НЗМ деңгейіне ұмтылу: Қарапайым мектептер жетекші лицейлер тәжірибесін қолдана ала ма?
Қазақстанның жетекші мектептері - НЗМ, БИЛ және РФММ тәжірибесін жалпы орта білім беру жүйесіне кеңінен енгізу жоспарланып отыр. Бұл туралы 2026 жылғы 8 қыркүйекте Үкіметте өткен брифингте Оқу-ағарту министрі Жұлдыз Сүлейменова мәлімдеді.
Бастаманың мақсаты - тиімді білім беру тәсілдерін тек мамандандырылған мектептердің оқушыларына ғана емес, барлық балаға қолжетімді ету. Алайда қарапайым мектептердегі жағдай өзгеше: мұнда балалар конкурстық іріктеуден өтпейді, кадрлық мүмкіндік пен материалдық база да әртүрлі болуы мүмкін.
Жетекші мектептердің қандай тәжірибелері қазірдің өзінде енгізіліп жатыр, қарапайым мектептерден дәл сондай нәтиже күтуге бола ма және жаңа әдістемелер балалардың білім сапасын шынымен жақсартуы үшін нені ескеру қажет деген сауалдарға BAQ.KZ тілшісі жауап іздеп көрді.
НЗМ тәжірибесі қарапайым мектептерге енгізіліп жатыр
НЗМ-нің білім беру тәжірибесін жалпы білім беретін мектептерге тарату жұмысы бүгін басталған жоқ. Бұл бағытта білім беру тәжірибелерін кеңінен енгізу бойынша айтарлықтай тәжірибе жинақталған.
«Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ баспасөз қызметінің BAQ.KZ-ке хабарлауынша, бүгінгі таңда мектептегі білім беруді дамытуға бағытталған 58 республикалық және өңірлік жоба жүзеге асырылған. Олар 193 мектепті, 136 мыңнан астам оқушыны және 12,6 мың мұғалімді қамтиды. Бұдан бөлек, жобаларға 700 шағын жинақты мектеп бекітілген.
2019 жылдан бері НЗМ тірек мектептермен жұмыс істеп келеді. Бағдарлама диагностика жүргізуді, мұғалімдерді оқыту мен сүйемелдеуді, сондай-ақ алынған нәтижелерді бағалауды қамтиды.
НЗМ дерегінше, тірек мектептермен жүргізілген жұмыс аясында білім сапасының көрсеткіші 12%-ға артқан. Сонымен қатар 11 мектеп Қазақстанның үздік 100 мектебінің қатарына енген. Бұған қоса, ауылдық жерлердегі 263 оқушы республикалық және халықаралық олимпиадалар мен байқаулардың жүлдегері атанса, тағы 82 оқушы NIS-ке конкурстық іріктеуден сәтті өткен.
Жекелеген жобалар өңірлік деңгейде де жүзеге асырылып жатыр. Маңғыстау облысындағы «Отпан» жобасы 45 мектепті, 56 мыңнан астам оқушыны және 5 мың мұғалімді қамтыды. Солтүстік Қазақстан облысында тиісті жұмыс 52 мектепті, 1,2 мыңнан астам мұғалім мен 5 мың оқушыны қамтыған.
Тағы бір бағыт – «Білім берудегі өзгерістердің 1000 көшбасшысы» жобасы. НЗМ стандарттары бойынша 2 063 мұғалім білім алды. Олардың 986-сы республикалық кадр резервіне енді. Қазірдің өзінде 603 резервші басшылық қызметке тағайындалған, оның ішінде 366-сы ауыл мектептерінде жұмыс істейді. НЗМ дерегінше, олар басқаратын мектептерде білім сапасының көрсеткіші орта есеппен 4,4%-ға өскен.
«Келешек мектептерімен» де жұмыс жүргізіліп жатыр. 1,3 мыңға жуық мұғалім жаратылыстану пәндері, информатика, STEAM және робототехника бойынша тәжірибелік оқудан өтті. Алдағы уақытта мектептерді әдістемелік сүйемелдеу және NIS мұғалімдері мен тренерлерінің тәжірибесін тарату жұмысын кеңейту жоспарланып отыр.
«Мектептің брендін көшірудің қажеті жоқ»
Senim Qogamy қоғамдық қорының директоры, SENIM балалардың позитивті қауіпсіздігі мектебінің жетекшісі Юлия Смышляева жетекші мектептердің тәжірибесін тарату бастамасын оң бағалайды. Алайда оның айтуынша, білім беру модельдерінің нақты қандай элементтерін енгізу жоспарланып отырғанын түсіну өте маңызды.
Қарапайым мектепке атауды, оқу жоспарын немесе әдістемелік материалдар жиынтығын көшіріп, дәл сондай нәтиже күтуге болмайды, – деді сарапшы.
Смышляеваның айтуынша, НЗМ, БИЛ және РФММ – бір-бірінен ерекшеленетін білім беру модельдері. Нәтиже тек оқу бағдарламасына ғана емес, мұғалімдердің даярлығына, басқару мәдениетіне, оқушыларға қойылатын талаптарға, білім беру ортасына, бағалау жүйесіне және ата-аналармен өзара байланысқа да тәуелді.
Сондықтан мектептің брендін емес, нақты жұмыс істейтін тетіктерді енгізу қажет. Олар – функционалдық сауаттылықты дамыту, зерттеу және жобалық оқыту, оқушыға сапалы кері байланыс беру, пәндерді тереңдетіп оқыту, мұғалімдерге тәлімгерлік ету және дербес ойлау мәдениетін қалыптастыру, – деді Смышляева.
Сарапшының пікірінше, мұндай тәжірибелерді кезең-кезеңімен енгізу қажет. Алдымен оларды жағдайы әртүрлі мектептерде – қала мен ауылда, ірі және шағын жинақты мектептерде, оқыту тілі, жабдықталу деңгейі және отбасылардың әлеуметтік құрамы әртүрлі ортада сынақтан өткізу керек.
Бұл ретте тек академиялық көрсеткіштерді ғана емес, балалар мен мұғалімдерге түсетін жүктемені, оқушылардың психологиялық жағдайын және ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар үшін жаңа тәсілдердің қолжетімділігін де бағалау маңызды.
Неліктен қарапайым мектептің нәтижесін НЗМ-мен салыстыруға болмайды?
Смышляеваның пікірінше, жалпы білім беретін мектептерден мамандандырылған оқу орындары көрсетіп отырған нәтижені автоматты түрде күту дұрыс емес.
Қарапайым мектеп барлық баламен жұмыс істейді. Ал мамандандырылған оқу орындарының оқуға қабылдау және білім беру ортасына қатысты өзіндік ерекшеліктері бар.
Сондықтан қарапайым мектеп пен NIS немесе РФММ-ні тек қорытынды балдар бойынша салыстыру дұрыс емес. Қарапайым мектептегі негізгі көрсеткіш іріктелген оқушылардың орташа нәтижесі емес, бастапқыда қиындық көрген балаларды қоса алғанда, әр баланың білім алу барысындағы ілгерілеуі болуы керек, – деп түсіндірді сарапшы.
Ол қарапайым мектептердің ішінде негізінен ең мықты әрі дайындығы жоғары оқушылар іріктелетін «артықшылыққа ие» сыныптардың пайда болу қаупін де атап өтті.
Мұндай жағдайда біз сапалы білімді таратпаймыз, әр мектептің ішінде іріктеуге негізделген модельді қайта қалыптастырамыз, – деді Смышляева.
Оның пікірінше, егер мамандандырылған сыныптар ашылатын болса, оқуға қабылдаудың ашық ережелерін белгілеу, білім беру бағыттары арасында ауысу мүмкіндігін қарастыру және бастапқы дайындығы жеткіліксіз балаларға қосымша көмек көрсету қажет.
Дайындық деңгейі әртүрлі балалармен қалай жұмыс істеу керек?
Астанадағы №91 мектеп-гимназия директорының орынбасары, бастауыш сынып мұғалімі, педагог-шебер Шахеризада Раштың пікірінше, қарапайым мектептер жетекші оқу орындарының бағдарламаларын сол күйінде көшірмей, олардың тиімді тәжірибелерін өз жағдайына бейімдеуі керек.
Жетекші мектептерде функционалдық сауаттылықты, зерттеу дағдыларын, сыни ойлауды, жобалық қызметті және оқушылардың дербестігін дамыту бойынша мол тәжірибе жинақталған. Бала дайын білімді жай ғана қабылдамай, сұрақ қоюды, ақпарат іздеуді, болжам ұсынуды, өз ойын дәлелдеуді және алған білімін жаңа жағдайда қолдануды үйренетін сабақ тәсілі де құнды, – деді мұғалім.
Сонымен қатар мектептер мен мұғалімдердің мұндай өзгерістерге дайындығы әртүрлі.
Мұғалім әдістемелік ұсынымдарды алғаннан немесе қысқа курстан өткеннен кейін жаңа модельді автоматты түрде жүзеге асыра алады деп ойлауға болмайды, – деді Шахеризада Раш.
Оның пікірінше, мұғалімдерге ұзақмерзімді тәжірибелік қолдау қажет. Олар сапалы сабақтың үлгісін көріп, оны тәжірибелі әріптесімен бірге өткізіп, кері байланыс алуы және содан кейін ғана жаңа тәсілдерді өз бетінше қолдануы керек.
Маған тәлімгерлік пен кәсіби қауымдастық моделі жақын: «көрсетті – бірге сынап көрді – өз бетінше өткізді – кері байланыс алды – жетілдірді». Бұл бір реттік семинардан әлдеқайда тиімді, – деді мұғалім.
Балалардың дайындық деңгейінің әртүрлі болуы да аса маңызды мәселе болып қала береді. Бір сыныпта еркін оқып, ақпаратты талдайтын және стандартты емес тапсырмаларды орындайтын балалармен бірге қосымша көмек қажет ететін оқушылар да білім алуы мүмкін.
Сондықтан Раштың пікірінше, негізгі қағидаттардың бірі сараланған тәсіл болуы керек.
Қабілеті жоғары оқушыға әрі қарай дамуға мүмкіндік беру қажет. Ал қиналып жүрген балаға алгоритм, көрнекі тірек, қосымша түсіндіру және жұппен жұмыс істеу мүмкіндігі ұсынылуы керек. Барлық балаға қойылатын талап жоғары болып қалуға тиіс, бірақ нәтижеге жету жолы әртүрлі болуы мүмкін, – деп түсіндірді ол.
Жаңа әдістемелер жаңа есептерге айналмауы керек
Білім беру тәжірибелерін кеңінен енгізудің тағы бір қаупі мұғалімдерге түсетін қосымша жүктемеге байланысты.
Шахеризада Раштың айтуынша, тіпті тиімді әдістеменің өзі оны енгізу жаңа құжаттарды толтырумен шектелсе, мәнін жоғалтуы мүмкін.
Кез келген жақсы педагогикалық идеяны жүзеге асыру жаңа кестелер, есептер мен мониторингтерге, сондай-ақ мұғалімнің жаңа әдістемені қолданып жүргенін үнемі құжатпен дәлелдеу қажеттілігіне айналса, ол өз мәнін жоғалтуы мүмкін. Мен қарапайым қағиданы ұстанар едім: егер жаңа талап енгізілсе, мұғалімнің бұрынғы жүктемесінің қай бөлігін алып тастауға болатынын анықтау қажет, – деді ол.
Мұғалімнің алаңдаушылығын Юлия Смышляева да қолдайды. Оның пікірінше, дұрыс тәсіл қолданылмаса, білім беру реформасы балаларды оқытудағы нақты өзгерістермен емес, жоспарлар, таныстырылымдар мен есептердің санымен өлшене бастауы мүмкін.
Бұл ретте жобаның ауқымы мен оның тиімділігін ажырата білу маңызды.
«Мың мұғалім оқытылды» немесе «жүз сынып ашылды» деген мәліметтер жұмыстың ауқымын көрсетеді, бірақ оның тиімділігін дәлелдемейді. Сыныптағы сабақ беру тәсілі өзгерді ме, бала материалды жақсы түсіне бастады ма, үлгерімі төмен оқушылардың үлесі азайды ма, алаңдаушылық пен оқу жүктемесі артқан жоқ па – осыны анықтау маңызды, – деді Смышляева.
Қарапайым оқушы үшін не өзгеруі керек?
Сарапшылар жетекші мектептердің тәжірибесін енгізудің тиімділігін олимпиада медальдарының, үздік оқушылардың немесе беделді университеттерге түскен түлектердің санымен ғана бағаламауды ұсынады.
Смышляева маңызды көрсеткіштердің қатарына оқу, математика және жаратылыстану-ғылыми сауаттылығының өсуін, оқушылардың жеке ілгерілеуін, базалық деңгейге жете алмайтын балалар санының азаюын, қала мен ауыл мектептері арасындағы алшақтықтың қысқаруын, бағдарламаның ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға қолжетімділігін және отбасылардың ақылы репетиторларға тәуелділігінің төмендеуін жатқызады.
Ал оқушының өзі үшін реформаның нәтижесі әлдеқайда қарапайым сезілуге тиіс.
Бала мектептегі оқу қиындап кетті деп сезінбеуі керек. Ол оқу қызықтырақ, түсініктірек әрі мағыналы бола түскенін сезінуі қажет, – деді Шахеризада Раш.
Оның айтуынша, жаңа тәсілдер сәтті енгізілген жағдайда баланың сабақтағы рөлі де өзгереді.
Егер бұрын негізінен мұғалім сөйлеп, оқушы айтылғанды қайталайтын болса, жаңа білім беру ортасында бала көбірек ойлануы, зерттеуі, талқылауы, таңдауы, түсіндіруі және жаңа дүние жасауы керек, – деді мұғалім.
Сарапшылардың пікірінше, дәл осындай нәтиже қарапайым мектептердің жетекші оқу орындарынан әдістеменің сыртқы формасын немесе атауын емес, дайындық деңгейі мен бастапқы мүмкіндігі әртүрлі балалардың білім сапасын жақсарта алатын тәжірибелерді қабылдағанын көрсете алады.