құрал ретінде қарастырды. Бүгінгі Жарлық та сол тарихи сабақтастықтың жалғасы іспетті.

Қазіргі қоғамда кітап оқу тек әдеби талғам мәселесі емес. Бұл – азаматтық сана, ұлттық иммунитет және сыни ойлау мәселесі. Фейк ақпарат көбейген дәуірде кітап оқитын адам ақпаратты саралай алады. Демек, кітап оқу мәдениеті қоғамның интеллектуалдық қорғаныс қабілетін де күшейтеді.

Балалар мен жастар: басты назарда

Жарлықта балалар мен жастар арасында кітап оқудың орнықты дағдыларын қалыптастыру міндеті ерекше көрсетілген. Себебі оқу мәдениеті бала кезден қалыптасады. Егер отбасында кітап оқылмаса, мектепте оған қызығушылық оятылмаса, кейін бұл әдетті орнықтыру қиын.

Бүгінде көптеген ата-ана баласының қолына телефон ұстатып тыныштандыруды қалыпты жағдайға айналдырған. Ал кітап оқу үшін сабыр, зейін, ой еңбегі қажет. Сондықтан цифрлық дәуірдегі ең үлкен бәсекенің бірі – кітап пен гаджет арасындағы күрес.

Алайда мәселе технологияда емес. Мәселе – мазмұнда. Егер кітапхана заманауи форматта жұмыс істесе, егер әдебиет жастардың тілімен сөйлесе, егер кітап оқу сәнге айналса, жаңа буынның қызығушылығы оянады.

Соңғы жылдары Қазақстанда кітап клубтарының көбеюі, әлеуметтік желілерде әдеби қауымдастықтардың пайда болуы – осының белгісі. Әсіресе жастар арасында қазақ әдебиетіне деген қызығушылықтың артуы байқалады. Бұл үрдісті жүйелі мемлекеттік қолдау жаңа деңгейге көтеруі мүмкін.

Кітапханалар енді тек кітап сақтайтын орын болмауы тиіс

Президент Жарлығында жаңа форматтағы кітапханалар мен қоғамдық кеңістіктер құру мәселесіне басымдық берілгені кездейсоқ емес. Өйткені қазіргі кітапхана тек кітап сөрелері орналасқан тыныш ғимарат емес, интеллектуалдық коммуникация орталығына айналуы керек.

Әлемнің дамыған елдерінде кітапханалар коворкинг, пікірталас алаңы, шығармашылық зертхана, цифрлық білім беру орталығы ретінде жұмыс істейді. Адамдар ол жерге тек кітап алу үшін емес, идея алмасу, оқу, даму үшін келеді.

Қазақстандағы көптеген кітапханалар әлі де ескі жүйемен жұмыс істейді. Материалдық база әлсіз, заманауи цифрлық мүмкіндіктер жетіспейді. Сондықтан Жарлықта бірыңғай Ұлттық цифрлық кітапхана платформасын құру туралы тапсырманың берілуі аса маңызды.

Цифрлық кітапхана – уақыт талабы. Бүгінгі оқырман кітапқа смартфон арқылы қол жеткізгісі келеді. Егер қазақ тіліндегі сапалы әдебиет онлайн форматта қолжетімді болса, оқырман саны бірнеше есе артуы мүмкін.

Ұлттық әдебиетті насихаттау – рухани тәуелсіздіктің кепілі

Қазіргі жаһандану жағдайында ұлттық әдебиетті қолдау – мәдени тәуелсіздікті сақтаудың маңызды жолы. Президент Жарлығында ұлттық әдеби мұраны ел ішінде және шетелде насихаттау мәселесінің көтерілуі осы тұрғыдан маңызды.

Қазақ әдебиеті – әлемдік деңгейдегі ірі рухани құндылықтардың бірі. Бірақ оны халықаралық деңгейде таныту мәселесі әлі де өзекті. Қазақ жазушыларының еңбектері сапалы аударылып, әлемдік нарыққа шығуы керек. Бұл тек мәдени емес, имидждік мәселе де.

Сонымен бірге ел ішінде де қазақ әдебиетіне сұранысты күшейту қажет. Қазіргі оқырманға қызықты тіл, сапалы дизайн, заманауи формат қажет. Баспагерлерді қолдау туралы бастама осы тұрғыдан маңызды қадам болмақ.

«Зерделі ұлт» тұжырымдамасы қандай болуы керек?

Жарлықта 2027–2031 жылдарға арналған «Зерделі ұлт» тұжырымдамасын әзірлеу тапсырылған. Бұл құжат формалды жоспар емес, нақты нәтижеге бағытталған идеологиялық бағдарламаға айналуы тиіс.

Ең алдымен, қоғамда кітап оқу беделін арттыру қажет. Қазір жастар арасында блогер болу, тез танылу үрдісі күшейген. Ал интеллектуалдық еңбек көбіне екінші қатарда қалып қояды. Мұны өзгерту үшін кітап оқитын адамды заманауи қоғамның табысты тұлғасы ретінде көрсету маңызды.

Екіншіден, кітап оқу мәдениеті отбасы институтымен тығыз байланыста қарастырылуы тиіс. Бала кітапты ең алдымен ата-анасынан көреді. Үйінде кітап оқылмайтын отбасында баланың әдебиетке қызығушылығы төмен болады.

Үшіншіден, кітап оқу мәселесі тек гуманитарлық сала ретінде қаралмауы керек. Инновация, ғылым, технология, кәсіпкерлік – барлығы оқу мәдениетімен байланысты. Көп оқитын қоғам ғана жаңа идея тудыра алады.

Кітап оқымайтын қоғам қандай қауіпке ұшырайды?

Кітап оқу мәдениетінің әлсіреуі – тек әдеби проблема емес. Бұл – стратегиялық қауіп. Терең ойламайтын қоғам популизмге тез сенеді, эмоцияға жиі беріледі, ақпараттық манипуляцияға оңай ұшырайды.

Ал кітап оқитын адамда логикалық ойлау, тарихи сана, азаматтық жауапкершілік жоғары болады. Сондықтан дамыған мемлекеттердің барлығы білім мен оқуға инвестиция салады.

Қазақстан үшін де бұл мәселе аса өзекті. Жасанды интеллект дамыған кезеңде адамды бәсекеге қабілетті ететін басты қасиет – шығармашылық ойлау мен аналитикалық қабілет. Ал мұндай қабілет кітап оқу арқылы қалыптасады.

Президенттің кітап оқу мәдениетін дамыту туралы Жарлығы – Қазақстанның рухани және интеллектуалдық дамуына бағытталған тарихи бастама деуге болады. Бұл құжат қоғамға нақты әрі айқын сигнал берді: енді білім мен парасат тек жеке адамның таңдауы емес, ұлттық дамудың стратегиялық өзегіне айналуға тиіс. Яғни мемлекет болашағы тек экономикалық көрсеткіштермен емес, азаматтардың ойлау деңгейімен, білімге деген көзқарасымен және оқу мәдениетімен өлшенетіні ерекше атап өтілді.

Дегенмен кез келген идеяның құндылығы оның қабылдануында емес, іске асуында көрінеді. Сондықтан ең маңызды кезең енді басталады. Бұл бастаманы қағаз жүзіндегі құжаттан нақты қоғамдық қозғалысқа айналдыру қажет. Ол үшін қоғамның барлық институттары бір бағытта жұмыс істеуі керек. Мемлекет кітап оқу инфрақұрылымын дамытса, мектеп баланың бойына оқу дағдысын сіңіреді, ал ата-ана сол мәдениетті отбасылық құндылық ретінде бекітеді. Баспагерлер сапалы контент ұсынса, жазушылар қазіргі оқырманның талғамына сай жаңа тіл мен форма іздейді, кітапханалар болса жай сақтау орны емес, тірі интеллектуалдық орталыққа айналады.

Бұл жерде үйлесімділік пен жүйелілік шешуші рөл атқарады. Егер осы институттардың біреуі әлсіз болса, жалпы экожүйе толық нәтиже бермейді. Сондықтан кітап оқу мәдениетін дамыту – тек мәдениет саласының міндеті емес, бұл қоғамның барлық деңгейін қамтитын ортақ жауапкершілік.

Өйткені кітап оқитын ұлт қана ойлайтын ұлтқа айналады. Ал ойлайтын ұлт қана өз бағытын өзі айқындай алатын, сыртқы ықпалға тәуелсіз, ұзақ мерзімді дамуға қабілетті бәсекеге қабілетті мемлекет құра алады.